Kur’ân Üslubunda Nezaket Hitapları

Öz

Tek, samed, izzet ve kudret sahibi olan Allah’ın adıyla, kendisinden sonra peygamber gelmeyecek olan Muhammed aleyhisselama salat ve selam ederim, din gününe kadar Allah’ın selamı O’nun üzerine olsun. Kur’ân, yaratılanların benzerini getirmekten aciz olduğu, göz kamaştırıcı nazmı, derin manaları ve eşsiz üslubuyla mucizedir. Bu mucizevî yönünü, onun hitabî üslubunda; duyguları etkileyen latif ve nezaket içeren lafızları kullanımında da görmekteyiz. Kur’ân her sûrede hatta her ayette her seviyeden tüm insanlara hitap etmektedir. Bu hitap biçiminde kalpleri cezbeden nezaket barındıran kelimeleri kullanmasında eğitici bir yaklaşım yönü de bulunmaktadır. Bu nezaket içeren kelimelerin kullanılması sadece bir eğitici metodu olarak değil, aynı zamanda özür dileme, saygı gösterme ve talep etme gibi çeşitli durumlar için de kullanılır. Zira Kur’ân, ilahi bir hitap ve Rabbanî bir sözdür. Kur’ân, küçük-büyük, bedevi-şehirli, fakir-zengin, alim-cahil, efendi-köle, yöneten-yönetilen tüm insan zihinlerine ve kalplerine hitap eder. Bundan ötürü hitap, genel ve özel olmak üzere bütün insanlara yöneliktir. Bununla birlikte, bazı daha hassas bağlamlarda özel bir hitap üslubunun tercih edildiği görülmektedir. Nitekim bu durum, bir babanın oğluna hitabında, talepte bulunan kimsenin otorite sahibine yönelişinde ve âlimin öğrenciye yönelik söyleminde açık biçimde tezahür etmektedir. Bu çerçevede Hz. Lokman’ın oğluna Allah’a imanı öğrettiği örnekte olduğu gibi: “Yavrucuğum! Şüphesiz yapılan iş bir hardal tanesi ağırlığında olsa ve bir kayanın içinde, yahut göklerde ya da yerin içinde bile olsa, Allah onu çıkarır getirir. Çünkü Allah en gizli şeyleri bilendir, (her şeyden) hakkıyla haberdar olandır.” Ayrıca güç ve makam sahibi birinden yardım talebinde bulunurken kullanılan nezaket üslubu, Hz. Yusuf’un kardeşlerinin kendisini Yusuf olarak tanımadıkları bir durumda yönelttikleri üslupta da gözlemlenmiştir: “Yûsuf'un yanına girdiklerinde dediler ki: Ey güçlü vezir! Bize ve ailemize darlık ve sıkıntı dokundu.” Genel olarak Kur’ân’ın üslubunda belirli özellikler ve kendine özgü birtakım vasıfları vardır. Bu özelliklerden biri, baba ile oğul, oğul ile baba, kardeşler ve diğer akrabalar gibi aile bireyleri arasında nezaket içeren kelimelerin kullanılmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Hitap
• Letafet
• Nezaket
• Aile
• Kur’ân Üslubu.

Polıteness in Forms of Address in The Qur’ānıc Style

Öz

In the name of Allah, the One, the Self-Sufficient (al-Ṣamad), the Possessor of might and power, I invoke blessings and peace upon Muḥammad—upon whom be peace—after whom there will be no prophet; may the peace of Allah be upon him until the Day of Judgment. The Qur’ān is miraculous in its dazzling composition (naẓm), profound meanings, and unique style, such that created beings are incapable of producing its match. This miraculous aspect is also manifest in its mode of address, particularly in its use of gentle and refined expressions that affect the emotions. The Qur’ān addresses all people, at every level, in every sūrah—indeed, even in every verse. Within this mode of address, there exists an educative dimension in its employment of courteous and delicate words that attract the hearts. The use of such refined expressions is not confined merely to an instructional method; rather, it is also employed in various contexts such as apology, the expression of respect, and the making of requests. For the Qur’ān is a divine address and a lordly (rabbānī) discourse. It speaks to the minds and hearts of all people—young and old, Bedouin and urban, poor and rich, learned and ignorant, master and servant, ruler and ruled. Hence, its address is directed to all humanity, both in general and in particular. Nevertheless, it is observed that, in certain more delicate contexts, a specific style of address is preferred. Indeed, this is clearly manifested in a father’s address to his son, in the approach of a supplicant to one possessing authority, and in the discourse of a scholar toward a student. Within this framework, as exemplified in the case of Luqmān teaching his son the faith in Allah: “O my dear son! Indeed, if a deed should be the weight of a mustard seed and be within a rock, or in the heavens or in the earth, Allah will bring it forth. Surely, Allah is Subtle and All-Aware.” Likewise, the courteous style employed when seeking assistance from one endowed with power and authority is observed in the address of the brothers of Yusuf, when they did not recognize him as Yusuf: “When they entered upon Joseph, they said: ‘O mighty minister! Hardship and distress have afflicted us and our family.’” In general, the Qur’ānic style possesses certain distinctive characteristics and particular qualities. Among these is the use of courteous expressions within familial relations, such as between father and son, son and father, among siblings, and among other relatives.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Address
• Gracefulness
• Politeness
• Family
• Qur'anic Style.

Kaynakça

1. Ahmet Teyyip Tefsiri: Kütüphane Şamile, al-maktaba.org erişim tarihi: 28.03.2022.
2. Begavî, Ferrâ. Meâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. b.y.: Dâru Tayyibe, 4. Baskı., 1417.
3. Beyzâvî, Nâsıruddin Ebû Saîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1998.
4. Hatîb, Abdülkerîm el-. et-Tefsîrü’l-Kur’ânî li’l-Kur’ân. Kahire: Daru’l-Fikri’l-Arabî, ts.
5. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnusiyye, 1983.
6. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-azîm. thk. Sami b. Muhammed es-Selâme. Riyad: Dâru Tayyibe, 2. Baskı., 1420.
7. Kur'ân Yolu Meali. Erişim 10 Mayıs 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr
8. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi li-ahkâmi'l-Kur'ân. thk. Ahmed el-Berdûnî, İbrâhim Atfiş. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Baskı., 1384/1964.

9. Merâğî, Ahmed Mustafa el-. Tefsiru’l-Merağî. Mısır: Mustafa el-Bâbî ve Evlâdühû, 1365.
10. Muhammed Hazir el-Mecâlî, el-Ğad Gazatesi, alghad.com, Erişim Tarihi: 20.03.2022.
11. Sa’dî, Abdurrahman b. Nâsır es-. Teysîrü’l-Kerîmi’r-Rahmân fî tefsiri kelâmi’l-Mennân (Tefsîru’s-Sa’dî). thk. Abdullâh b. Muhammed b. Akîl el-Akyîl. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
12. Taberî, Muhammed b. Cerîr et-. Câmi’u’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
13. Zemahşerî. el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 3. Baskı., 1407.