Rumeli Eşkinci Müsellemlerine Bir Örnek: XV-XVI. Yüzyıllarda Ergene Müsellemleri

Öz

Osmanlı Beyliği’nin kuruluş yıllarında ordunun ilk düzenli askeri birliklerini piyâde (yaya) ve müsellemler (atlı askerler) teşkil etmekteydi. Ordudaki yeni yapılanmaların neticesiyle atlı olarak savaşa katılan müsellemelerin pozisyonları zamanla değişerek geri hizmet grubuna dahil edilmişlerdir. Bundan sonra müsellemler vergilerden muafiyetleri karşılığında yol açma ve temizleme, top güllesi yapma ve taşıma, maden hizmeti, kale tamiri, donanma için kürek yapımı gibi çeşitli hizmetlerde görevlendirilmişlerdir. Rumeli müsellemlerinin sayıca en kalabalık olduğu merkez Çirmen sancağıdır. Çirmen sancağı Çirmen, Akça Kıznalık, Ergene, Hasköy, Tekfurdağı, Yenice-i Zağra ve İnecik nahiyelerinden oluşmaktadır. Çalışmada bu nahiyeler içinden Ergene nahiyesi incelenmiştir. Bu sahanın seçilmesinde Ergene ve çevresinin Rumeli’de oluşturulan askeri-idari sistemin ilk örneklerinden olması etkili olmuştur. Başta tahrir defterleri olmak üzere çeşitli arşiv vesikalarından istifade edilerek hazırlanan bu çalışmada Rumeli eşkinci müsellemlerinin yapısı, Ergene nahiyesi özelinde incelenerek teşkilât yapısının oluşumu ve seneler içindeki değişiminin ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. Çalışmanın Rumeli’de erken dönem askeri-idari teşkilât yapısının ortaya çıkarılmasına katkı sağlayacağı umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Rumeli
• Çirmen
• Ergene
• Müsellem
• Osmanlı Ordusu

An Example of the Rumeli Eskinci Musellem Corps: The Ergene Musellems in the 15th-16th Centuries

Öz

During the founding years of the Ottoman principalities, the first military units consisted of infantryman (yaya) and cavalryman (müsellem). Infantrymen participated in the war on foot, while the cavalryman participated on horseback. As a result of restructuring in the army, the positions of the cavalrymen changed over time, and they started to take on more background roles. The cavalrymen fulfilled certain duties such as road construction, cannonball production, mining, and castle restoration in return for their tax-exempt states. The Çirmen Sanjak was the most important musellem center in Rumelia, with the towns of Çirmen, Akça Kıznalık, Ergene, Hasköy, Tekfurdağı, Yenice-i Zağra, and Inecik being affiliated with Çirmen Sanjak. This study has been conducted by referring to various archive documents, especially the cadastral registers, and discusses the Ergene musellems, a branch of the Çirmen sanjak musellems. Ergene’s location is important due to being among the first conquered regions of Rumelia. For this reason, this study is thought to be able to contribute to the formation and structure of the early Ottoman military organization in Rumelia.

Anahtar Kelimeler

• Rumelia
• Çirmen
• Ergene
• Cavalryman
• Ottoman Army

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BA) google scholar
2. TT.d. (Tapu Tahrir Defterleri), nr. 12; nr. 20; nr. 172; nr. 385; nr. 518; nr. 643, nr. 651. google scholar
3. MAD. (Mâliyaden Müdevver Defterler), nr. 35; nr. 342; nr. 549. google scholar
4. MD. (Mühimme Defteri), no: 5; no:7; no:14; no: 19; no: 26; no: 27; no: 58. google scholar
5. TSMA.d. (Topkapı Sarayı Müze Arşivi Defterleri) nr. 43. google scholar
6. İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı google scholar
7. MC (Muallim Cevdet Yazmaları), nr. O89. google scholar
8. Anonim Osmanlı Kroniği (1299-1512), haz. Necdet Öztürk, İstanbul 2000. google scholar

