Characterization of Çeşni Tiles from the Tekfur Palace Excavations by Portable X-ray Fluorescence Spectrometry

Öz

After the 2010s, numerous examples of çeşni fragments—used as test pieces to evaluate color performance and glaze compatibility—were unearthed during the İznik Tile Kilns Excavation (Bursa), while comparable sherds were also recovered from excavations at Tekfur Palace in Istanbul. Considering historical evidence indicating the involvement of İznik craftsmen in tile production at Tekfur Palace, this study investigates the technological compatibility of these çeşni examples with İznik production traditions. To this end, glazes, decorative pigments, and ceramic bodies were analyzed using portable X-ray fluorescence (pXRF) spectroscopy. The chemical composition data reveal the presence of two principal production groups. The first group consists of tiles with stonepaste bodies, low lead oxide contents in the glaze (<10 wt%), and an average tin oxide content of approximately 2 wt%. The second group is characterized by lead–alkali glazes applied over ceramic bodies rich in lime and clay, indicating the use of different raw materials and technological choices. These results suggest that multiple production practices were employed during the relatively short-lived tile manufacture at Tekfur Palace. The decorative palette encompasses a wide chromatic range, including yellow, red, brown, black, blue, green, and turquoise. pXRF analyses identified the use of Naples yellow for yellow decoration, chromite–spinel mixtures or pure spinel for black areas, and cobalt ores both with and without arsenic for blue decoration. Overall, the study provides new archaeometric evidence that enhances our understanding of technological diversity in Ottoman tile production during the 18th century.

Anahtar Kelimeler

• Tekfur Palace
• Ottoman tiles
• 18th-century
• cobalt blue
• Naples yellow

Proje Numarası

123M874

Tekfur Sarayı Kazılarında Ortaya Çıkarılan Çeşni Çinilerinin Taşınabilir X-ışını Floresans Spektrometresi ile Karakterizasyonu

Öz

2010’lu yıllardan sonra, renk performansını ve sır uyumluluğunu değerlendirmek amacıyla test parçaları olarak kullanılan çok sayıda çeşni parçası, İznik Çini Fırınları Kazısı (Bursa) sırasında ortaya çıkarılmış; benzer nitelikteki parçalar İstanbul’daki Tekfur Sarayı kazılarında da ele geçirilmiştir. Tarihsel veriler, Tekfur Sarayı’ndaki çini üretiminde İznikli ustaların yer aldığını göstermektedir. Bu bağlamda, bu çalışma söz konusu çeşni örneklerinin İznik üretim gelenekleriyle olan teknolojik uyumluluğunu araştırmaktadır. Bu amaçla, sırlar, bezeme pigmentleri ve seramik hamurlar taşınabilir X-ışını floresans (pXRF) spektrometresi kullanılarak analiz edilmiştir. Kimyasal bileşim verileri iki ana üretim grubunun varlığını ortaya koymaktadır. İlk grup, sert çini (stonepaste) hamurlu gövdelere sahip, sırlarında düşük kurşun oksit içeriği (<%10 ağırlıkça) bulunan ve ortalama yaklaşık %2 ağırlıkça kalay oksit içeren çinilerden oluşmaktadır. İkinci grup ise, kireç ve kil bakımından zengin seramik bünyeler üzerine uygulanmış kurşun–alkali sırlarla karakterize edilmekte olup, farklı hammadde kullanımlarına ve teknolojik tercihlere işaret etmektedir. Bu sonuçlar, Tekfur Sarayı’ndaki görece kısa süreli çini üretimi sırasında birden fazla üretim pratiğinin uygulandığını düşündürmektedir. Bezeme paleti; sarı, kırmızı, kahverengi, siyah, mavi, yeşil ve turkuvazı içeren geniş bir renk aralığını kapsamaktadır. pXRF analizleri, sarı bezemede Napoli sarısının, siyah alanlarda kromit–spinel karışımlarının ya da saf spinelin, mavi bezemede ise arsenikli ve arseniksiz kobalt cevherlerinin kullanıldığını ortaya koymuştur. Genel olarak bu çalışma, Tekfur Sarayı çini atölyelerinde 18. yüzyılda yürütülen Osmanlı çini üretimine ait teknolojik çeşitliliğin anlaşılmasına yönelik yeni arkeometrik kanıtlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tekfur Sarayı
• Osmanlı çinileri
• 18. yüzyıl
• kobalt mavisi
• Napoli sarısı

