Kur’ân’da Geçen el-Muddes̠s̠ir Kelimesinin Anlamlari Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 3, 139 - 151, 29.12.2025

Abdul Bade Al Nırbanı

Öz

Bu çalışmada, d-s̠-r (دَثَرَ) kökünün dilsel anlamları belirlenmeye çalışılmıştır. Kur'ân-ı Kerim’de geçen el-müddes̠s̠ir kelimesi ele alınarak müfessirlerin bu kelimeyle ilgili görüşleri serdedilmiş ve çalışma konusu olan kökün anlamını belirlemede iki gruba ayrıldıkları görülmüştür. Birinci grup bu kelimenin anlamını, elbisesine bürünen kimse şeklinde açıklarken, ikinci grup ise nübüvvet ve mesûliyetini yüklenen kimse şeklinde açıklamıştır. Fakat müfessirlerin bu kelimenin (el-müddes̠s̠ir) anlamını daralttıkları, oysa kelimenin sabit bir anlamının olmadığı, aksine ilk yedi ayette kendisinden sonra gelen her emir fiiliyle birlikte başka anlamlarının da olduğu tespit edilmiştir. Bu anlamların tamamı sorumluluk kelimesinin çatısı altında toplanmaktadır. Bunların dışında el-müddes̠s̠ir kelimesinin Fetih suresinde dört farklı anlamının daha olduğu ve bu anlamların şereflendirme anlamını yansıttığı tespit edilmiştir. Bu çalışmada Müddes̠s̠ir Suresi’nin başında bulunan ifade üslubuyla, belâgat sanatları arasında bir karşılaştırma yapılarak, Kur’ân’ın eşsiz olduğunu bildiren farklılıklar olmasına rağmen Kur’ânî üsluba en yakın muhassinât-ı maneviyyeden istihdâm olduğu sonucuna varılmıştır. Ayrıca Müddes̠s̠ir Suresi’nin başlangıcı kısa olmasına rağmen ayrıntılı olmaksızın İslam’ın şartlarını da ihtiva ettiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Belâgat , Tefsir , Kıraât , Müddes̠s̠ir , Istihdâm

Studying The Meanings Of Al-Muddaththir (المدثر) In The Holy Qur’ān

Öz

The paper starts by identifying the linguistic meanings of the root (دثر). Then explores the meaning of ‘Al-Muddaththir’ in Qur'ān, presenting the opinions of Qur’ānic commentators’ opinions that can be divided into two groups: the first, Al-Muddaththir is someone being covered in his garments; the other is someone wrapped in prophethood burdens. However, this paper senses in these opinions a constriction of the word scope. It also concludes that the meaning of Al-Muddaththir in the first 7 verses of Surah Al-Muddaththir is not defined. It is rather adaptive in its meaning with the following context, yielding seven variations of obligation. This paper discovers additional four meanings unveiled in Surah Al-fatih revolving around honouring. The paper also compares between what is concluded in Surah Al-Muddaththir and styles of Arabic rhetoric. This comparison displays that the closest style of rhetoric to this Qur’ānic expression is the rhetorical style called ‘al-Istikhdām’ (الاستخدام) meaning usage or employing, but with Qur’ānic uniqueness. Finally, the paper finds that the first part of the Surah includes an allusion to all of the pillars of Islam.

Anahtar Kelimeler

Rhetoric , Qur’ānin exegesis , Modes of recitation , Al-Muddaththir , al-Istikhdām.

دراسة معاني (المدثر) في القرآن الكريم

Öz

بدأ البحث بتحديد المعاني اللغوية للجذر (د ث ر) في المعجمات العربية، ثم تناول معنى (المدثر) في القرآن الكريم، فعرض أقوال المفسرين فيه، وجاءت على زمرتين: إحداهما المدثر بثيابه، والأخرى المدثر بالنبوة وأثقالها، لكن البحث لمس في هذه الأقوال تضييقًا، وذهب إلى أن معنى (المدثر) في أول سبع آيات من السورة المفتتحة به ليس شيئًا ثابتًا، بل هو متكيّف مع كلّ أمر تلاه على سبعة أوجه، وكانت في هذه السورة معاني تكليف، وهُدي في سورة الفتح إلى أربعة معان أخرى، وكانت معاني تشريف، ووازن البحث بين ما وجده في مطلع سورة المدثر، وبين فنون البلاغة العربيّة، فرأى أن أشبه فنّ بهذا التعبير القرآني مُحسِّن بديعي يُعرف بـ(الاستخدام)، على ما بين الأسلوبين من فرق يُنبئ بفرادة القرآن الكريم، واقترح الاصطلاح على هذا الفن القرآني باسم (الـمُدَثَّر)، على صيغتي اسم المفعول والمصدر الميمي، ووقف البحث على أن صدر هذه السورة حوى على وجازته كل أركان الإسلام على سبيل التلميح لا التصريح.

