Theoretical Foundations of Classical Arabic Grammar in the Context of Ibn Bābshādh’s Sharḥ al-Muqaddima al-Muḥsiba

Öz

This study examines the linguistic theories that constitute the theoretical foundation of classical Arabic grammar (nahw) within the context of the work Sharḥ al-Muqaddima al-Muḥsiba by the grammarian Ibn Bābshādh, who lived in Egypt during the 5th/11th century. Ibn Bābshādh was a prominent linguist of the Fāṭimid period. The work under analysis is a commentary written by the author on his own concise grammatical treatise titled al-Muqaddima al-Muḥsiba. This commentary is not merely a didactic text written for language instruction; it is also a significant source that lays out the theoretical foundations of classical Arabic grammatical thought. The main purpose of the article is to identify the principal linguistic theories found in this work—those which played a decisive role in shaping theoretical thought in Arabic grammar—and to reveal their place in the author's grammatical perspective. Within this framework, linguistic theories such as ʿāmil (factor/sign changer), ḥadhf (ellipsis), taʿlīl (causality), and quwwa (potentiality) are discussed. It is demonstrated that these theories, which form the theoretical basis of classical Arabic grammar, also play a functional role in the communicative aspect of language. In conclusion, Sharḥ al-Muqaddima al-Muḥsiba reflects the theoretical legacy of classical grammatical thought and adopts a holistic approach that considers both the structural and semantic dimensions of language. In this regard, the work systematically represents the linguistic understanding of its period and serves as a theoretical reference for later grammarians.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Ibn Bābshādh
• Sharḥ al-Muqaddima al-Muḥsiba
• Arabic Grammar
• Linguistic Theories.

İbn Bâbeşâz’ın Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Muhsibe Adlı Eserinde Bazı Dil Kuramları

Öz

Bu çalışmada, klasik nahiv düşüncesinin teorik temelini oluşturan dil kuramları, V/XI. yüzyılda Mısır’da yaşamış olan nahiv âlimi İbn Bâbeşâz’ın Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Muhsibe adlı eseri bağlamında incelenmektedir. İbn Bâbeşâz, Fâtımîler döneminde yaşamış önemli bir dil âlimidir. Ele alınan eser, müellifin kendi telif ettiği el-Mukaddimetü’l-Muhsibe adlı muhtasar nahiv risalesi üzerine yazdığı şerhtir. Bu şerh, sadece dil eğitimi amacıyla telif edilen didaktik bir metin olmayıp aynı zamanda klasik nahiv düşüncesinin teorik temellerini ortaya koyan önemli bir kaynak niteliğindedir. Makalenin temel amacı, söz konusu eserde yer alan ve Arap gramerinde kuramsal düşüncenin şekillenmesinde belirleyici rol oynayan başlıca dil kuramlarını tespit etmek ve bu dil kuramlarının müellifin nahiv düşüncesindeki yerini ortaya koymaktır. Bu çerçevede âmil (etken), hazif (eksilti), taʿlîl (nedensellik) ve kuvvet gibi dil kuramları ele alınmış, klasik Arap gramerinin teorik zeminini oluşturan bu dil kuramlarının aynı zamanda dilin iletişim boyutunda da fonksiyonel bir rol oynadığı ortaya konmuştur. Sonuç olarak; Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Muhsibe, klasik nahiv düşüncesinin kuramsal birikimini yansıtan, dilin yapısal ve anlamsal yönlerini bir bütün olarak ele alan bütüncül bir yaklaşıma sahiptir. Bu yönüyle eser, hem kendi döneminin dil anlayışını sistemli bir şekilde temsil etmekte hem de sonraki dönem dilciler için teorik bir referans niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• İbn Bâbeşâz
• Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Muhsibe
• Arap Grameri
• Dil Kuramları.

