The Patriarchal DNA of Law: A Psycho-Social Analysis of Unjust Provocation Discourse in Court of Cassation Rulings

Öz

This study aims to analyze the application of the institution of unjust provocation, as regulated in Article 29 of the Turkish Penal Code, in the decisions of the Court of Cassation General Assembly on Criminal Matters moving beyond mere legal doctrine. The primary objective of the research is to decipher the implicit social assumptions, psychological premises, power relations, and discursive structures underlying these decisions. In this study, structured with a qualitative research design, 20 decisions selected through purposive sampling from the years 2023-2025 were examined using a combination of directed content analysis and critical discourse analysis. The research findings reveal that the condition for applying the institution of unjust provocation -the ‘existence of an unjust act’- is interpreted differently in judicial practice. The content of this interpretation is shaped by social contexts such as fidelity, competition, and privacy, as well as by the evidentiary situation. It was determined that the Court, when deciding the rate of sentence reduction, employs an implicit “metric of rage” that prescribes the maximum reduction in cases involving systematic victimization, threats to life, and severe exploitation. Furthermore, it was found that in cases of evidentiary gaps, the principle of in dubio pro reo (the defendant benefits from doubt) functions as a tool for constructing a narrative of provocation in favor of the defendant. The analyses have demonstrated that judicial decisions frequently produce a discourse of “victim-blaming” and reproduce patriarchal codes within the legal sphere, particularly in the context of “honor” and protective masculinity roles. In conclusion, it has been determined that the institution of unjust provocation is not a neutral legal technique but a critical social and ideological arena where societal perceptions of justice, honor, and gender are negotiated, contested, and reproduced.

Anahtar Kelimeler

• Unjust provocation
• Court of Cassation
• Discourse analysis

Hukukun Ataerkil DNA’sı: Yargıtay Kararlarında Haksız Tahrik Söyleminin Psiko-Sosyal Analizi

Öz

Bu çalışma, Türk Ceza Kanunu'nun 29. maddesinde düzenlenen haksız tahrik kurumunun Yargıtay Ceza Genel Kurulu (YCGK) kararlarındaki uygulamasını, hukuki dogmanın ötesine geçerek analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel hedefi, kararların altında yatan örtük sosyal kabulleri, psikolojik varsayımları, güç ilişkilerini ve söylemsel yapıları deşifre etmektir. Nitel araştırma deseninde kurgulanan çalışmada, 2023-2025 yılları arasına ait amaçlı örneklemle seçilmiş 20 YCGK kararı, yönlendirilen içerik analizi ve eleştirel söylem analizinin bir kombinasyonu kullanılarak incelenmiştir. Araştırma bulguları, haksız tahrik kurumunun uygulanabilmesi için aranan 'haksız bir fiilin varlığı' şartının, yargısal pratikte ne kadar farklı yorumlandığını ortaya koymuştur. Bu yorumun içeriği; sadakat, rekabet ve mahremiyet gibi sosyal bağlamlara ve ispat durumuna göre şekillenmektedir. Mahkemenin, indirim oranını belirlerken sistematik mağduriyet, hayata kast ve ağır sömürü gibi durumlarda azami indirimi öngören zımni bir "hiddet metriği" kullandığı tespit edilmiştir. Ayrıca, delil yetersizliğinde “şüpheden sanık yararlanır” ilkesinin, sanık lehine bir tahrik anlatısı kurma aracı olarak işlev gördüğü saptanmıştır. Analizler, yargısal kararların sıklıkla "mağdur suçlama" söylemi ürettiğini ve özellikle "namus" ile koruyucu erkeklik rolleri bağlamında ataerkil kodları hukuki alanda yeniden ürettiğini kanıtlamıştır. Sonuç olarak, haksız tahrik kurumunun nötr bir hukuk tekniği değil, toplumun adalet, onur ve toplumsal cinsiyet algılarının müzakere edildiği, çatıştığı ve yeniden üretildiği kritik bir sosyal ve ideolojik alan olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Haksız tahrik
• Yargıtay
• Söylem analizi

