İmam Nâfi‘ ile Ebû Ca‘fer Kıraatinde Ferşî Farklılıklar ve Hüccetleri: es-Seb‘u’t-Tuvel Örneği

Öz

Bu çalışma, on kıraat imamı arasında yer alan ve kıraat geleneğinde Medine kıraat ekolünü temsil eden İmam Nâfi‘ ile Ebû Ca‘fer’in kıraat anlayışlarını aralarındaki kıraat farklılıkları üzerinden sistematik bir biçimde mukayeseli olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Aynı bölgeye mensup olmalarının yanı sıra hoca-talebe ilişkisi içerisinde bulunmaları, bu iki imamın kıraatlerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesini anlamlı kılmaktadır. Çalışmada, Kur’ân-ı Kerim’de dağınık bir şekilde bulunan ferşî farklılıklar, dayandıkları hüccetler eşliğinde ele alınmıştır. İnceleme sürecinde, söz konusu farklılıkların manaya etki eden ve manaya etki etmeyen yönleri tespit edilmiştir. Kıraatlerin manaya etkisi ele alınırken aradaki farklılıkların manaya açıklık, çeşitlilik, zenginlik ve pekiştirme gibi anlamlar kattığı gösterilmeye çalışılmıştır. Bu süreçte, kurrânın ilgili kıraat vecihlerini hangi delile dayanarak aktardığını mukayeseli olarak göstermek ayrıca önem arz etmektedir. Bu farklılıklar aktarılırken es-Seb‘u’t-Tuvel olarak adlandırılan yedi uzun sûre ile sınırlı kalınmış ve bu sûrelerden seçilen örnekler üzerinden değerlendirme yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Nâfi‘
• Ebû Ca‘fer
• Ferş
• Hüccet
• es-Seb‘u’t-Tuvel.

Farshī Variants and Their Ḥujjah in the Qirā’āt of Imām Nāfi‘ and Abū Ja‘far: al-Sab‘al Ṭiwāl As Prototype

Öz

This study aims to provide a systematic and comparative analysis of the recitational methodologies of Imām Nāfiʿ and Abū Jaʿfar, who are among the ten canonical reciters and representatives of the Medinan school of Qurʾānic recitation, by examining the differences between their respective readings. In addition to their affiliation with the same regional tradition, their teacher–student relationship renders a comparative investigation of their recitations particularly significant. The study examines the farshī variants dispersed throughout the Qurʾān in light of the evidences upon which they are based. Throughout the analytical process, these variants are classified according to whether they affect meaning or not. In addressing the semantic dimension of the readings, the study seeks to demonstrate that such variations contribute to clarity, diversity, richness, and emphasis in meaning. Moreover, particular emphasis is placed on comparatively identifying the evidential bases upon which the reciters (qurrāʾ) transmit specific variant readings. The scope of the study is limited to the seven long sūrahs, known as al-Sabʿ al-Ṭiwāl, and the analysis is conducted through selected examples drawn from these sūrahs.

Anahtar Kelimeler

• Qirâ’ât
• Nâfi‘
• Abû Ja‘fer
• Farsh
• Hujjah
• al-Sab‘al Ṭiwāl.

Kaynakça

1. Ağırbaş, Abdulhekim. Kırâat Eğitim-Öğretim Geleneği ve Günümüzdeki Uygulamalar. Ankara: DİB Yayınları, 2. Basım, 2022.
2. Akkuş, Murat. “Kıraatlerin Tefsire Etkisi (İbn Âşûr Örneği)”. Mütefekkir 2/3 (2015), 152-153.
3. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. 12 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1988.
4. Birışık, Abdulhamit. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV, 2009.
5. Çetin, Abdurrahman. Kıraatların Tefsire Etkisi. İstanbul: Ensar Yayınları, 3. Basım, 2020.
6. Çetin, Abdurrahman. Yedi Harf ve Kıraatlar. İstanbul: Ensar Yayınları, 4. Basım, 2023.
7. Dağ, Mehmet. Tarihsel Perspektif ve Problematik Sorgulaması Bağlamında Kıraat İlminde İhticâc Olgusu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
8. Dânî, Ebû Amr Osman b. Sâ’îd. et-Teysîr fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ. Endülüs: Dâru’l Endulis, 2015.