Anahtar Kelimeler

البلاغة , التفسير , القراءات , المدثر , الاستخدام

Kaynakça

• ʿÂkûb, ʿÎsa ‘Ali. el-Mufaṣṣal fi ʿulûmi’l-belâġati’l-ʿArabiyye. Halep: Menşûr’âtu Câmiʿati Haleb, 2000.
• Alûsî, Mahmud Şükrî. Rûḥu’l-meʿâni fî tefsiri’l-Ḳur’âni’l-‘aẓîm ve’s-sebʿi’l-mes̠ânī. 30 Cilt. Beyrût: Dâru İḥyâi’t-Turâs̠i’l-ʿArabî, ts.
• Beyḍâvî, ‘Abdullah. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Ṣubḥi Ḥallâḳ – Mahmûd Ahmed el-Aṭraş. 3 Cilt. Beyrût: Dâru’r-Reşîd, Müessesetü’l-Îman, 2000.
• Biḳâʿî, Burhanuddin. Naẓmu’d-durer fi tenâsubi’l-âyât ve’s-suver. 22 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
• Buḫârî. el-Câmiʿu'l-müsnedü’ṣ-ṣaḥîḥ. 10 Cilt. Beyrût: Dâru Ṭavḳi’n-Necât, 2000.
• Cebel, Muhammed Hasen Hasen. el-Muʿcemu’l-iştiḳâḳî'l-muʾaṣṣal li elfâẓi’l-Ḳur’âni’l-Kerîm. 2 Cilt. Riyad: Merkezu’l-Murebbî, 4. Basım, 2019.
• Cevherî, İsmail. Tâcu’l-luġa ve ṣıḥaḥu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed ‘Abdulgafûr ʿAṭṭâr. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 4. Basım, 1990.
• Dımaşḳî, İbn Kes̠îr. Tefsiri’l-Ḳur’âni’l-ʿaẓîm. thk. Sâmi b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyâd: Dâru Ṭaybe li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 2. Basım, 1999.
• Endelusî, Ebû Ḥayyân. Tefsirü’l-baḥri’l-muḥîṭ. thk. ‘Âdil Ahmed ‘Abdulmevcûd – ‘Ali Muhammed Muʿavvıḍ. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1993.
• Endelusî, İbn ʿAṭiyye. el-Muḥarraru’l-vecîz fi tefsîri’l-Kitabi’l-ʿazîz. thk. er-Raḥḥâle el-Fârûk vd. 8 Cilt. Doha: Vizâretü’l-Evḳâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2. Basım, 2007.
• Ferâhîdî, el-Ḫalîl b. Ahmed. Kitâbu’l-ʿayn. thk. Mehdi el-Maḫzûmî – İbrâhim es-Sâmerrâ’î. 8 Cilt. İran: Müessesetü Dâri’l-Hicre, 2. Basım, 1988.
• Ḥalebî, es-Semîn. ed-Durru’l-maṣûn fi ʿulûmi’l-Kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Ḫarrât. 11 Cilt. Dimaşk: Daru’l-Kalem, ts.
• Hâşimî, Ahmed. Cevâhirü’l-belâġa fi’l-meʿâni ve’l-beyân ve’l-bedîʿ. Beyrût: Dâru İḥyâi’t-Turâs̠i’l-ʿArabî, ts.
• Hererî, Muhammed el-Emîn. Tefsîru ḥadâiḳi’r-ravḥ ve’r-reyḥân fi ravâbî ‘ulûmi’l-Ḳur’ân. thk. Hâşim Muhammed ‘Ali b. Huseyn Mehdî. 32 Cilt. Beyrût: Dâru Ṭavḳi’n-Necât, 2001.
• İbn ‘Âşûr, Muhammed et-Tâhir. Tefsîru’t-taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tûnus: ed-Daru’t-Tûnissiyye li’n-Neşr, 1984.
• İbn Fāris, Ahmed. Muʿcemu meḳāyīsi’l-luġa. thk. Abdusselâm Hârûn. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr li’ṭ-Ṭıbâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1979.
• İbn Ḳuteybe, ‘Abdullah. Te’vīlu müşkili’l-Ḳur’ān. thk. es-Seyyid Aḥmed Ṣaḳr, Kâhire: Mektebetu Dāri’t-Turās̠, 2. Basım, 1973.
• İbn Manẓūr, Muhammed b. Mükrem. Lisānu’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Ṣâdir, 3. Basım, 1994.
• İbnü’l-Cevzî, ‘Abdurrahmân. Zâdu’l-mesîr fi ‘ilmi’t-tefsîr. 9 Cilt. Beyrût: el-Mektebü’l-İslâmî, 3. Basım, 1984.
• Îcî, Muhammed b. ‘Abdirrahmân. Camiʿu’l-beyân fi tefsîri’l-Ḳur’ân. thk. ‘Abdulhamîd Hindâvî. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2004.
