Nisâ Sûresinde Kıraat Farklılıklarının Anlam İnşasına Etkisi: Zemahşerî ve Beydâvî Tefsirlerinin Mukayeseli Analizi

Öz

Kıraat ilmi, Kur’ân-ı Kerîm’in lafzî yapısının muhafaza edilmesine yönelik rivayet geleneği çerçevesinde gelişmiş ve erken dönemlerden itibaren bağımsız bir ilim dalı olarak teşekkül etmiştir. Bu disiplin, yalnızca tilâvet farklılıklarını tespit etmekle sınırlı kalmamış, aynı zamanda lafız–mâna ilişkisi üzerinden tefsir faaliyetini doğrudan etkileyen bir yorum zemini de oluşturmuştur. Bu yönüyle kıraat, tefsir çalışmalarında âyetlerin anlam alanını daraltan veya genişleten belirleyici bir unsur olarak değerlendirilmektedir. Bu makalede, Nisâ sûresi çerçevesinde kıraat farklılıklarının tefsirle ilişkisi ele alınmaktadır. Çalışmada, Zemahşerî (ö. 538/1144) ve Beydâvî’nin (ö. 685/1286) kıraat vecihlerine yaklaşımları, Nisâ sûresi bağlamında karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bu bağlamda her iki müfessirin kıraatleri ele alırken benimsedikleri yöntem; kıraat, nahiv, belâgat ve mâna odaklı yaklaşım çerçevesinde değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, Zemahşerî’nin kıraat vecihlerini çoğunlukla lafız ve i‘rab merkezli bir bakış açısıyla ele aldığı; bu yönüyle kıraat tercihlerinin âyetin belâgat yapısını ve anlam vurgusunu güçlendiren bir işlev üstlendiği anlaşılmıştır. Beydâvî’nin ise kıraat farklılıklarını daha temkinli bir zeminde değerlendirdiği, çoğu durumda mânanın sabitliğini esas alarak kıraat vecihlerini açıklayıcı ve tamamlayıcı bir unsur olarak konumlandırdığı tespit edilmiştir. Bu durum, kıraat farklılıklarının tefsir geleneğinde ihtilaf üreten bir unsur olmaktan ziyade, mânayı zenginleştiren ve yorum alanını disipline eden bir işlev gördüğünü göstermektedir. Bu araştırma, kıraat ilminin yalnızca rivayet farklılıklarıyla sınırlı bir alan olarak değerlendirilmemesi gerektiğini, aksine tefsirle olan ilişkisinin metodolojik ve yorumlayıcı bir boyut taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma kıraat ile tefsir arasındaki ilişkinin hangi temeller üzerine inşa edildiğinin daha net biçimde anlaşılmasını hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Tefsir
• Kıraat Farklılıkları
• Zemahşerî
• Beydâvî
• Nisâ Sûresi

The Effect of Qirā’at Variations on the Construction of Meaning in Sūrah al-Nisā’: A Comparative Analysis of al-Zamakhsharī and al-Bayḍāwī’s Tafsīrs

Öz

The science of Qirā’at (Qur’ānic recitations) developed within the framework of the narration tradition aimed at preserving the literal structure of the Holy Qur’ān and emerged as an independent discipline from the early periods. This discipline is not limited to identifying variations in recitation, it also establishes an interpretative ground that directly influences the activity of tafsīr (exegesis) through the relationship between wording (lafẓ) and meaning (ma‘na). In this respect, Qirā’at is considered a decisive element that either narrows or broadens the semantic scope of verses in exegesis studies. This article examines the relationship between Qirā’at variants and tafsīr within the framework of Sūrah al-Nisā’. In this study, the approaches of al-Zamakhsharī (d. 538/1144) and al-Bayḍāwī (d. 685/1286) toward Qirā’at aspects are comparatively analyzed in the context of Sūrah al-Nisā’. In this regard, the methods adopted by both commentators while handling the recitations are evaluated through an approach focused on Qirā’at, grammar (naḥw), rhetoric (balāghah), and meaning. As a result of the research, it has been understood that al-Zamakhsharī mostly deals with Qirā’at aspects through a literal and inflectional (i‘rab) centered perspective; thus, his Qirā’at preferences function to strengthen the rhetorical structure and semantic emphasis of the verse. On the other hand, it has been determined that al-Bayḍāwī evaluates Qirā’at variants on a more cautious ground, positioning the aspects of recitation as explanatory and complementary elements by taking the stability of meaning as a basis in most cases. This situation demonstrates that Qirā’at variants, rather than being an element that produces conflict in the tradition of tafsīr, serve a function that enriches the meaning and disciplines the interpretative field. This research reveals that the science of Qirā’at should not be regarded merely as a field limited to narration variants; on the contrary, its relationship with tafsīr carries a methodological and interpretative dimension. This study aims to provide a clearer understanding of the foundations upon which the relationship between Qirā’at and tafsīr is built.

