Kamulaştırma Usulünde Sebep Unsuru

Yıl 2025, Sayı: 24, 67 - 100, 13.01.2026

Fatih İnan

https://doi.org/10.26650/ihid.24.001

https://izlik.org/JA45EN45HF

Öz

Mülkiyet hakkı bugünkü anlayışta sosyal fonksiyonu ölçüsünde kabul edilen, kamu yararının gerekli kıldığı durum larda sınırlandırılabilen bir kamu hürriyetidir. Mülkiyet hakkı hukuk sisteminin çizdiği sınırlara uygun olarak farklı şekillerde sınırlandırılabilir. Sınırlama türleri arasında kamulaştırma, mülkiyet hakkının malike sağladığı yetkileri ciddi şekilde sınırlaması ya da ortadan kaldırması ve idari makamlarca olağan dönemlerde idari işlem formatında tesis edilmesi nedeniyle özel bir yere sahiptir.

Kamulaştırma bu özellikleri nedeniyle 1982 Anayasası’nda ayrı bir maddede düzenlenmiştir. Bu şekilde düzenlemenin bir amacı kamulaştırmanın mülkiyet hakkının özüne yönelen bir müdahale olması ile ilgilidir. Kamulaştırmanın mülkiyet hakkının özüne dokunmadan tesis edilebilmesi, anayasamızda mülkiyet hakkının sosyal fonksiyonu ile tanınmış bir hak olması ile ilgilidir. Bu özel işlemin ve usulün temelinde anayasada “kamu yararının gerektirdiği haller”, Kamulaştırma Kanunu’nda ise “yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüsle rinin yürütülmesi için gerekli olan” şeklinde ifade edilen sebep unsuru yer alır. Bu sistemde kişilerin mülkiyetinden yoksun bırakılması ancak kamusal ihtiyacın mülkiyetten yoksun bırakmayı haklı kılması ile meşrulaştırılabilir. Dola yısıyla bu konuda yapılacak değerlendirmenin ve denetimin önemi artar.

Gerek Anayasada gerekse Kamulaştırma Kanunu’nda kamulaştırmanın sebep unsurunu ifade etmek üzere soyut ve belirsiz kavramlar kullanılmıştır. Sebep unsurunun mülkiyet hakkı ile ilişkisi, kamulaştırma işlemindeki ve usulündeki etkileri dikkate alındığında bu unsura yönelik yargısal denetimin önemi görülür. Bu sebeple makaledeki temel mesele, sebep unsurunun önemini göstermek, ilk aşamadan son aşamaya kadar nasıl ve hangi ölçütlere göre somutlaştırılması gerektiğini değerlendirmek ve bu unsurun en somut haline geldiği noktada yargı yerlerince nasıl denetlendiğini irdelemektir.

Anahtar Kelimeler

Mülkiyet Hakkı , Kamulaştırma , Sebep Unsuru , Kamu Yararı , Hakkın Özü

Reason Element in the Expropriation Procedure

https://izlik.org/JA45EN45HF

Öz

Property right have been accepted to the extent of its social function and can be limited when the public interest requires. Property right can be restricted in different ways complying with the legal boundaries. Expropriation, among the other types of restriction, has a special place because it severely restricts or eliminates all the powers the property right provides and can be imposed by administrative authorities in the form of administrative action in ordinary periods.

Expropriation is recognized in a special article in the Constitution of the Republic of Türkiye. One reason for such a special regulation is related to the close relation between expropriation and the core of the property right. The reason why expropriation is imposed without infringing the core of the property right is mainly about the fact that the property right is recognized in the constitution with its social function. Deprivation of possession can only be justified if the public interest requires. Thus, the basis of this special action and procedure is founded on the reason element.

Abstract and vague concepts are used to express the reasons for expropriation in the acts. Considering its effects on the expropriation, the importance of judicial review on the reason element can be seen. Therefore, the main issues in this article are to show the importance of the reason element, to evaluate how and for which criteria it should be embodied from the first stage to the last and to show how this element is supervised by the courts.