9. Dimyâti, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed Ed-Dimyati El-Benna. İtḥâfü fużalâʾi’l-beşer fi (bi)’l-ḳırâʾâti’l-erbaʿate ʿaşer. Kahire: Dârü’l-Hadis, 2009.
10. Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kuran Dili. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
11. Fırat, Yavuz. Tecvid ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. Konya: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2018.
12. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya’kûb b. Muhammed el-Fîrûzâbâdî. el-Ḳāmûsü’l-muḥîṭ. thk. Ebu’l-Vefa Nasr el-Hurinî el- Mısrî eş-Şafiî. Kahire: Dâru’l-Hadis, 2008.
13. Halebî, Ahmed b. Yusuf b. Muhammed b. Mesud el-Ensârî el-. ed-Durru’l-masûn fī ‘ulûmi’l-kitâbi’l-maknûn. 11 Cilt. Şam: Dâru’l-Kalem, 1986.
14. Hâleveyh, Ebu Abdullah Hüseyin b. Ahmed b. Hâleveyh ibn. el-Ḥücce fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ. Kahire: Dâru’ş-Şuruk, 1979.
15. İbn Meryem, Ebu Abdullah Nasr b. Ali b. Muhammed Eş-Şirazi İbn Ebi Meryem. el-Mûḍaḥ fî vücûhi’l-ḳırâʾât ve ʿilelihâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiye, 2009.
16. İbn Muhaysın, Muhammed Salim Muhaysın. el-Muğnî fi tevcihi’l-kıraati’l-aşri’l-mütevâtire. Beyrut: Dâru’l-Cil, 1988.
17. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs b. Mücâhid et-Temîmî. Kitâbü’s-sebʿa fi’l-ḳırâʾât. Kahire: Dâru’l-Maarif, ts.
18. İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed b. Zencele Ebu Zür’a. Huccetü’l-Kıraat. Beyrut: Müessetü’r-Risale, 1997.
19. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemseddin Muhammed b. Muhammed İbnü’l-Cezeri. en-Neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. ed. Zekeriya Umeyrat. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2016.
20. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemseddin Muhammed b. Muhammed İbnü’l-Cezeri. Taḥbîrü’t-Teysîr fî ḳırâʾâti’l-eʾimmeti’l-ʿaşere. Ürdün: Dâru’l-Furkan li’n-Neşr ve’t-Tevzi’, 2000.
21. İsmail, Muhammed Bekir. Dirâsât fî Ulûmi’l-Kur’ân. Cidde: Dâru’l-Menâr, 1999.
22. Kılıç Süleyman - Akkuş Murat. “Mâide Sûresi Bağlamında Nâfiʻ, Ebû Amr ve Âsım Kıraatlerinin İncelenmesi”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/1 (Ocak 2021).
23. Kudat, Aydın. Kırâatları Hüccetlendirmede Dilbilim Olgusu. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
24. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Türkî. 24 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-Risale, 2006.
25. Küçük, Cemil. “Mütevâtir Kıraat İmâmlarının Kıraatleri Tercîh Yöntemi”. Van İlahiyat Dergisi 10/17 (Aralık 2022).
26. Mekki, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ’an Vücûhi’l-Kırâati’s-Seb ’ ve ’İlelihâ ve Hucecihâ. 2 Cilt. Beyrut: : Müessesetu’r-Risale, 1984.
27. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccac. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiye, 1412.
28. Nüveyrî, Ebu’l Kasım b. Ali en-Nüveyrî. Şerhu Tayyibetu’n-neşr fi’l-kıraati’l-aşr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiye, 2003.
29. Râzî, Fahruddîn. Tefsîr-i kebîr. 16 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turasi’l-Arabi, ts.
30. Savas, Abdullah. Mekânetu’l-ihticâc fî İlmi’l-kıraat. Şam: Mektebetu Dâri’l-Fecr, 2023.
31. Şükrü vd., Ahmed Halid. Mukaddimat fi İlmi’l-kıraat. Umman: Dâru Ammar, 2001.
32. Taberî, Ebû Câ’fer Muhammed b.Cerir b. Yezid el-Âmülî et-Tâberî el-Bağdâdî. Câmi’u’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. 15 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1988.
33. Ünal, Mehmet. “Bir Kırâat Terimi Olarak ‘Hüccet’in Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 17/1 (2004), 69-83.
34. Ünal, Mehmet. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Kıraat Farklılıklarının Rolü. Konya: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2020.
35. Zemahşerî, Ebi’l-Kâsım Cârullah Muhammed b. Ömer b. Muhammed ez-Zemahşerî. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.