ʿĀṣım b. ʿUmar b. Qatādah and the Sīrah Methodology in His Reconstructed Sīrah Corpus: (Risālah)

Öz

The sīrah works composed during the first three Islamic centuries, when the discipline of sīrah took shape, are primary sources for understanding the formation of its methodology and content. However, many of these early works have not survived. Hence, the earliest stages of the sīrah writing cannot be examined directly through extant primary sources. Nevertheless, this deficiency is addressed by collecting and reconstructing reports scattered throughout later works. Accordingly, reconstructing the lost sīrah literature is of great importance for understanding early sīrah historiography. One of the prominent sīrah scholars of this period is ʿĀṣim b. ʿUmar b. Qatādah. Distinguished for his knowledge of sīrah and maghāzī, ʿĀṣim b. ʿUmar belonged to a noble and well-established Anṣār family and was among the leading figures of the tābiʿūn. However, his original work has not survived. Despite this, his work has been reconstructed in Turkey under the title Risālah ʿĀṣim b. ʿUmar b. Qatādah. In this study, we examine his method of sīrah narration on the basis of this reconstructed text. Within the Arab-Islamic scholarly tradition, earlier reconstruction studies concerning ʿĀṣim b. ʿUmar’s treatise also exist. However, the absence of methodological consistency among these studies has led to substantial differences between them. Therefore, this research adopts a newly reconstructed text that takes these earlier reconstruction attempts into consideration. In addition, by examining both classical sources and modern scholarship, the study discusses ʿĀṣim b. ʿUmar’s life, his relationship with the Umayyad authority, his family background, and his scholarly character. Ultimately, this study demonstrates that reconstructing lost sīrah texts is essential for understanding early sīrah tradition and its methodology.

Anahtar Kelimeler

• Sīrah
• Sīrah Writings
• The Epistolary Period
• ʿĀṣim b. ʿUmar b. Qatādah
• The Reconstruction

Âsım b. Ömer b. Katâde ve Risâlesi’ndeki Siyer Yöntemi

Öz

Siyer ilminin teşekkül ettiği hicrî ilk üç asırda kaleme alınan siyer eserleri, bu disiplinin yönteminin şekillenmesi ve muhtevasının belirlenmesi bakımından birincil kaynak konumundadırlar. Ne var ki erken döneme ait bu eserlerin önemli bir kısmı günümüze ulaşmamıştır. Bu sebeple siyer yazıcılığının ilk aşamalarını birincil kaynaklar üzerinden takip etmek mümkün değildir. Ancak sonraki dönem eserlerin münderecatına dağılmış rivayetleri bir araya getirmek suretiyle, söz konusu eksikliği gidermek mümkündür. Dolayısıyla kayıp siyer literatürünü yeniden inşâ etmek, erken dönem siyer yazıcılığını anlamada önem taşımaktadır. Bu dönemde yaşamış siyer müelliflerinden birisi Âsım b. Ömer b. Katâde’dir. Siyer ve meğâzî bilgisiyle temayüz eden Âsım b. Ömer, Ensâr’ın soylu ve köklü bir ailesine mensuptur ve tâbiûnun önde gelen isimleri arasındadır. Ancak eseri günümüze ulaşmamıştır. Bununla beraber eseri ülkemizde Risâletü Âsım b. Ömer b. Katâde adıyla yeniden inşâ edilmiştir. Biz de çalışmamızda bu metni esas alarak siyer anlatımındaki yöntemini inceledik. Arap-İslam dünyasında Âsım b. Ömer’in risalesine dair daha erken tarihli yeniden inşâ çalışmaları mevcuttur. Bu çalışmalarda yöntem birliğinin olmaması, aralarında belirgin farklılıkların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu sebeple araştırmamızda, mevzu bahis inşâları da dikkate alan yeni bir inşâ metnini tercih ettik. Ayrıca klasik kaynakları ve modern araştırmaları inceleyerek Âsım b. Ömer’in hayatı, Emevî iktidarıyla münasebetleri, ailesi ve ilmî kişiliği üzerinde durduk. Bu çalışmamız kayıp siyer metinlerinin yeniden inşâsının otantik metin kazanımından öte, erken dönem siyer rivâyetlerini ve usûlünü anlamada elzem olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Siyer
• Siyer Yazıcılığı
• Risâleler Dönemi
• Âsım b. Ömer b. Katâde
• Yeniden İnşâ