• ʿİmâdî, Ebu’s-Suʿûd. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ile mezâye’l-Kitâbi’l-Kerîm. thk. ‘Abdulkâdir Ahmed Atâ. 5 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Riyadi’l-Ḥadîs̠e, 1971.
• İsfahânî, er-Râġıb. Mufredâtu elfazi’l-Kur’ân. thk. Safvân ‘Adnân Dâvûdî. Dimaşk: Dâru’l-Ḳalem – Beyrût: ed-Dâru’ş-Şâmiyye, 4. Basım, 2009.
• Ḳâsimî, Muhammed Cemâluddîn. Meḥasinu’t-te’vîl. thk. Muhammed Fuâd ‘Abdulbâkî. 17 Cilt. Kâhire: Dâru İḥyâi Kütübi’l-ʿArabiyye, 1957.
• Kelbî, İbn Cüzey. et-Teshîl li ʿulûmi’t-tenzîl. thk. Muhammed Sâlim Ḥâşim. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1995.
• Ḳurṭubī, Muhammed b. Ahmed. el-Cāmiʿ li Aḥkāmi’l-Ḳurʾān. thk. ʿAbdullāh b. ʿAbdulmuḥsīn et-Türkī vd. 24 Cilt. Beyrût: Muʾessesetu’r-Risāle, 2006.
• Māverdī, Ebu’l-Hasen. en-Nuket ve'l-ʿuyūn. thk. es-Seyyid b. ʿAbdilmaḳṣûd b. ʿAbdurrahîm. thk. es-Seyyid b. ‘Abdilmaksûd b. ‘Abdirrahîm. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿIlmiyye-Müʾessesetü’l-Kütübi’s̠-S̠eḳâfiyye, ts.
• Merâġî, Ahmet Mustafa. Tefsîru’l-Merâġî. 30 Cilt. Kâhire: Mektebetü Mustafâ el-Bâbî'l-Ḥalebî, 1946.
• Meydânî, Abdurrahman. Meʿâricü’t-tefekkür ve daḳâiḳu’t-tedebbur. 3 Cilt. Dimaşk: Dâru’l-Ḳalem, 2000.
• Müslim. Câmiʿu’l-müsnedü’ṣ-ṣaḥîḥu’l-muḫtasar min umûri Resûlillâh ṣallallāhü ʿaleyhi ve sellem ve sünenihî ve eyyâmih. 8 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc - Beyrût: Dâru Ṭavḳi’n-Necât, 2012.
• Mustafâ, İbrâhim vd. el-Muʿcemu’l-vasîṭ. 2 Cilt. Kâhire: Mecmaʿu’l-Lugati’l-Arabiyye, 3. Basım, 1985.
• Rāzī, Faḫruddīn. et-Tefsîru’l-kebîr. 32 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr li’ṭ-Ṭıbâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1981.
• Semʿânî, Ebu’l-Muzaffer. Tefsîru’l-Ḳur’ân. thk. Ganîm b. ‘Abbâs b. Ganîm. 6 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Vatan, 1997.
• Şevkânî, Muhammed. Fetḥu’l-ḳadir el-câmiʿ beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ʿilmi’t-tefsîr. nşr. Yusuf el-Gûş. Beyrût: Dâru’l-Maʿrife, 4. Basım, 2007.
• Süheylî, ‘Abdurrahman. er-Ravżü’l-ünüf fî şerḥi’s-Sîreti’n-nebeviyye li’bni Hişâm. 7 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l-Ḥadis̠e, 1969.
• Suyûṭî, Celâluddîn. er-Riyâḍu’l-enîḳa fi şerḥi esmâi ḫayri’l-ḫalîḳa. thk. Muhammed es-Saʿîd b. Besyûnî Zaglûl. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1985.
• Ṭaberī, Muhammed b. Cerīr. Cāmiʿu’l-Beyān ʿan Teʾvīli Āyi’l-Ḳurʾān. thk. ʿAbdullāh b. ʿAbdulmuḥsin et-Türkī, 25 Cilt. Kâhire: Dāru Hecer, 2001.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. Şerḥu telḫîsi'l-miftâḥ. thk. Ḍiyâeddîn el-Ḳâliş, Doha: Vizâratu'l-Evḳâf ve'ş-Şu'ûni'l-İslâmiyye, 2021.
• Ṭîbî, Şerefuddîn. Futûḥu’l-ġayb fi’l-keşf an ḳınâi’r-reyb. thk. Yusuf ‘Abdullah el-Cevârne. 17 Cilt. Dubai: Câizetü Dubâi ed-Devliyye li’l-Ḳur’ani’l-Kerim, 2013.
• Zebīdī, el-Murtazâ. Tācu’l-ʿarūs min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Maṭbaʿatu Hukūmeti’l-Küveyt, 1972.
• Zemaḫşerī, Ebu’l-Kâsım. el-Keşşâf. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd vd. 6 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-ʿUbeykân, 1998.
• Zemaḫşerī, Ebu’l-Kâsım. Esâsu’l-Belâġa. thk. ‘Abdurrahim Mahmud. Beyrût: Dâru’l-Maʿrife. ts.