Anahtar Kelimeler

Property Right , Expropriation , Core of the Right , Reason Element , Public Interest

Kaynakça

• Akıllıoğlu T, ‘Kamu Yararı Kavramı Üzerine Düşünceler’ (1988) 9(1-3) İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi 11-22. google scholar
• Akyılmaz B, Sezginer M ve Kaya C, Türk İdare Hukuku (17. Baskı, Seçkin Yayınevi 2023). google scholar
• Akyılmaz B, Sezginer M ve Kaya C, Türk İdari Yargılama Hukuku (10. Baskı, Seçkin Yayınevi 2024) google scholar
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 1 Numaralı Protokolü’nün 1. Maddesi Rehberi – Malvarlığı/Mülkiyetin Korunması, (2019) Çev. H. Burak Gemalmaz. google scholar
• Bilgen P, Kamulaştırma Hukuku (1. Baskı, Filiz Kitabevi 1999). google scholar
• Boulanger Ö D, ‘İdari İşlemin Sebep Unsuru’, (2016) Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi) google scholar
• Candan T, Açıklamalı İdari Yargılama Usulü Kanunu (9. Baskı, Yetkin Yayınları 2022). google scholar
• Chapus R, Droit Administratif General (15. Baskı, Montchrestien 2001) google scholar
• Çoban Atik A, Kamulaştırmada Yargısal Denetim (1. Baskı Adalet Yayınevi 2014). google scholar
• Davut Ş ve Çoşkun Ş, ‘İmar Planlarına Karşı Açılacak İptal Davalarında İdari Dava Açma Süresi’, (2011) 69(1-2) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 1209-1241. google scholar
• Eren F, Mülkiyet Hukuku (5. Baskı, Yetkin Yayınları 2020). google scholar
• Eren H, ‘Bir İdari İşlem Olarak Kamulaştırma’, (2012) 8(1-2) Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 129-297. google scholar
• Gemalmaz H B, Mülkiyet Hakkı Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi 6 (Avrupa Konseyi 2018). google scholar
• Giritli İ, Bilgen P, Akgüner T ve Berk K. İdare Hukuku (5. Baskı, Der Yayınları 2012). google scholar
• Göven Y, ‘Kamulaştırma İşlemlerinde “Kamu Yararı”’, (1999) (1) Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 247-262. google scholar
• Gözler K, İdare Hukuku C. I (3. Baskı, Ekin Yayınevi 2019). google scholar
• Gözler K, Türk Anayasa Hukuku (4. Baskı, Ekin Yayınevi 2021). google scholar
• Gözler K, Mahalli İdareler Hukuku (1. Baskı, Ekin Yayınevi 2018). google scholar
• Gözler K, İdare Hukuku C. II (3. Baskı, Ekin Yayınevi 2019). google scholar
• Gözler K, ‘Düzenleyici İşlemlerde Dava Açma Süresinin Başlangıcı Konusunda Üçüncü Bir İhtimal’ (1998) 3 Ankara Barosu Dergisi 27-32. google scholar
• Günday M, İdari Yargılama Hukuku (3. Baskı, Turhan Kitabevi 2024). google scholar
• Günhan O G ve Hasoğlu K A, ‘Çekirdeğe Doğru: Hakkın Özü Bağlamında Mülkiyet Hakkına İlişkin Güncel Bir Değerlendirme’ (2023) 6(10) Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Akademi Dergisi 15-41. google scholar
• Güriz A, Teorik Açıdan Mülkiyet Sorunu (2. Baskı, Siyasal Kitabevi 2018). google scholar
• Kalabalık H, İmar Hukuku Dersleri (12. Baskı, Seçkin Yayınevi 2023). google scholar
• Kapani M, Kamu Hürriyetleri (7. Baskı, Yetkin Yayınları 2013). google scholar
• Köroğlu Ö, ‘Kamulaştırma Hukukunda Kamu Yararı Kararı Yerine Geçen Belgeler’ (1996) (14) İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 63-68. google scholar
