İlahi Aşkın Dildeki Yansımaları: Vahiyden Tasavvufa Bir Yolculuk

Öz

Bu çalışma, şu temel soruyu incelemektedir: Hz. Muhammed ﷺ Allah’a olan sevgisini nasıl ifade etmiştir ve sonraki zühdî ve sûfî gelenekler bu sevgiyi ifade etmek için nasıl yeni diller geliştirmiştir? Betimleyici, analitik, karşılaştırmalı ve tarihsel yöntemlerden yararlanan bu çalışma; yüceltme, tevazu, özlem ve tam kulluk ile karakterize edilen nebevî duaları analiz etmekte; bunların daha sonra tasavvuf söyleminde öne çıkan açık aşk ve tutku ifadelerinden büyük ölçüde uzak kaldığını göstermektedir. Ardından çalışma, ilk dönemde sevgiyi dua, gözyaşı ve sürekli ibadet yoluyla nasıl ifade ettiklerini, daha sonraki sûfîlerin ise bunu özlem, keşif, vecd ve manevî fenâ gibi sembolik ve şiirsel anlatımlara nasıl dönüştürdüklerini izlemektedir. Çalışma, Hz. Peygamber’in ﷺ ilahi aşkın en mükemmel örneğini temsil ettiğini ve sonraki geleneklerin bu modeli ortadan kaldırmadığını, aksine onun dilini ve sembolik ifade biçimlerini çeşitlendirdiğini ileri sürmektedir. Son olarak çalışma, dinen meşru kabul edilen aşk dilinin sınırları ve manevî tecrübenin sahihliğini değerlendirme ölçütleri hakkında daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Dil
• İlahî Aşk
• Zühd
• Mistik Dil
• İslâmî Maneviyat

Manifestations of Divine Love in Language: A Journey from Revelation to Sufism

Öz

This study investigates a central question: how did the Prophet Muḥammad ﷺ articulate his love for God, and how did later ascetic and Sufi traditions develop new languages to express that love? Drawing on descriptive, analytical, and historical methods, the study analyzes prophetic supplications characterized by glorification, humility, longing, and complete servitude, while remaining largely free of the explicit idioms of passion that later became prominent in Sufi discourse. It then traces how early ascetics expressed love through supplication, tears, and sustained prayer, and how later Sufis transformed it into symbolic and poetic registers of longing, disclosure, ecstasy, and spiritual annihilation (fanāʾ). The study argues that the Prophet ﷺ represents the most complete model of divine love, and that later traditions did not replace this model but diversified its language and symbolic expression. Finally, it highlights the need for further inquiry into the limits of religiously permissible love-language and the criteria for assessing the authenticity of spiritual experience.

Anahtar Kelimeler

• Language
• Divine Love
• Asceticism
• Mystical Language
• Islamic Spirituality
• Sufism

Kaynakça

1. Abū Dāwūd, Sulaymān b. al-Ashʿath. Sunan Abī Dāwūd. ed. Muḥammad Muḥyī al-Dīn ʿAbd al-Ḥamīd. Ṣaydā–Beirut: al-Maktaba al-ʿAṣriyya, n.d.
2. Abū Nuʿaym al-Iṣfahānī, Aḥmad b. ʿAbd Allāh. Ḥilyat al-awliyāʾ wa-ṭabaqāt al-aṣfiyāʾ. 10 vols. Cairo: al-Saʿāda, 1974.
3. Abū Ṭālib al-Makkī, Muḥammad b. ʿAlī. Qūt al-qulūb fī muʿāmalat al-ḥabīb. Edited by ʿĀṣim Ibrāhīm al-Kayyālī. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2005.
4. al-ʿAjlūnī, Ismāʿīl b. Muḥammad. Kashf al-Khafāʾ wa-Muzīl al-Ilbās. Edited by ʿAbd al-Ḥamīd H. Hindāwī. Beirut: al-Maktaba al-ʿAṣriyya, 2000.
5. al-Athīr al-Jazarī, ʿIzz al-Dīn ʿAlī b. al-Karam Muḥammad. Usd al-ghāba. Beirut: Dār al-Fikr, 1989.
6. al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Edited by Muḥammad Zuhayr b. Nāṣir al-Nāṣir. Beirut: Dār Ṭawq al-Najāḥ, 2002.
7. al-Ghazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad. Iḥyāʾ ʿulūm al-dīn. Beirut: Dār al-Maʿrifa, 1982.
8. al-Ḥallāj al-Ḥusayn b. Manṣūr. Dīwān al-Ḥallāj. Edited, translated, and annotated by Louis Massignon. Paris: Paul Geuthner, 1955.