Kaynakça

1. Aktan CC ve Yay S, “Öğrenilmiş Çaresizlik ve Değişime Karşı Pasif Direnç” [2016] 8(2) Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi. google scholar
2. Al-Mansoob H, “Analyzing the Unreliable Narrator: Repetition and Subjectivity in Raymond Carver's ‘What Do You Do in San Francisco?’” [2011] 1(7) Theory and Practice in Language Studies 802. google scholar
3. American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5. Bası, American Psychiatric Association 2013). google scholar
4. Arıtürk R, ‘Türk Ceza Hukukunda Haksız Tahrik’ [2021] 16(183) Terazi Hukuk Dergisi 2124-2135. google scholar
5. Assarroudi A vd, “Directed qualitative content analysis: the description and elaboration of its underpinning methods and data analysis process” [2018] 23(1) Journal of Research in Nursing 42-55. google scholar
6. Atakaya MA, ‘Türk Ceza Hukukunda Haksız Tahrik’ (Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi 2022). google scholar
7. Atılgan E Ü, Haksız Tahrik: Bir Erkeklik Hakkı (2. bs, İletişim Yayınları 2025). google scholar
8. Aydın M, “Ceza Hukukunda Orantılılık İlkesi” [2024] Türkiye Adalet Akademisi Dergisi. google scholar

