Şehir İçi Otobüs İşletmesinin Ekonomik Tarihi İstanbul (1927-1977)

Öz

İstanbul’un şehir içi ulaşımda otobüsle ilk tanışması 1927 yılında başlamıştır. Denemek için alınan dört otobüsle ilk seferlerin düzenlenmesiyle ivmelenen süreç, bir asır içerinde nerdeyse on bin otobüse ulaşmak üzeredir. Otobüslerin deneme seferlerini yaptıkları dönemde, şehrin ulaşım yükü tramvayların sırtındadır. 1950’li yılların başından itibaren ise karayolu ağırlıklı planlamaların etkisiyle, raylı sistemlerden uzaklaşılmaya ve lastik tekerlekli araçlarla şehrin toplu ulaşım talebi karşılanmaya çalışılmıştır. Bu dönüşümün şehirleşme hızına paralel yürütülmesi ve sürdürülebilir kılınması beklenmektedir. Bu çalışma ile otobüs işletmesinin geçirdiği evreler ele alınmıştır. Kurum arşivlerinden ve İETT tarafından uzman kuruluşlara yaptırılan fizibilite etütlerinden geniş bir veri havuzu oluşturulmuştur. Otobüs işletmesinin performansı ve şehre etkisi, veri havuzundaki sayısal değerler ışığında analiz edilmiştir. 1927-1977 yılları arasındaki otobüs işletmesinin 50 yıllık performansının ekonomik yansımaları, şehir ve şirket ölçeğinde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Otobüs
• Minibüs
• İktisat tarihi
• Şehir içi ulaşım
• İETT

Economic History of City Bus Management Istanbul (1927-1977)

Öz

Istanbul's first encounter with buses in urban transportation began in 1927. This transportation progression, which accelerated with lessons learned from the first four buses taken for trial runs, is about to reach ten thousand buses in a century. Istanbul had relied heavily on trams for public transport when buses made their first trial runs. Since the 1950s, the city tried to move away from rail systems and worked to increase public transport with planned highways and the use of rubber-wheel vehicles. Maintaining this trend in parallel with the pace of urbanization and making it sustainable is the result. In this study, the scope of the busbusiness is discussed. This study examined a large data room volume from institutional archives and feasibility studies commissioned by specialized institutions and the performance of the bus company and its impact on the city, and numerical values in the data pool were analyzed. The economic reflections of the 50-year efficiency of the bus business between 1927-1977 were evaluated from the city and company reports.

Anahtar Kelimeler

• Bus
• Minibus
• Economic history
• Urban transportation
• IETT

Kaynakça

1. Arısal, M. (2023). Rayında ilerlemeyen modernleşme, İstanbul’da şehir içi ulaşım ve gündelik hayat (1920-1930). İstanbul: Kitabevi Yayınları. google scholar
2. Aydın, F. & Oral, M. (2018). Türkiye’de karayolu ulaşımının tarihsel gelişimi. Journal of Awarness, Cilt 3, Sayı: Özel, 257-266. google scholar
3. Ay, F. (2014). İstanbul’un 100 ulaşım aracı. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları. google scholar
4. Çorum, A., Akbıyık, E. & Demir, G. (2015). Otobüs uygulamasının ekonomik analizi: Millet caddesi örneği. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 21(4), 145-151. google scholar
5. Güldüler, E. S. (2022). Kent içi toplu ulaşımın operasyon ve bakım uygulamalarında yeni model arayışları. İdeal Kent Dergisi, 36(13), 771-796. google scholar
6. İETT Arşivi Belge No: 7103-03529-040 (11 Mayıs 1960). google scholar
7. İETT Arşivi Belge No: 7103-02838-138 (25 Temmuz 1929). google scholar
8. İEET İşletmeleri Genel Müdürlüğü (1976). Taşıt Servislerinin Mali İdari ve Organizasyon Etütleri, İstanbul. google scholar

9. İstanbul Belediyesi İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri Umum Müdürlüğü, (1968). İETT Umum Müdürlüğüne Umumi Bakış, İstanbul: İETT Matbaası. google scholar
10. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1951). 1950 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
11. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1952). 1951 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
12. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1954). 1953 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
13. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1957). 1956 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
14. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1961). 1960 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
15. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1963). 1962 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
16. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1964). 1963 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
17. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1969). 1968 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
18. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1970). 1969 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi. google scholar
19. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü (1976). 1977 Yılı bütçesi ve kadrosu. İstanbul: İETTMatbaası. google scholar
20. Jane’s Transport Data, Jane’s urban transport system (1991). Surrey, United Kingdom, Jane’s Information Group. google scholar
21. Kafalı, K., Kutlu, K. & Yayla, N. (1982). İstanbul kent içi ulaşım planı genel ulaşım etüdü. İstanbul: İTÜ-İstanbul Belediyesi. google scholar
22. Kara, H., Yıldırım, M. & Özcan, E. (2009). Türkiye otobüs işletmeciliği. İstanbul: Rota Yayınları. google scholar
23. Keskin, A. (1975). Ulaşım ve şehirsel yerleşme ilişkileri üzerine bir araştırma. İstanbul: İTÜ Mimarlık Baskı Atölyesi. google scholar
24. Kocaoğlu, F. (2016). Türkiye’de otobüsün tarihi. İstanbul: Mercedes-Benz Türk A.Ş. google scholar
25. Kutlu, K. (1974). İstanbul şehri otobüs ihtiyacı ve tedariki hakkında fizibilite raporu. İstanbul: İETT Matbaası. google scholar
26. Langevin M., Meizonnet L. (1953). İstanbul yolcu nakliyat işleri etüdü, Tercüme Saadettin Özil, İstanbul: Hünsütabiat Matbaası. google scholar
27. Lewis, C. B. (1969). Otobüsün hizmet alanı, şehir içi otobüs işletmesinde yenilik ıslah ve inkişaflar. İstanbul: İETT Matbaası. google scholar
28. Orhon, O. (2022). İstanbul İETT otobüsleri. İstanbul: İkinci Adam Yayınları. google scholar
29. Otobüs Servisi ve Geçirdiği Gelişme Safhaları, (1957). İETT Dergisi, Sayı 12. İstanbul: Su Yayınları. google scholar
30. İETT Tarihi, (1957). Otobüs, İETT Dergisi, Sayı 4. İstanbul: Su Yayınları. google scholar
31. Şefik, E. (1958). Otobüsler, İETT Dergisi, Sayı 19. İstanbul: Su Yayınları. google scholar
32. Öztürk, A. İ. (2010). Osmanlı’dan cumhuriyet’e imtiyaz usulü ile yürütülen İstanbul belediye hizmetleri (Yap-işlet-devret uygulaması). İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları. google scholar
33. Steenbrink, P. A. (1974). Optimization of transport networks. London; New York: Wiley. google scholar
34. Societe Française D’etudes Et De Realisation De Transports Urbains (Sofretu), (1976). Taşıt Servislerinin Mali, İdari ve Organizasyon Etütleri. İstanbul: İETT İşletmeleri Genel Müdürlüğü. google scholar
35. Tekeli, İ. (2009). Toplu eserler 9: İstanbul kent içi ulaşımın gelişimi (1927-1985). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. google scholar
36. Tramvay Malzemesi, (1945, 23 Haziran). Akşam Gazetesi, s.3. google scholar
37. Umar, F. & Kutlu, K. (1971). İstanbul şehri kamu taşıma etüdü. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Matbaası. google scholar