Anahtar Kelimeler

• Qirā’at
• Tafsīr
• Qirā’at Variants
• Zamakhsharī
• Bayḍāwī
• Sūrah al-Nisā’

أثر اختلافات القراءات في بناء المعنى في سورة النساء: دراسة تحليلية مقارنة بين تفسيري الزمخشري والبيضاوي

Öz

تطور علم القراءات في إطار التقليد الروائي الرامي إلى الحفاظ على البنية اللفظية للقرآن الكريم، وتشكل كعلم مستقل منذ العصور المبكرة، ولم يقتصر هذا العلم على تحديد الاختلافات الأدائية فحسب، بل أرسى أيضًا أرضية تفسيرية تؤثر مباشرة في عملية التفسير من خلال العلاقة بين اللفظ والمعنى، ومن هذا المنطلق، تُعد القراءات عنصرًا محددًا يضيق أو يوسع المجال الدلالي للآيات في الدراسات التفسيرية، حيث يتناول هذا البحث العلاقة بين اختلاف القراءات والتفسير في إطار سورة النساء، وقد ركزت الدراسة على منهج كل من الزمخشري (ت ٥٣٨هـ/١١٤٤م) والبيضاوي (ت ٦٨٥هـ/١٢٨٦م) في تعاملهما مع وجوه القراءات في سورة النساء دراسةً مقارنة، وفي هذا السياق، تم تقييم المنهج الذي اتبعه كلا المفسرين في معالجة القراءات من خلال زاوية تركز على القراءات والنحو والبلاغة والمعنى، وقد خلص البحث إلى أن الزمخشري تناول وجوه القراءات في الغالب من منظور يرتكز على اللفظ والإعراب، وبهذا المعنى، قامت اختياراته القرائية بوظيفة تعزز البنية البلاغية والتوكيد المعنوي للآية، أما البيضاوي، فقد تبيّن أنه قيم اختلافات القراءات على أرضية أكثر حذرًا، حيث جعل وجوه القراءات عنصرًا شارحًا ومكملاً معتمداً في معظم الحالات على ثبات المعنى، وهذا الوضع يظهر أن اختلاف القراءات في التراث التفسيري لم يكن عنصرًا مولدًا للخلاف، بل كان وظيفة تثري المعنى وتضبط مجال التأويل، وتكشف هذه الدراسة أن علم القراءات لا ينبغي اعتباره مجالاً مقتصرًا على الاختلافات الرواية فحسب، بل على العكس، فإن علاقته بالتفسير تحمل أبعادًا منهجية وتفسيرية، وتستهدف هذه الدراسة فهم الأسس التي بنيت عليها العلاقة بين القراءات والتفسير بشكل أكثر وضوحًا.