Kaynakça

1. “Risâletü Âsım b. Ömer b. Katâde”. Âsım b. Ömer b. Katâde ve Siyer Risâlesi. 21-113. Cem. Asım Sarıkaya. Kahramanmaraş: KSÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Esâmî ve’l-künâ. thk. Abdullah b. Yûsuf el-Cedî’. Kuveyt: Mektebetü Dâri’l-Aksâ, 1985.
3. Aʿẓamî, Muhammed Mustafa. Dirâsâtun fi’l-hadîsi’n-nebeviyye ve târîḫi tedvînih. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1980.
4. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Cümel min ensâbi’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr, Riyâd Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
5. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. Şuʿabü’l-îmân. thk. Abdulalî Abdulhamîd. 4 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. et-Târîḫu’l-kebîr. thk. Hâşim en-Nedvî vd. 9 Cilt. Haydarabad: Dâiratü’l-Meârifi’l-Osmânîyye, ts.
7. Doğanay, Süleyman. Hadis Rivayetinde Râvi Tasarrufları ve Doğurduğu Problemler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2009.
8. Dûrî, Abdulazîz. Neş’etu ilmi’t-târih inde’l-Arab. BAE: Merkezu Zâyid, 2000.

9. Ebû Nuaym el-İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh. Delâiülü’n-nübüvve. thk. Muhammed Ravvâs Kalacî, Abdurrahman Abbâs. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2. Basım., 1986.
10. Ebû Nuaym el-İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh. Ḥilyetü’l-evliyâʾ ve ṭabaḳātü’l-asfiyâʾ. 10 Cilt. Mısır: Matbaatu’s-Seâde, 1974.
11. Ebû Zeyd, Ebû Zeyd Bekir b. Abdillâh. Ṭabaḳātü’n-nessâbîn. Riyad: Dâru’r-Rüşd, 1987.
12. Eren, Mehmet. Hadis İlminde Rical Bilgisi ve Kaynakları. İstanbul: İSAM Yayınları, 2. Basım., 2018.
13. Ferḥân el-ʿIbâdî, Esmâʾ Ferḥân eş-Şerrâb. Âsım b. Ömer b. Katâde ve devruhu fî’l-kitâbeti’t-târîḫiyye. Ürdün: Ürdün Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
14. Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr Halîfe b. Hayyât el-Basrî. Kitâbü’ṭ-Ṭabaḳāt. thk. Ekrem Ziyâ el-Ömerî. Bağdat: Mektebetu’l-Ânî, 1967.
15. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. Târîḫu Baġdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
16. Horovitz, Josef. İslâmî Tarihçiliğin Doğuşu -İlk Siyer/Meğâzî Eserleri ve Müellifleri-. çev. Ramazan Altınay, Ramazan Özmen. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
17. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh. el-İstîʿâb fî maʿrifeti’l-aṣḥâb. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1992.
18. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen. Târîḫu medîneti Dımaşḳ. thk. Ebû Saîd Ömer b. Ğarâme el-Amrâvî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
19. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed. el-Cerḥ ve’t-taʿdîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1953.
20. İbn Ebî Hayseme, Ebû Bekr Ahmed b. Ebî Hayseme. et-Târîḫu’l-kebîr. 4 Cilt. Kahire: el-Fâruku’l-Hadîse, 2006.
21. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. el-İṣâbe fî temyîzi’ṣ-ṣaḥâbe. thk. Âdil Abdülmevcûd, Alî Muavviz. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
22. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Lisânü’l-Mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâir, 2002.
23. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Tehẕîbü’t-Tehẕîb. 12 Cilt. Hind: Dâiratü’l-Meârif, 1908.
24. İbn Hazm el-Endelüsî, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed. Cemheretü ensâbi’l-ʿArab. thk. Heyet. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
25. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. es̱-S̱iḳāt. thk. Muhammed Abdülmuîd Han. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâiratü’l-Meârifi’l-Osmânîyye, 1973.
26. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. Meşâhîru ʿulemâʾi’l-emṣâr ve aʿlâmü ʿulemâʾi’l-aḳṭâr. thk. Mecdî b. Mansûr eş-Şurâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
27. İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk en-Nîsâbûrî. eṣ-Ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Mustafa el-A’zamî. 4 Cilt. Beyrut: Mektebü’l-İslâmî, ts.
28. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim ed-Dîneverî. el-Maârif. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: Dâru’l-Meârif, 4. Basım., ts.
29. İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d el-Kâtib. Kitâbü’ṭ-Ṭabaḳāti’l-kebîr. thk. Alî Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 2001.
30. İbn Zencûye, Ebû Ahmed Humeyd b. Mahled el-Horasânî. Kitâbü’l-Emvâl. thk. Şâkir Zîb Feyyâz. 2 Cilt. Riyad: Merkezü’l-Meliki’l-Faysal, 1986.
31. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Alî el-Bağdâdî. el-Muntaẓam fî târîḫi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Atâ, Mustafa Atâ. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
32. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîḫ. thk. Ömer b. Abdüsselâm et-Tedmürî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1997.
33. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed el-Cezerî. Üsüdü’l-ġābe fî maʿrifeti’ṣ-ṣaḥâbe. thk. Alî Muavviz, Âdil Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
34. İbnü’l-Harrât, Ebû Muhammed Abdülhak b. Abdirrahmân el-İşbîlî. el-Aḥkâmü’l-vüsṭâ min ḥadîs̱i’n-nebî. thk. Hamdî es-Selefî, Subhî es-Sâmerrâî. 4 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1995.
35. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed el-Hanbelî. Şeẕerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. thk. Abdülkādir el-Arnaût, Mahmûd el-Arnaût. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986.
36. İbnü’l-Kattân el-Mağribî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed el-Fâsî. Beyânü’l-vehm ve’l-îhâmi’l-vâḳıʿayn fî kitâbi’l-Aḥkâm. thk. Hüseyn Âyet Saîd. 6 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1991.
37. İbrâhîm ʿÂyiz, Tevfîḳ İbrâhîm ʿÂyiz el-ʿUbeysât. Âsım b. Ömer b. Katâde ve devruhu fî tedvîni’s-siyer ve’l-megāzî. Ürdün: Mûte Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1994.
38. Jones, Marsden. “Muḳaddimetü’t-taḥḳīḳ”. Kitâbu’l-Megâzî. mlf. Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî. 5-46. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1984.
39. Kelâbâzî, Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed. Ricâlü Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. thk. Abdullah el-Leysî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1987.
40. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Abdirrahmân. Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1983.
41. Naṣṣâr, Hüseyn. Neşʾetü’t-tedvîni’t-târîḫ ʿinde’l-ʿArab. Beyrut: Menşûrât İrka, 2. Basım., 1980.
42. Öz, Şaban. İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri. İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları, 2008.
43. Rabaî, Ebû Süleymân Muhammed b. Abdillâh. Târîḫu mevlidi’l-ʿulemâʾ ve vefeyâtihim. thk. Abdullah b. Ahmed el-Hamed. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âsime, 1989.
44. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdirrahmân. et-Tuḥfetü’l-laṭîfe fî târîḫi’l-Medîneti’ş-şerîfe. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
45. Sıbtu İbni’l-Acemî, Ebü’l-Vefâ İbrâhîm b. Muhammed el-Halebî. et-Tebyîn li-esmâʾi’l-müdellisîn. thk. Yahya Şefîk Hasan. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
46. Şâkir, Mustafa. et-Târîḫu’l-ʿArabî ve’l-muʾerriḫîn. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm, 1983.
47. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Süleymân b. Ahmed. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdilmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, ts.
48. Terzi, Mustafa Zeki. “Âsım b. Ömer b. Katâde”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 3/479. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
49. Terzi, Mustafa Zeki. İlk Siyer-Meğâzî Yazarları ve Eserleri. Samsun: Sönmez Matbaa ve Yayınevi, 1990.
50. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Kâşif fî maʿrifeti men lehû rivâye fi’l-Kütübi’s-Sitte. thk. Muhammed Avvâme, Ahmed Muhammed Nemir Hatîb. 2 Cilt. Cidde: Dâru’l-Kible, 1992.
51. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Mîzânü’l-iʿtidâl fî naḳdi’r-ricâl. thk. Alî Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1963.
52. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
53. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.