Kaynakça

1. Abdülkerîm, Hâlid. “Takdîm”. Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Muhsibe. Kuveyt: el-Matbaʿatü’l-ʿAsriyye, 1977.
2. Bağdatlı İsmâil Paşa, İbn Muhammed b. Emîn b. Mîr Selîm. Hediyyetü’l-ʿÂrifîn Esmâü’l-Müʾellifîn ve Âsârü’l-Musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Vekâletü’l-Meʿârif, 1951.
3. Baylu, Cumali. Nahiv Usulünde İllet Teorisi ve Temel Nahiv İlletleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2021.
4. Beşîr, Muhammed Tayyib. “Nazariyyetü’l-ʿÂmil fi’n-Nahvi’l-ʿArabî”. el-Mecelletü’d-Düveliyye li’l-ʿUlûmi’l-İnsâniyye ve’l-İctimâʿiyye 5 (Ağustos 2018), 1-23.
5. Bulut, Ali. Nahvin Öncülerinden Sîbeveyh. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 2022.
6. Carter, M. G. “Tāhir b. Ahmad b. Bābashādh”. The Encyclopaedia Of Islam (New Edition). ed. P. J. Bearman vd. X/102-103. Leiden, 2000.
7. Civelek, Yakup. Arap Dilinde İʿrâb Olgusu. Ankara: Araştırma Yayınları, 2003.
8. Cübûrî, Velîd Feyâd Hasan. “et-Taʿlîlü’n-Nahvî ʿinde İbn Bâbeşâz fî Kitâbihî Şerhi’l-Muhsibe (Faslü’l-İsim Enmûzecen)”. Mecelletü İbn Haldûn li’d-Dirâsât ve’l-Ebhâs 2/7 (ts.), 240-261.

