Araştırma Makalesi

Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi

Cilt: 43 Sayı: 3 25 Aralık 2023
PDF İndir
EN TR

Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi

Öz

Ahlaki Temeller Kuramı bireylerin ahlaki bir olay hakkındaki yargılarını belirleyen altı ahlaki temel bulunduğunu ileri sürmektedir. Bunlar; adalet, bakım verme, özgürlük, gruba sadakat, otoritelere itaat ve kutsallık (saflık) temelleridir. Adalet temelinin ihlali durumunda öfke, kutsallık temelinin ihlalinde iğrenme hissedileceği belirtilmektedir. Bakım temelinin ihlali faile öfke mağdura ise merhamet duyma ile ilişkilendirilmektedir. Kuramın ahlaki temel ihlallerinin duygular ile ilişkisi konusundaki önermeleri yalnızca Batı kültüründe yapılmış birkaç görgül çalışma ile test edilmiştir. Bu çalışmada batılı olmayan bir kültürde ahlaki temellerin ihlalinde, bireylerin hangi duyguları daha çok yaşayacakları sorusuna yanıt aranmıştır. Ayrıca ahlaki yargı ve duygular arasındaki ilişkilere odaklanan diğer çalışmalardan farklı olarak katılımcıların, ahlaki bir ihlal karşısında hissettikleri duyguların yanı sıra mağdura ve faile yönelik duyguları da incelenmiştir. Araştırmada kullanılan ahlaki ihlal senaryolarının belirlenmesi için yapılan ön çalışmada 187 katılımcıdan 52 senaryoda betimlenen davranışların ahlaki olarak yanlış olup olmadığını değerlendirmeleri ve bu durumda yaşayacakları duyguların neler olacağını yazmaları istenmiştir. Ana çalışmada ise ön çalışmada belirlenen 12 ahlaki temel senaryosu kullanılarak katılımcıların, ahlaki yargıları, ahlaki ihlal durumundaki duyguları, mağdura ve ihlali gerçekleştiren kişi ya da gruba karşı duygusal tepkileri ve ahlaki temeli ihlal eden kişinin cezalandırılmasına ilişkin görüşleri değerlendirilmiştir. Bu amaçla toplam 72 katılımcıdan veri toplanmıştır. Bir ahlaki temelin ihlali karşısında yaşanan duygunun bir diğerinin ihlalinde deneyimlenenden daha yüksek olup olmadığını test edebilmek için verilere 2 (cinsiyet) X 6 (ahlaki temel) faktörlü son faktörde tekrar ölçümlü çok değişkenli varyans analizleri (MANOVA) uygulanmıştır. Analiz sonuçları, adalet ve bakım temelleri ihlallerinin diğer temellerin ihlaline kıyasla ahlaki açıdan daha yanlış olarak değerlendirildiğini göstermiştir. Bununla birlikte bulgular, duyguların ahlaki yargılara rehberlik ettiğine ve ihlal edilen ahlaki temele, mağdura ve faile karşı hissedilen duyguların farklılaştığına işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Algoe, S. B. ve Haidt, J. (2009). Witnessing excellence in action: The ‘other praising’ emotions of elevation, gratitude, and admiration. The Journal of Positive Psychology, 4(2), 105-127. https:// psycnet.apa.org/doi/10.1080/17439760802650519 google scholar
  2. Atari, M., Lai, M. H. C. ve Dehghani, M. (2020). Sex differences in moral judgements across 67 countries. Proceedings of The Royal Society B Biological Sciences, 287, 1-10. https://doi. org/10.1098/rspb.2020.1201 google scholar
  3. Bozkuş, O. (2020). Dogmatizm ve sosyal baskınlık yöneliminin Suriyeli sığınmacılara yönelik önyargılar ile ilişkisinde ahlaki temellerin aracı rolü. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Mersin Üniversitesi. google scholar
  4. Clifford, S., Iyengar, V., Cabeza, R. ve Armstrong V. (2015). Moral foundations vignettes: A standardized stimulus database of scenario based on moral foundations theory. Behavior Research Methods, 47, 1178-1198. https://doi.org/10.3758/s13428-014-0551-2 google scholar
  5. Cesur, S., Piyale, Z. E., Tepe, B., Sunar, D. ve Biten, A. F. (2020). Bana göre ahlak: Sıradan insanın ahlakı kavramsallaştırması. Türk Psikoloji Yazıları, 22(45), 115-138. https://psycnet.apa.org/ doi/10.31828/tpy1301996120200219m000021 google scholar
  6. DeScioli, P. ve Kurzban, R. (2009). Mysteries of morality. Cognition, 112(2), 281-299. https://doi. org/10.1016/j.cognition.2009.05.008 google scholar
  7. Ekman, P. ve Cordaro, D. (2011). What is meant by calling emotions basic. Emotion Review, 3(4), 364370. https://doi.org/10.1177%2F1754073911410740 google scholar
  8. Epstein, S. (1994). Integration of the cognitive and the psychodynamic unconscious. American Psychologist, 49(8), 709-724. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.49.8.709 google scholar

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sosyal Psikoloji

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

25 Aralık 2023

Gönderilme Tarihi

27 Nisan 2022

Kabul Tarihi

5 Haziran 2023

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2023 Cilt: 43 Sayı: 3

Kaynak Göster

APA
Yaşar, M., & Akgün, S. (2023). Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi. Studies in Psychology, 43(3), 429-466. https://doi.org/10.26650/SP2022-1110045
AMA
1.Yaşar M, Akgün S. Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi. Studies in Psychology. 2023;43(3):429-466. doi:10.26650/SP2022-1110045
Chicago
Yaşar, Melike, ve Serap Akgün. 2023. “Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi”. Studies in Psychology 43 (3): 429-66. https://doi.org/10.26650/SP2022-1110045.
EndNote
Yaşar M, Akgün S (01 Aralık 2023) Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi. Studies in Psychology 43 3 429–466.
IEEE
[1]M. Yaşar ve S. Akgün, “Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi”, Studies in Psychology, c. 43, sy 3, ss. 429–466, Ara. 2023, doi: 10.26650/SP2022-1110045.
ISNAD
Yaşar, Melike - Akgün, Serap. “Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi”. Studies in Psychology 43/3 (01 Aralık 2023): 429-466. https://doi.org/10.26650/SP2022-1110045.
JAMA
1.Yaşar M, Akgün S. Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi. Studies in Psychology. 2023;43:429–466.
MLA
Yaşar, Melike, ve Serap Akgün. “Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi”. Studies in Psychology, c. 43, sy 3, Aralık 2023, ss. 429-66, doi:10.26650/SP2022-1110045.
Vancouver
1.Melike Yaşar, Serap Akgün. Duyguların Ahlaki Temeller ile İlişkisi. Studies in Psychology. 01 Aralık 2023;43(3):429-66. doi:10.26650/SP2022-1110045

Psikoloji Çalışmaları / Studies In Psychology / ISSN- 1304-4680