• Kutlu Gürsel M, Kamulaştırma Hukuku (3. Baskı Seçkin Yayınevi 2019). google scholar
• Küçük F C, İdari Yargılama Usulü Kanununun 11. Maddesi Uyarınca Yapılan Başvurunun Kapsam ve Sonuçları (1. Baskı, Onikilevha Yayıncılık 2019) google scholar
• Örücü E, Taşınmaz Mülkiyetine Bir Kamu Hukuku Yaklaşımı Mülkiyet Hakkının Sınırlanması (1. Baskı, İstanbul Üniversitesi Yayınları 1976). google scholar
• Örücü E, ‘1961 Anayasası ve Anayasa Mahkemesine Göre Hakkın Özü Kavramı ve Mülkiyet Hakkının Özü’ (1975) 41(3-4) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 145-161. google scholar
• Özay İ H, Günışığında Yönetim (3. Baskı, Filiz Kitabevi 2017). google scholar
• Özbudun E, Türk Anayasa Hukuku (19. Baskı Yetkin Yayınları 2019). google scholar
• Özel S, ‘Anayasal Mülkiyet Açısından Kamulaştırma’ (2013) Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi). google scholar
• Sağlam F, Temel Hakların Sınırlanması ve Özü (Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları 1982). google scholar
• Serozan R, ‘Mülkiyet Hakkının Özü, İşlevi ve Sınırları’, in Anayasa Mahkemesinin Kuruluşunun 60. Yılı Anısına 60 Yıl 60 Makale C. I, 2022, 415-426. (Makale ilk olarak şurada yayınlanmıştır (1982) Prof. Dr. Ümit Yaşar Doğanay’ın Anısına Armağan: Hukuk, İstanbul: Fakülteler Matbaası, 239-254.). google scholar
• Şahin C, ‘Kamulaştırma’, in İl Han Özay (ed.), Günışığında Yönetim (3. Baskı, Filiz Kitabevi 2017). google scholar
• Şahin C, Acele Kamulaştırma (1. Baskı, Onikilevha Yayıncılık 2018). google scholar
• Tan T ve Bayazıt B, İdare Hukuku (10. Baskı, Turhan Kitabevi 2021). google scholar
• Tanör B ve Yüzbaşıoğlu N, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku (20. Baskı, Beta Yayınevi 2020). google scholar
• Ulusoy A, Türk İdare Hukuku (6. Baskı, Yetkin Yayınları 2023). google scholar
• Uygun O, 1982 Anayasasında Temel Hak ve Hürriyetlerin Genel Rejimi (Kazancı Yayınları 1992). google scholar
• Yasin M, ‘İdari Yargılama Usulünde Düzenleyici İşlemlerin İhmali Meselesi’ (2013) 16(1) İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi 9-27. google scholar
• Yasin M, ‘Kamu Hizmeti’, in Nur Kaman (ed.), İdare Hukuku (9. Baskı, Onikilevha Yayıncılık 2024). google scholar
• Yayla Y, İdare Hukuku (2. Baskı, Beta Yayınevi 2010). google scholar
• Yayla Y, Şehir Planlamasının Başlıca Hukuki Meseleleri ve İstanbul Örneği (İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları No. 464 1975). google scholar
• Yıldırım T, ‘İdari İşlemler’, in Nur Kaman (ed.), İdare Hukuku (9. Baskı, Onikilevha Yayıncılık 2024). google scholar
• Yararlanılan Elektronik Kaynaklar google scholar
• Tüm Anayasa Mahkemesi Kararları www.anayasa.gov.tr google scholar
• Danıştay Karar Arama karararama.danistay.gov.tr google scholar
• HUDOC. hudoc.echr.coe.int google scholar
• Tüm Mevzuat www.mevzuat.gov.tr google scholar
• www.echr.coe.int/documents/ google scholar
• www.hukukikarar.com google scholar
• www.ictihat.gen.tr google scholar
• www.lexpera.com.tr google scholar