9. Çelebi, Muharrem. “İbn Bâbeşâz”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 19/343-344. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
10. Çelebi, Muharrem. “Muhtasar Nahiv Kitaplarına Bir Bakış”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (1989), 1-32.
11. Dayf, Şevkî. el-Medârisu’n-Nahviyye. Dâru’l-Maʿârif, ts.
12. Dayf, Şevkî. Târîhu’l-Edebi’l-ʿArabî. 10 Cilt. Mısır: Dâru’l-Maʿârif, 1960.
13. Delcî, Ahmed b. Alî b. Abdillâh Şihâbüddîn. el-Felâke ve’l-Meflûkûn. Mısır: Matbaʿatu’ş-Şaʿb, 1322.
14. Dûrî, Abdülazîz. “Divan”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 9/377-381. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
15. Durmuş, İsmail. “Muhtasar”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/57-59. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
16. Durmuş, İsmail. “Nahiv”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 32/300-306. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
17. Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. İşkâliyyetü’l-Kırâa ve ʾÂliyâtü’t-Teʾvîl. Beyrut: el-Merkezü’l-Sekâfiyyü’l-ʿArabî, 2014.
18. Enbârî, Abdurrahmân b. Muhammed b. Ubeydillâh el-Ensârî Ebü’l-Berekât Kemâluddîn. Nuzhetü’l-Elibbâ fî Tabakâti’l-ʾUdebâ. thk. İbrâhîm es-Sâmerrâî. Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, 3. Basım, 1405.
19. Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Ebû Tâhir Muhammed b. Yaʿkûb. el-Bulga fî Terâcimi Eʾimmeti’n-Nahv ve’l-Luga. Dâru Saʿdiddîn li’t-Tibâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ, 1421.
20. Gündüzöz, Soner. Arap Düşüncesinin Büyübozumu Arap Dilbiliminin Felsefî ve İdeolojik Yapılanması. Samsun: Etüt Yayınları, 2011.
21. Gündüzöz, Soner. “El-Kitâb’ın Kuramsal Temelleri: Sîbeveyhi’nin Kitabındaki Kodifikasyonun Çözümü”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/17 (01 Eylül 2004), 235-263. https://doi.org/10.17120/omuifd.02350
22. Gündüzöz, Soner. Sîbeveyh’te Kelime Yapısı. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2002.
23. Hamevî, Şihâbuddîn Ebû Abdillâh Yâkût. Muʿcemu’l-ʾUdebâʾ İrşâdu’l-Erîb ilâ Maʿrifeti’l-Edîb. thk. İhsân Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1414.
24. Hanbelî, Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed İbnü’l-ʿİmâd. Şezerâtu’z-Zeheb fî Ahbâri men Zeheb. thk. Mahmûd el-Arnavût. 11 Cilt. Dimeşk - Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1406.
25. Hulvânî, Muhammed Hayr. Usûlü’n-Nahvi’l-ʿArabî. Rabat: en-Nâşiru’l-Atlasî, 1983.
26. Hüseyin, Muhammed. Kâmil fî Edebî Mısr el-Fâtımiyye. Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, ts.
27. İbn Bâbeşâz, Tâhir b. Ahmed. Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Muhsibe. thk. Hâlid Abulkerîm. 2 Cilt. Kuveyt: el-Matbaʿatu’l-ʿAsriyye, 1977.
28. İbn Hallikân, Ebü’l-ʿAbbâs Şemsüddîn ʿAhmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr. Vefeyâtü’l-ʿAʿyân. thk. İhsân ʿAbbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
29. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl. el-Bidâye ve’n-Nihâye. thk. Muhyiddîn Dîb Mistû - Alî Ebû Zeyd. 20 Cilt. Dimeşk - Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 3. Basım, 1434.
30. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî ez-Zâhirî el-Hanefî. en-Nücûmü’z-Zâhire fî Mülûki Mısr ve’l-Kahire. 16 Cilt. Mısır: Vizâratü’s-Sekâfe ve’l-İrşâdi’l-Kavmî Dâru’l-Kütüb, ts.
31. İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. el-Muntazam fî Târîhi’l-Mülûk ve’l-Ümem. thk. Muhammed ʿAbdülkâdir ʿAtâ - Mustafâ ʿAbdülkâdir ʿAtâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1412.
32. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Ebü’l-Hayr. Gâyetü’n-Nihâye fî Tabakâti’l-Kurrâʾ. thk. Gotthelf Bergsträsser. 3 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2006.
33. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-Târîh. thk. ’Ömer ’Abdu’s-Selâm Tedmirî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kit, 1417.
34. İbnü’l-Gazzî, Şemsüddîn Ebü’l-Meʿâlî Muhammed b. Abdirrahmân. Dîvânu’l-İslâm. thk. Seyyid Kesrevî Hasan. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1411.
35. İbnü’l-Kıftî, Cemâlüddîn Ebü’l-Hasan ʿAlî b. Yûsuf. İnbâhü’r-Ruvât ʿalâ Enbâhi’n-Nühât. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, 1406.
36. İbnü’s-Sâî, Alî b. Enceb b. Osmân b. Abdillâh Ebû Tâlib Tâcüddîn. ed-Dürru’s-Semîn fî Esmâʾi’l-Musannifîn. thk. Ahmed Şevkî Binbîn - Muhammed Saʿîd el-Hinşî. Tunus: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1430.
37. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Ali. Subhu’l-Aʿşâ fî Sınâʿati’l-İnşâʾ. thk. Muhammed Hüseyin Şemsüddîn. 14 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1407.
38. Kâtib Çelebi, Mustafâ Abdullâh el-Kostantînî. Keşfü’z-Zunûn ʿan Esâmi’l-Kütüb ve’l-Fünûn. thk. Ekmeleddin İhsanoğlu - Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 10 Cilt. Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâsi’l-İslâmî - Merkezü Dirâsâti’l-Mahtûtâti’l-İslâmiyye, 1443.
39. Kâtib Çelebi, Mustafâ b. Abdillâh el-Kostantînî el-Osmânî. Süllemü’l-Vusûl ilâ Tabakâti’l-Fuhûl. thk. Mahmûd Abdilkâdir el-Arnavût. 6 Cilt. İstanbul: Mektebetü Ircica, 2010.
40. Kınar, Kadir. “Arap Gramerinde Âmil Teorisi”. Bilimname : Düşünce Platformu IV/11 (Şubat 2006), 157-180.
41. Kuşçuoğlu, Abdullah. “Hazf Kavramının Kur’ân ve Arab Dili Açısından Tahlili”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XXIV/2 (2019), 25-44.
42. Kutluay, İhsan. İbn Bâbeşâz ve Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Muhsibe Adlı Eseri. Batman: Batman Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
43. Makrîzî, Ahmed b. Alî b. Abdilkâdir Ebü’l-Abbâs el-Huseynî el-Ubeydî Takiyyüddîn. İttiʿâzü’l-Hunefâʾ bi-Ahbâri’l-Eʾimmeti’l-Fâtımiyyîn el-Hulefâʾ. thk. Cemalüddîn eş-Şiyâl - Muhammed Hilmî Muhammed Ahmed. 3 Cilt. el-Meclisü’l-Aʿlâ li’ş-Şu’ûn’l-İslâmiyye, ts.
44. Murâdî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Hasan b. Kâsım. el-Cene’d-Dânî fî Hurûfi’l-Meʿânî. thk. Fahruddîn Kabâve. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1413.
45. Ömerî, Şihâbüddîn Ahmed b. Yahyâ b. Fazlillâh el-Kuraşî el-ʿAdevî. Mesâlikü’l-Ebsâr fî Memâliki’l-Emsâr. 27 Cilt. Abu Dabi: el-Mecmeʿu’s-Sekâfî, 1423.
46. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-Vefeyât. thk. Ahmed el-Arnavût - Türkî Mustafâ. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Türâs, 1420.
47. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Şemsüddîn Ebü’l-Muzaffer Yûsuf b. Kızoğlu b. Abdillâh. Mirʾâtü’z-Zamân fî Târîhi’l-Aʿyân. thk. Muhammed Berkât. 23 Cilt. Dimeşk: Dâru’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 1434.
48. Sîbeveyhi, Ebû Bişr ʿAmr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 3. Basım, 1408.
49. Süyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekr Celâleddîn. Buğyetü’l-Vuʿât fî Tabakâti’l-Lugaviyyîn ve’n-Nuhât. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 2 Cilt. Sayda: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, ts.
50. Süyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekr Celâleddîn. Hüsnü’l-Muhâdara fî Târîhi Mısr ve’l-Kâhira. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 2 Cilt. Mısır: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-ʿArabî, 1387.
51. Tomar, Cengiz. “Mısır”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 29/75-577. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
52. Türker, Ömer. “Telâzüm”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 40/394. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
53. Yâfiî, Ebû Muhammed ʿAfîfuddîn Abdullâh b. Esʿad b. ʿAlî b. Süleymân. Mirʾâtü’l-Cenân ve ʿİbratü’l-Yakzân. thk. Halîl el-Mansûr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1417.
54. Yılmaz, Metin. “Bir Devlet Kurumu Olarak Divânü’r-Resâil’in Ortaya Çıkışı ve İşleyişi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (1999), 291-312.
55. Zeccâcî, Ebü’l-Kâsım Abdirrahmân b. İshâk en-Nihâvendî. el-Îdâh fî ʿİleli’n-Nahv. thk. Mâzin el-Mübârek. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 5. Basım, 1406.
56. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-ʿİber fî Haberi men Gaber. thk. Ebû Hâcir Muhammed es-Saʿîd b. Besyûnî Zağlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
57. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve Vefeyâtü’l-Meşâhîr ve’l-Aʿlâm. thk. Saʿd Yûsuf Mahmûd Ebû ʿAzîz vd. 53 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’t-Tevfîkıyye, 1427.
58. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru Aʿlâmi’n-Nübelâ. thk. Şuʿayb vd. Arnavût. 25 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405.
59. Ziriklî, Hayrüddîn. el-Aʿlâm. 8 Cilt. Dâru’l-’İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.
60. ʿUleymî, Mücîrüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Abdirrahmân el-Makdisî el-Hanbelî. et-Târîhu’l-Muʿteber fî Enbâʾi Men Gaber. thk. Komisyon. 3 Cilt. Suriye: Dâru’n-Nevâdir, 1431.