9. Âşıkpaşazâde, Tevârih-i Al-i Osman, haz. N. Atsız, Osmanlı Tarihleri -1, İstanbul 1949. google scholar
10. Neşrî, Kitâb-ı Cihan-Nümâ (Neşrı Tarihi), yay. haz. Faik Reşit Unat-Dr. Mehmed A. Köymen, I. Cilt, Ankara 1949. google scholar
11. Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri- I. Kitap, İstanbul 1990. google scholar
12. Aktepe, M. Münir, “XIV. ve XV. Asırlarda Rumeli’nin Türkler Tarafından İskânına Dair”, Türkiyat Mecmuası, C. X, İstanbul 1953, s. 299-312. google scholar
13. Altunan, Sema, XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Rumeli Yürükleri ve Naldöken Yörük Grubu, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir 1999. google scholar
14. Arıkan, Muzaffer, XV. Asırda Yaya ve Müsellem Ocakları (Toprak Tasarrufu, Vergi Muafiyetleri ve Hizmet), Basılmamış Doçentlik Tezi, Ankara 1966. google scholar
15. ________________, “Yaya ve Müsellemlerde Toprak Tasarrufu”, Atatürk Konferansları, VIII, 1975-1976, Ankara 1983, s. 175-201. google scholar
16. Atar, Fahrettin, “Mükâtebe”, DİA, C. XXXI, (2020) Ankara, s. 530-532. google scholar
17. Ateş, Hacer, “Rumeli’de Erken Dönem Timar Uygulamasına Bir Örnek: XV. Yüzyılda Keşan Nahiyesi”, Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi, III/5, Ankara 2022, s. 6-9. google scholar
18. _________ , Kuzey Marmara Sahilleri ve Ardalanında Şehirleşmenin Tarihi Süreci: XVI-XVII. Yüzyıllarda Tekirdağ ve Yöresi, İ.Ü. Sosyal Bilimler Esntitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2010. google scholar
19. Aydın, Mehmet Akif, “Köle”, DİA, C. XXVI, (Ankara) 2002, s. 237-246. google scholar
20. Barkan, Ömer Lütfi, XV. ve XVI. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları I. Cilt Kanunlar, İstanbul 1943. google scholar
21. _________________, “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi, Türkiyat Mecmuası, C. X, İstanbul 1953, s. 1-25. google scholar
22. Çalık, Sıddık, Çirmen Sancağı Örneğinde Balkanlarda Osmanlı Düzeni (15.-16. Yüzyıllar), Ankara 2005. google scholar
23. Dingeç, Emine, Rumeli’de Geri Hizmet Teşkilâtı İçinde Çingeneler (XVI. Yüzyıl), Eskişehir Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2004. google scholar
24. _____________ “Osmanlı Ordusunda Bir Geri Hizmet Kurumu Olarak Vize Müsellemleri”, Dumlupınar Üniversitesi SBE Dergisi, S. 17, 2007, s. 241-255. google scholar
25. Doğru, Halime, Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaya-Müsellem Taycı Teşkilâtı (XV. ve XVI. Yüzyıllarda Sultanönü Sancağı), İstanbul 1990. google scholar
26. Emecen, Feridun M., XVI. Asırda Manisa Kazâsı, Ankara 1989. google scholar
27. _________________, “Yaya ve Müsellem”, DİA, C. XL (2013), s. 354-356. google scholar
28. _________________, “Yamak”, DİA, C. XLIII (2013), s. 310-311. google scholar
29. Gökbilgin, M. Tayyib, Rumeli’de Yörükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fatihan, İ.Ü. Edebiyat Fak. Yay. No: 748, İstanbul 1957. google scholar
30. Göyünç, Nejat, “Hâne Deyimi Hakkında”, Tarih Dergisi, İ.Ü.E.F. Yay., S. 32, (Mart) 1979, s. 331- 348. google scholar
31. İnalcık, Halil, “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”, Belleten, TTK Yayınları, XXIII, S: 92, Ankara 1959, s. 575-610. google scholar
32. ____________, “Köy, Köylü, İmparatorluk”, V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat Tarihi Kongresi, Tebliğler, Ankara 1990, s. 1-14. google scholar
33. ____________, “Çiftlik”, DİA, C. XVIII (1993), s. 313-315. google scholar
34. ____________, “Kanunnâmeler”, DİA, C. XXIV (2001), s. 333-337. google scholar
35. Karaduman, Göknur, “Sancak (Liva) Kanunnâmeleri”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 3, S. 6, 2005, s. 527-538. google scholar
36. Kayapınar, Levent, “XV. ve XVI. Yüzyıl Osmanlı Kaynaklarında Dimetoka’da Bektaşi Tekke ve Zâviyeleri”, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 2018/18, s. 135-162. google scholar
37. Kayapınar, Levent-Elif Baksı, “1532 Tarihli Müsellem Defterinde Tekirdağ Nahiyesi-I”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi (ABAD), C. 2, S. 3, 2019, s. 153-223. google scholar
38. Sahillioğlu, Halil, “Onbeşinci Yüzyıl Sonunda Bursa’da Dokumacı Köleler”, Atatürk Konferansları-VIII, Ankara 1983, s. 217-229. google scholar
39. Şahin, İlhan, “Timar Sistemi Hakkında Bir Risâle”, Tarih Dergisi, İ.Ü.E.F. Yay., S. 32, (Mart) 1979, s. 905-1047. google scholar
40. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti Teşkilâtından Kapıkulu Ocakları-I, Ankara 1988. google scholar
41. _____________________, Osmanlı Tarihi, C. I, Ankara 1998. google scholar
42. Yediyıldız, Bahaeddin, Ordu Kazâsı Sosyal Tarihi, Ankara 1985. google scholar
43. Yiğit, Ahmet, “XVI. Yüzyıl Edirne’sinde Köle ve Cariyeler”, Asia Minor Studies, 3/5, (Ocak) 2015, s. 146-170. google scholar
44. Yeni, Harun, “Osmanlı Rumelisi’nde Yörük Teşkilâtı, Kökeni ve Nitelikleri”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S: 42, (Güz) 2017, s. 187-205. google scholar