9. Aydın D, “Yeni Türk Ceza Kanunu’nda Haksız Tahrik” [2005] 54(2) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (AÜHFD) 119-142. google scholar
10. Aydın D, ‘Haksız Tahrik Kurumuna İlişkin Bazı Sorunlar’ [2020] 15(162) Terazi Hukuk Dergisi 236-247. google scholar
11. Başlar Y, “Ceza Muhakemesinde İspat” [2022] 12(2) Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi 1383. google scholar
12. Bedford S ve Phagoora J, Community Micro-Enterprise as a Driver of Local Economic Development in Social Care (The New Economics Foundation 2020). google scholar
13. Bhavan PS S, “Legal Realism: The Role of Judges in Shaping the Law” [2024] 4(1) Indian Journal of Integrated Research in Law 456. google scholar
14. Bingöl Schrijer B, “Hukuk ve Kalkınma İlişkisi Açısından Araçsallaştırılmış Yasama Faaliyeti” [2023] 25(1) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 23. google scholar
15. Bull R, “Legal Psychology in the Twenty-First Century” [2004] 14(1) Criminal Behaviour and Mental Health 167. google scholar
16. Canter D vd, “Narrative Plausibility: The Impact of Sequence and Anchoring” [2003] 21(2) Behavioral Sciences & the Law 251. google scholar
17. Çelik S, “Foucault’nun İktidar Anlayışındaki Tarihsel Dönüşüm ve Beden Üzerindeki Yansımaları” [2024] (15) İmgelem 363. google scholar
18. Demirbaş T, Haksız Tahrik (4. bs, Seçkin Yayınları 2024). google scholar
19. Doğan K, Ceza Muhakemesinde Belirsizlik Kuşkudan Sanık Yararlanır İlkesi“in dubio pro reo” 2. Basım, Seçkin Yayıncılık, 2018. google scholar
20. Duffy G, “Pragmatic Analysis” in A Klotz ve D Prakash (eds), Qualitative Methods in International Relations (Palgrave Macmillan 2008). google scholar
21. Eker Kazancı B, ‘Mağdurun Davranışları ve Heyecan Halinin Ceza Sorumluluğuna Etkisi - Haksız Tahrik’ [2014] 15(Özel S) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1309-1357. google scholar
22. El-thani Muhammad M, “Social Contract Theories of Hobbes, Locke and Rousseau: An Extrapolation of Point of Harmony and Tensions” [2020] 2(4) Educational Resurgence Journal 123. google scholar
23. Eray Sarıtaş Ş, “Piyasa Ekonomisi ve Özgürlük İlişkisi Üzerine Bir Tartışma” [2019] (49) İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi 58. google scholar
24. Erez E, ‘Feodal Sistemin Sosyal Hayat Üzerine Etkisi’ (Yüksek Lisans Tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi 2017). google scholar
25. Freud S, Günlük Yaşamın Psikopatolojisi (tr Şemsa Yeğin, Payel Yayınları 2003). google scholar
26. Galbin A, “An Introduction to Social Constructionism” [2014] (26) Social Research Reports 82. google scholar
27. Goddard M, “The Impact of Human Intuition in Psychology” [2009] 13(2) Review of General Psychology 167. google scholar
28. Guest G, Namey E ve Chen M, “A simple method to assess and report thematic saturation in qualitative research” [2020] 15(5) PLoS One. google scholar
29. Güngör M, ‘‘Türk Ceza Hukukunda Haksız Tahrik Kurumunun Değerlendirilmesi (TCK m. 29)’’ [2025] (8) ÇÜHAD, 390-429. google scholar
30. Hidalgo Tenorio E, “Critical Discourse Analysis: An overview” [2011] 10(1) NJES Nordic Journal of English Studies 183-210. google scholar
31. Jacobs D, “The Secret Life of Judges” [2007] 75(7) Fordham Law Review 2855. google scholar
32. Kahraman R, ‘Türk Hukukunda Haksız Tahrikin Uygulanmasında Eşitsizlik Algısı’ [2024] 28(1) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 349-392. google scholar
33. Kandiyoti D, “Bargaining with Patriarchy” [1988] 2(3) Gender and Society 274. google scholar
34. Kangal ZT, “Türk Ceza Hukukunda Haksız Tahrik” [2010] 14(3-4) Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (EÜHFD) 245-270. google scholar
35. Karataş H, “Patriarchal Ideology as Source of Norms of Law: The Case of Exiled Brides” [2018] (38) Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 168. google scholar
36. Keyman S, “Hukuki Pozitivizm” [1978] 35(1) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 17-56. google scholar
37. Kuethe JL, “Social Schemas” [1962] 64(1) The Journal of Abnormal and Social Psychology 31. google scholar
38. Kurtulan G, “Haksız Fiilde Hukuka Aykırılık Unsuru” [2017] 23(1) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 465. google scholar
39. Maier SF ve Seligman MEP, “Learned Helplessness: Theory and Evidence” [1976] 105(1) Journal of Experimental Psychology: General 3. google scholar
40. Memon MA vd, “Purposive Sampling: A Review and Guidelines for Quantitative Research” [2025] 9(1) Journal of Applied Structural Equation Modeling 1-23. google scholar
41. Menkel-Meadow C, “Feminist Legal Theory, Critical Legal Studies, and Legal Education or ‘The Fem-Crits Go to Law School’” [1988] 38(1/2) Journal of Legal Education 61. google scholar
42. Nisbett R vd, “Behavior as Seen by the Actor and as Seen by the Observer” [1973] 27(2) Journal of Personality and Social Psychology 154. google scholar
43. Onyema E, “The Jurisdictional Tensions between Domestic Courts and Arbitral Tribunals” in Andrea Menaker (ed), International Arbitration and the Rule of Law: Contribution and Conformity (Kluwer Law International 2017). google scholar
44. Özalp A, “Eugen Ehrlich Sosyolojisinde Yaşayan Hukuk” [2024] 11(1) Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14. google scholar
45. Özpolat H, “Anayasa Mahkemesi’nin Bireysel Başvuru Kararlarında Maddi Anlamda Kanun Kriteri” [2018] (35) Türkiye Adalet Akademisi Dergisi. google scholar
46. Schwöbel-Patel C, “The ‘Ideal’ Victim of International Criminal Law” [2018] 29(3) European Journal of International Law 703. google scholar
47. Sorial S, “Emotions and the Criminal Law: Anger and the Defence of Provocation” in R Patulny vd (eds), Emotions in Late Modernity (Routledge 2019). google scholar
48. Şık H, “Suçsuzluk Karinesi” [2012] (1) Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi 103. google scholar
49. Tamanaha BZ, “Sociological Jurisprudence Past and Present” [2020] 45(2) Law & Social Inquiry 493. google scholar
50. Torres FE, “On Deserving Victims and the Undeserving Poor: Exploring the Scope of Distributive Justice in Transitional Justice Theory and Practice” [2023] 45(2) Human Rights Quarterly 306. google scholar
51. Vanden Poel L ve Hermans D, “Narrative Coherence and Identity: Associations With Psychological Well-Being and Internalizing Symptoms” [2019] 10 Frontiers in Psychology 1171. google scholar
52. Walby S ve Towers J, “Untangling the Concept of Coercive Control: Theorizing Domestic Violent Crime” [2018] 18(1) Criminology and Criminal Justice 7. google scholar
53. Waldron J, “The Rule of Law in Contemporary Liberal Theory” [1989] 2(1) Ratio Juris 79. google scholar
54. Witte L ve Flechsenhar A, “‘It's Your Own Fault’: Factors Influencing Victim Blaming” [2024] 40 Journal of Interpersonal Violence. google scholar
55. Zepinic V, “Battered Woman Syndrome: The Iceberg of Domestic Violence” [2023] 14(1) Beijing Law Review 143. google scholar