Tütün Kullanım Alışkanlıklarına göre Üniversite Öğrencilerinin Bilişsel Yansıma Düzeylerinin Karşılaştırılması: Cinsiyet ve Sayısal Becerilerin Rolü
Öz
Tütün kullanımının küresel bir sağlık problemi olması, beyin ve bilişsel süreçler üzerindeki etkilerini inceleyen araştırmaların önemini artırmaktadır. Bu araştırmanın temel amacı, üniversite öğrencilerinde tütün kullanımının bilişsel yansıma performansı üzerindeki etkisini incelemek ve temel karıştırıcı değişkenler olan cinsiyet, yaş, genel zekâ, ketleyici kontrol, depresyon ve kaygı kontrol edildiğinde bu etkinin anlamlı olup olmadığını değerlendirmektir. Araştırmada iki hipotez test edilmiştir. Araştırmanın birinci hipoteziyle tütün ürünü kullanmayan öğrencilerin kullananlara kıyasla daha yüksek bilişsel yansıma düzeyine sahip olmaları beklenmiştir. İkinci hipotez ise araştırma gruplarının bilişsel yansıma düzeylerindeki anlamlı farkın karıştırıcı değişkenler kontrol edildiğinde dahi istatistiksel olarak anlamlı olmaya devam etmesi yönündedir. Araştırmaya 18-30 yaş aralığında 194 üniversite öğrencisi katılmış olup katılımcıların bilişsel yansıma düzeyleri literatürde sıkça kullanılan Bilişsel Yansıma Testi (BYT) ile değerlendirilmiştir. Karıştırıcı değişkenler için Beck Depresyon Envanteri, Sözcük Dağarcığı Alt Ölçeği, Desen Organizasyon Testi, Aritmetik Ölçeği, Renk-Kelime Karışım Testi ve Durumluk Kaygı Envanteri kullanılmıştır. Araştırma bulguları, tütün ürünü kullanan (= 63), kullanıp bırakan (= 37) ve kullanmayan katılımcıların (= 94) BYT performansları arasında anlamlı bir fark olmadığını göstermiş olup birinci hipotez desteklenmemiştir. İkinci hipotez için yürütülen kovaryans analizleri sonucunda tütün kullanımının değil, cinsiyet özelliklerinin ve sayısal becerilerin BYT performansı üzerinde anlamlı rol oynadığı görülmüştür. Erkek katılımcıların ve sayısal becerisi yüksek olanların BYT’de daha başarılı olduğu anlaşılmış olup ikinci hipotez de reddedilmiştir. Bu bulgular, orijinal BYT’nin bilişsel yansıma düzeylerini değerlendirmek için geliştirilmiş olsa da aslında sayısal becerileri değerlendirdiğine ve cinsiyet özelliklerinden etkilendiğine dair literatürü desteklemektedir. Tütün ürünü kullanan katılımcıların bu ürünlere yönelik düşük bağımlılık göstermesi ise nikotinin bilişsel süreçlerdeki yıkıcı etkisinin henüz bilişsel yansıma düzeylerinde tespit edilmediği şeklinde yorumlanmıştır. Bilindiği kadarıyla bu çalışma genel zekâ, ketleyici kontrol, depresyon ve kaygı düzeylerini kontrol ederek tütün kullanımı ve bilişsel yansımayı inceleyen ilk kapsamlı çalışmadır ve BYT’nin gerçekte hangi bilişsel işlevleri ölçtüğüne ilişkin literatüre değerli bir katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Aboaziza, E. ve Eissenberg, T. (2015). Waterpipe tobacco smoking: What is the evidence that it supports nicotine/tobacco dependence?. Tobacco Control, 24, 44-53. https://doi.org/10.1136/tobaccocontrol-2014-051910 google scholar
- Ahern, E. ve Semkovska, M. (2017). Cognitive functioning in the first-episode of major depressive disorder: A systematic review and meta-analysis. Neuropsychology, 31(1), 52–72. https://doi.org/10.1037/neu0000319 google scholar
- Akca, A. Y. E., Tepedelen, M. S. ve Yalçınkaya Alkar, Ö. (2020). Adaptation of the Lebanon Waterpipe Dependence Scale to Turkish: A reliability and factor analysis study. Journal of Dependence, 21(3), 163-180. google scholar
- Alaçam, H., Korkmaz, A., Efe, M., Balcı Şengül, C. ve Şengül, C. (2015). Pamukkale Üniversitesi öğrencilerinde alkol ve sigara bağımlılığı taraması. Pamukkale Tıp Dergisi, 8(2), 82-87. https://doi.org/10.5505/ptd.2015.69077 google scholar
- Al-Mshari, A. A. S., AlSheikh, M. H., Latif, R. ve Mumtaz, S. (2020). The effect of smoking on cognition as measured by Cambridge Neuropsychological Test Automated Battery (CATNAB) and brain-derived neurotrophic factor plasma levels. Saudi Medical Journal, 41(12), 1308-1314. https://doi.org/10.15537/smj.2020.12.25513 google scholar
- Arslanoğlu, C., Kürşat, A. C. A. R., Arslanoğlu, E., Baynaz, K., Karakaş, F., İpekoğlu, G. ve Ahmet, M. O. R. (2020). Üniversite öğrencilerinin sigara kullanma alışkanlıkları ile yaşam kalitelerinin incelenmesi (Sinop Üniversitesi örneği). EKEV Akademi Dergisi, 84, 195-210. google scholar
- Asma, S., Gereklioğlu, Ç., Korur, A. ve Solmaz, S. (2016). Nargile kullanımı: Gençler için sinsi tehdit. Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 10(2), 91-95. https://doi.org/10.5455/tjfmpc.207978 google scholar
- Aydın Öztürk, Ş., Ayçiçeği Dinn, A., Demir, E., Yılmaz, R., Hacıalioğlu, R. ve Dinn, W. (2025, 11-12 Eylül). Üniversite öğrencilerinin yapay zeka kullanım alışkanlıkları, yeterliği ve bağımlılığı, akıl yürütme biçimlerini etkiliyor mu? [Poster Bildiri]. IX. Deneysel-Bilişsel Psikoloji Sempozyumu, İstanbul, Türkiye. google scholar
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Bilişsel ve Hesaplamalı Psikoloji (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
20 Nisan 2026
Gönderilme Tarihi
2 Ağustos 2024
Kabul Tarihi
5 Şubat 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 46 Sayı: 1