Proje Numarası

123M874

Kaynakça

1. Agricola, G. (1556). De Re Metallica. Basel: Froben.
2. Altun, A. (Der.). (1997). Osmanlıda Çini ve Seramik Öyküsü. İstanbul: İstanbul Menkul Kıymetler Borsası.
3. Burlot, J., Waksman, S.Y., Bellot-Gurlet, L., ve Simsek Franci, G. (2020). The glaze production technology of an early Ottoman pottery (mid-14th (?)-16th century): The case of ‘Miletus Ware’. Journal of Archaeological Science: Reports. 29. 102073. doi:https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2019.102073
4. Colomban, P., Kırmızı, B., Simsek Franci, G. (2021). Cobalt and Associated Impurities in Blue (and Green) Glass, Glaze and Enamel:Relationships between Raw Materials, Processing, Composition, Phases and International Trade. Minerals. 11. 633. doi:https://doi.org/10.3390/min11060633
5. Geçkinli, A.E. (2001) Tekfur Sarayı Seramik Buluntularının Karakterizasyonu, İstanbul: İTÜ Araştırma Fonu Proje No:1345, 2000-2001 Dönemi Raporu.
6. Geçkinli A.E., Göktaş, A.A., Süer, A., Yenişehirlioğlu, F. (2001) Characterization studies of late Ottoman Ceramics Recovered From Istanbul Tekfur Palace Excavations. Key Engineering Materials. 206-213. 909-912.doi:10.4028/www.scientific.net/KEM.206-213.909
7. Geçkinli, A.E. (2005) İslam Seramikleri Sır Teknolojisinin Tarihsel Gelişimi. Karasu, B., Türedi Özen, A., Soykal Alanyalı, F., Yamaçlı, R. (Der.). SERES 2005 III. Uluslararası Katılımlı Seramik, Cam, Emaye Sır ve Boya Semineri, 17-19 Ekim 2005, Eskişehir: Türk Seramik Derneği Yayını. 41-52.
8. Geçkinli, A.E., Şimşek Franci, G. (2025) İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Deposundaki Çinilerin Tanımlanması Nihai Proje Raporu, İTÜ Yayınevi, İstanbul, E-ISBN: 9789755617305

9. Kissin, S.A. (1992) Five-element (Ni-Co-As-Ag-Bi) veins. Geoscience Canada. 19. 113–124. Available online: https://journals.lib.unb.ca/index.php/gc/article/view/3768/4282/ (accessed on 20 December 2025).
10. Simsek, G., Geckinli, A.E. (2012) An assessment study of tiles from Topkapı Palace Museum with energy-dispersive X-ray and Raman spectrometers. Journal of Raman Spectroscopy. 43. 917-927.doi: https://doi.org/10.1002/jrs.3108
11. Simsek, G., Demirsar Arlı, B., Kaya, S., Colomban, P. (2019) On-site pXRF analysis of body, glaze and colouring agents of the tiles at the excavation site of Iznik kilns. Journal of the European Ceramic Society. 39. 2199-2209.doi: https://doi.org/10.1016/j.jeurceramsoc.2019.01.050
12. Yenişehirlioğlu, F. (2023) Kazıdan Müzeye: Tekfur Sarayı Müzesi,. Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü Dergisi. 3. 103 – 134. doi:https://doi.org/10.54930/TARE.2023.50183