Anahtar Kelimeler

• قراءة
• التفسير
• اختلافات القراءات
• الزمخشري
• البيضاوي
• سورة النساء

Kaynakça

1. Beydâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullāh b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. çev. Abdülvehhab Öztürk. 5 Cilt. İstanbul: Kahraman Yayınları, 2011.
2. Birışık, Abdulhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/426–431. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
3. Çetin, Abdurrahman. Kıraatların Tefsire Etkisi. İstanbul: Marifet Yayınları, 2021.
4. Çetin, Abdurrahman. Yedi Harf ve Kıraatler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 4. Basım, 2023.
5. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdülganî ed-Bennâ. İtḥâfü fużalâʾi’l-beşer bi’l-ḳırâʾâti’l-erbaʿate ʿaşer (Müntehe’l-emânî ve’l-meserrât fî ʿulûmi’l-ḳırâʾât). ed. Şa‘bân Muhammed İsmâîl. 2 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2006.
6. İbn Kesîr, Ebü'l-Fidâ İsmâil b. Ömer. Tefsîru’l-Kurʾâni’l-ʿAzîm. ed. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1999.
7. İbn Mücâhid, Ahmed b. Mûsâ. Kitâbü’s-sebʿa fi’l-kırâʾât. ed. Şevkî Dayf. 2. Basım. Kahire: Dârü’l-Meʿârif, 1400/1980.
8. İbn Zencele, Ebû Zur‘a Abdurrahman b. Muhammed. Hüccetü’l-Kırâât. ed. Saîd el-Afganî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2016.

9. İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fî’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. ed. Ali Muhammed ed-Dabbâʿ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
10. İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed. Müncidü’l-muḳriʾîn ve mürşidü’t-tâlibîn. ed. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Beyrut: Dârü’l-Beşâʾiri’l-İslâmiyye, 1980.
11. Hatîb, Abdüllatîf el-. Mu‘cemü’l-Kırâât. 11 Cilt. Şam: Dârü Sa‘deddîn, 1422/2002.
12. Kâdî, Abdülfettâh b. Abdilganî el-. el-Büdûru’z-zâhira fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşri’l-mütevâtira min ṭarîḳayi’ş-Şâṭıbiyye ve’d-Dürre. Mısır: Matbaatü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1955.
13. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
14. Kılıç, Mustafa. Kıraat-Tefsir İlişkisi: Zemahşerî Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı, 1. Basım, 2015.
15. Muhaysîn, Muhammed Sâlim. el-Mühezzeb fi’l-kırââti’l-aşri ve tevcîhihâ min tarîki Tayyibeti’n-Neşr. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Safâ, 1437/2016.
16. Önen, Hacı. Kıraat Tarihi ve Kıraat Farklılıklarının Kur’ân Tefsirine Etkisi. İstanbul: Rağbet, 1. Basım, 2017.
17. Özbek, Ömer. “Kıraat Farklılıklarının Anlama Etkisi”. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 39 (2015/2), 163–181.
18. Öztürk, Mustafa – Mertoğlu, M. Suat. “Zemahşerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/235. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
19. Şeref, Cemâliddîn Muhammed. el-Kırââtü’l-ʿaşretü’l-mütevâtire min tarîkı Tayyibetü’n-Neşr mudʿametün bi’l-edille. Tanta: Dârü’s-Sahâbe li’t-Turâs, 4. Basım, 1433/2012.
20. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. ed. Ahmed Muhammed Şâkir. 30 Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, ts.
21. Ünal, Mehmet. Kur’an’ın Anlaşılmasında Kıraat Farklılıklarının Rolü. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
22. Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Nisâ Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/137. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
23. Yavuz, Yusuf Şevki. “Beydâvî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/100-101. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
24. Yerlikaya, Cafer. “Kıraatlerin Sıhhat Kriterleri Üzerine Bir Tahlil”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (Aralık 2025), 596–623.
25. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakā’ikı ğavâmizı’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekāvîl fî vücûhi’t-te’vîl. çev. Abdulaziz Hatip. ed. Murat Sülün. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
26. Zerkânî, Muhammed Abdülazîm ez-. Menâhilü’l-İrfân fî ʿUlûmi’l-Kurʾân. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, ts.
27. Zerkeşî, Bedreddin. el-Burhân fî ʿUlûmi’l-Kurʾân. ed. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhim. 4 Cilt. Kahire: Dârü İhyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1957.