9. al-Kalābādhī, Abū Bakr. Kitāb al-taʿarruf li madhhab ahl al-taṣawwuf. Edited by Arthur John Arberry. Cairo: Maktabat al-Khānajī, 1994.
10. al-Kasnadzān, Muḥammad b. ʿAbd al-Karīm. Mawsūʿat al-Kasnadzān fīmā iṣṭalaḥa ʿalayhi ahl al-taṣawwuf wa al-ʿirfān. 23 vols. Damascus: Maktabat Dār al-Maḥabba; Beirut: Dār Āya, 2005.
11. al-Khuttalī, Ibrāhīm b. ʿAbd Allāh. al-Maḥabba li Llāh subḥānahu. Edited by ʿĀdil al-Zurqī. Riyadh: Dār al-Ḥaḍāra, 2003.
12. al-Nābulusī, ʿAbd al-Ghanī. Dīwān ʿAbd al-Ghanī al-Nābulusī. Maktabat al-Shāmila, 2021.
13. al-Nasāʾī, Aḥmad b. Shuʿayb. al-Mujtabā (al-Sunan al-ṣughrā). Edited by ʿAbd al-Fattāḥ Abū Ghudda. Aleppo: Maktab al-Maṭbūʿāt al-Islāmiyya, 1986.
14. al-Qushayrī, ʿAbd al-Karīm. al-Risāla al-Qushayriyya. Edited by ʿAbd al-Ḥalīm Maḥmūd and Maḥmūd b. al-Sharīf. Beirut: Dār al-Minhāj, 2017.
15. al-Sarrāj al-Ṭūsī, ʿAbd Allāh. al-Lumaʿ fī al-taṣawwuf. Edited by ʿAbd al-Ḥalīm Maḥmūd. Cairo: Dār al-Kutub al-Ḥadītha; Baghdad: Maktabat al-Muthannā, 1960.
16. al-Ṣayyādī al-Rawwās, Muḥammad Mahdī. Miʿrāj al-Qulūb ilā Ḥaḍarāt al-Maḥbūb. 1st ed. n.p.: ʿAbd al-Ḥakīm ibn Salīm ʿAbd al-Bāsiṭ, 1389 AH.
17. al-Shāfiʿī, Muḥammad b. Idrīs. al-Risāla. Edited and annotated by Aḥmad Muḥammad Shākir. Cairo: Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī wa-Awlādih, 1938.
18. al-Shiblī, Abū Bakr. Dīwān Abī Bakr al-Shiblī. Edited by Kāmil al-Shaybī. Baghdad: al-Majmaʿ al-ʿIlmī al-ʿIrāqī, 1967.
19. al-Sulamī, Abū ʿAbd al-Raḥmān. Ṭabaqāt al-ṣūfiyya. Edited by Muṣṭafā ʿAbd al-Qādir ʿAṭā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1998.
20. al-Ṭabarānī, Abū al-Qāsim. al-Muʿjam al-kabīr. Edited by Ḥamdī b. ʿAbd al-Majīd al-Salafī. Cairo: Maktabat Ibn Taymiyya; Riyadh: Dār al-Ṣumayʿī, 1994.
21. al-Tirmidhī, Muḥammad b. ʿĪsā. Sunan al-Tirmidhī. Edited by Aḥmad Muḥammad Shākir et al. Cairo: Maktabat Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī, 1975.
22. al-Zāhirī, ʿAbd al-Raḥmān. al-Taṣawwuf al-Manshāʾ wa-al-Maṣādir. Lahore: Idārat Tarjumān al-Sunna, 1986.
23. Ibn al-Fāriḍ. Dīwān Ibn al-Fāriḍ. Cairo: Maktabat al-Qāhira, 1951.
24. Ibn al-Jawzī, ʿAbd al-Raḥmān b. ʿAlī. Ṣifat al-ṣafwa. Edited by Aḥmad b. ʿAlī. Cairo: Dār al-Ḥadīth, 2000.
25. Ibn al-Mulaqqin, Sirāj al-Dīn ʿUmar. Ṭabaqāt al-awliyāʾ. ed. Nūr al-Dīn Sharība. Cairo: Maktabat al-Khānajī, 1994.
26. Ibn ʿArabī, Muḥyī al-Dīn. “Kāna lī Qalbun Fa-lammā Irtaḥal” (Poem no. 596). Website of Muhyiddin Ibn al-ʿArabī. Accessed December 20, 2025. https://www.ibnalarabi.com/poems/poem.php?id=596.
27. Ibn ʿArabī, Muḥyī al-Dīn. Poem, “al-Dīwān.” Online source: https://www.aldiwan.net/poem70682.html.
28. Ibn ʿArabī, Muḥyī al-Dīn. Tarjumān al-ashwāq. Edited by ʿAbd al-Raḥmān al-Muṣṭawī. Beirut: Dār al-Maʿrifa, 2005.
29. Ibn Bashkuwāl, Abū al-Qāsim. al-Mustaghīthīn bi-Llāh ʿinda al-muhimāt wa-l-ḥājāt. Edited by Manuela Marín. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1991.
30. Louis Massignon. La Passion de al-Ḥallāj: martyr mystique de l’Islam. Paris: Paul Geuthner, 1922.
31. Muḥammad b. Idrīs al-Shāfiʿī. al-Risāla. Edited by Aḥmad Shākir. Cairo: Maktabat al-Ḥalabī, 1940.
32. Muslim b. al-Ḥajjāj. Ṣaḥīḥ Muslim. Edited by Muḥammad Fuʾād ʿAbd al-Bāqī. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, 1991.
33. Thomas Carlyle. On Heroes, Hero Worship and the Heroic in History. London: James Fraser, 1841.