In the Trace of Heritage: Ibrāhīm al-Khalīl al-Qawnawī and the Risālah fī ‘Ilm al-Naḥw

Öz

The Mingana Collection, housed within the Cadbury Research Library at the University of Birmingham, contains significant manuscripts regarding Islamic heritage. This study focuses on a unique manuscript titled as Risālah fī ‘ilm al-naḥw, attributed to Ibrāhīm al-Khalīl al-Qawnawī, which is preserved within this collection. The work, likely authored in the 19th century by a scholar from the Qonya region, distinguishes itself by treating Arabic syntax (naḥw) not merely as a set of normative rules but as a systematic discipline grounded in logical and philosophical foundations. This article aims to present the critical edition (taḥqīq), translation, and a comprehensive content analysis of this single-copy manuscript to the academic world. In the treatise, Qawnawī utilizes logical terminology such as "universal subject," "predicate," and "proposition" to define the boundaries of syntax, thereby establishing grammar on a philosophical baseline. The most original contribution of the treatise to the literature is the author's epistemological distinction between the concepts of "science" (‘ilm) and "book" (kitāb). Qawnawī argues that science is an abstract and universal truth perceived by the rational soul, whereas books are merely physical tools composed of words and inscriptions used to preserve this truth. He elucidates this concept through a striking "almond metaphor": books represent the outermost shell, scientific principles the inner shell, and the truth of science the kernel itself. Consequently, the text argues that true knowledge resides in the mind rather than in written lines. By uncovering Qawnawī’s methodological approach and his critique of textual reliance, this study highlights the profound relationship between linguistics and philosophy in the classical Ottoman scholarly tradition.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Ibrahim al-Khalil al-Konevi
• Syntax (Nahw)
• Logic
• Mingana Collection
• Manuscript

Mirasın İzinde: İbrahim el-Halîl el-Konevî ve Risâle fî ʿİlmi’n-Nahv

Öz

İngiltere’de bulunan Birmingham Üniversitesi Cadbury Araştırma Kütüphanesi Mingana Koleksiyonu, İslam medeniyetine ait nadir el yazmalarını barındıran uluslararası öneme sahip bir arşivdir. Bu çalışmanın odak noktasını, söz konusu koleksiyonda tespit edilen ve İbrahim el-Halîl el-Konevî tarafından kaleme alınan “Risâle fî ʿilmi’n-nahv” başlıklı el yazması eser oluşturmaktadır. Muhtemelen 19. yüzyılda Konya ve çevresinde yaşamış olan müellifin bu eseri, Arapça dilbilgisini (nahiv) yalnızca normatif kurallar bütünü olarak değil, mantıksal temellere dayalı sistematik ve felsefi bir disiplin olarak ele almasıyla benzerlerinden ayrılmaktadır. Makale, tek nüsha olma özelliği taşıyan bu risâlenin tahkikli metnini, Türkçe tercümesini ve detaylı içerik analizini akademik dünyaya sunmayı hedeflemektedir. Eserde Konevî, nahiv ilminin sınırlarını belirlerken “mevzû-i küllî”, “mahmûl” ve “kaziyye” gibi mantık ilmine ait terimleri ustaca kullanmış; gramer yapılarını felsefi bir kesinlikle tanımlama yoluna gitmiştir. Risâlenin literatüre en özgün katkısı ise müellifin bilgi felsefesine (epistemoloji) dair geliştirdiği yaklaşımdır. Konevî, “ilim” ve “kitap” kavramlarını birbirinden ontolojik olarak keskin çizgilerle ayırır. Ona göre ilim, akıl sahibi nefis tarafından idrak edilen soyut ve evrensel bir hakikat iken; kitaplar bu hakikatin kaybolmaması için kullanılan, lafız ve nakışlardan ibaret fiziki araçlardır. Yazar bu durumu etkileyici bir “badem metaforu” ile açıklar: Kitaplar bademin atılacak en dış kabuğu, bilimsel ilkeler iç kabuğu, ilmin hakikati ise yenilecek özü temsil eder. Bu bağlamda eser, ilmin satırlarda değil, sadırlarda (zihinlerde) aranması gerektiğini savunur. Bu çalışma, Konevî’nin nahiv metodolojisini ve epistemolojik eleştirilerini gün yüzüne çıkararak, klasik Osmanlı ilim anlayışında dilbilim ve felsefe ilişkisinin derinliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• İbrahim el-Halîl el-Konevî
• Nahiv
• Mantık
• Mingana Koleksiyonu
• Yazma Eser.

Kaynakça

1. Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Ta’rîfât. nşr. Muhammed Sıddık el-Minşâvî. Kahire: Dâru’l-fazilet, ts.
2. Çetin, Ali. “Klasik Mantıkta Kullanılan Kavramlar -Şemsiyye Örneği-”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 12/1 (01 Mart 2012), 101-124. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cuilah/article/54936
3. Erken, İsmail. “Arap Dilbilimi Yazmaları: Cadbury Araştırma Kütüphanesi Mingana Özel Koleksiyonu”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 15 (28 Haziran 2023), 263-298. https://doi.org/10.53112/tudear.1231062
4. Erken, İsmail. Kafiyenin İzinde -Cadbury Araştırma Kütüphanesi (Birmingham) Mingana Özel Koleksiyonu Arap Şiiri El Yazmaları-. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
5. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed el-. Miʿyâru’l-ʿİlm fi’l-Manṭıḳ. thk. Suleymân Dunyâ. Mısır: y.y., 1961.
6. H. L. Gottschalk vd. vd, Catalogue of The Mingana Collection of Manuscripts, ed. Derek Hepwood (: , 1985) 4/1. ed. Derek Hepwood. 4 Cilt. Zug: Inter Documentation Company AG, 1985.
7. Hâzimî, Ahmed b. Ömer b. Müsâid el-. Şerhu’l-Matla‘ alâ Metni Îsâgûcî. 1432.
8. İbrahim el-Halîl el-Konevî. Risâle fî ʿilmi’n-nahv. Cadbury Research Library, Mingana Collection, 1196.

9. “About - Fihrist”. Erişim 28 Aralık 2022. https://www.fihrist.org.uk/about
10. “About the Cadbury Research Library - University of Birmingham”. Erişim 28 Aralık 2022. https://www.birmingham.ac.uk/facilities/cadbury/about.aspx
11. University of Birmingham. “Archive and Manuscript Collections”. Erişim 28 Aralık 2022. https://www.birmingham.ac.uk/facilities/cadbury/archives/index.aspx
12. “Introduction - University of Birmingham”. Erişim 28 Aralık 2022. https://www.birmingham.ac.uk/facilities/cadbury/birmingham-quran-mingana-collection/mingana-collection/introduction.aspx