SHADES OF RED: RETHINKING THE CONTROVERSIAL PLACE OF İŞTİRAKÇİ HİLMİ IN TURKISH SOCIALISM THROUGH PRESS HISTORIOGRAPHY

Yıl 2026, Cilt: 4 Sayı: 13, 45 - 60, 27.01.2026

Cem Evrim Aslan

https://doi.org/10.66009/0.2026.3

https://izlik.org/JA52DA55DM

Öz

The temporary spring of freedom that followed the 1908 Revolution provided socialist organizations which had long struggled against censorship, exile and punishment, with an opportunity to bring socialism to the public. Although socialist organizations led by various non-Muslim groups had existed in the empire for some time, they were mostly distant from the Ottomanism. The socialist struggle of Hüseyin Hilmi Bey and his circle who organized workers and introduced them to ideas such as syndicate, strikes and revolution was influenced by the strikes that spread throughout the empire after the 1908 Revolution and emphasized Turkish/Muslim elements and followed an Ottomanist line. They began by conveying the socialist struggle to the public through the newspaper İştirak and carried it into the political arena with the Ottoman Socialist Party. However, they have often been subjected to insults and denigration in studies on Turkish socialism. Studies criticizing this attitude attempt to explain the issue primarily through ideological partisanship. Based on document analysis, this study argues that the problem stems from liberal historiography and methodological nationalism. Therefore, it seeks to pave the way for alternative studies by criticizing existing historiographical traditions.

Anahtar Kelimeler

Historiography , Press History , Ottoman Socialism , İştirakçi Hilmi , İştirak Newspaper.

KIZILIN TONLARI: İŞTİRAKÇİ HİLMİ’NİN TÜRKİYE SOSYALİZMİNDEKİ TARTIŞMALI YERİNİ BASIN TARİHYAZIMI ÜZERİNDEN YENİDEN DÜŞÜNMEK

https://izlik.org/JA52DA55DM

Öz

Bu çalışma, İstanbul’da yaşayan 65 yaş ve üzeri bireylerin WhatsApp kullanım pratiklerini inceleyerek dijital iletişim ve yaşlılık literatürüne katkı sunmayı amaçlamıştır. Nitel olarak tasarlanan araştırmada, amaçlı örneklem ile seçilen 26 kadın ve 14 erkek olmak üzere toplam 40 katılımcıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler, etik kurul onayı alınarak toplanmış ve betimsel analizle değerlendirilmiştir. Bulgular, WhatsApp’ın kullanıcı dostu arayüzü, çoklu iletişim imkânı ve toplumda yaygın kullanımı nedeniyle yaşlı bireyler için temel dijital iletişim araçlarından biri haline geldiğini ortaya koymuştur. Ayrıca, yaşlı bireylerin uygulamayı öğrenme sürecinde aile bireylerinden destek aldıkları ve bu desteğin yaşlı bireylerin dijital iletişim teknolojilerine uyum süreçlerinde önemli bir rol oynadığı tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra, yaşlı bireylerin WhatsApp’ta en çok yazılı mesajlaşmayı tercih ettikleri, grup sohbetlerinde çatışmaları önlemek için tartışmalı konulardan kaçındıkları ve mahremiyet kaygısıyla durum paylaşımını sınırlı kullandıkları görülmüştür. Son olarak, WhatsApp kullanımının yaşlı bireylerin sosyal bağlarını güçlendirdiği ancak yüz yüze iletişimin azalmasına yol açtığı saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Tarihyazımı , Press history , Osmanlı sosyalizmi , İştirakçi Hilmi , İştirak gazetesi.

Kaynakça

• Açıkkaya, S. (2009). 27 Mayıs öncesi Türkiye’de sol akımlar. Tarih Dergisi, 50(2), 221–250.
• Aydar, Ö. (2015). Osmanlı Devleti’nde ilk sosyalizm tartışmaları ve ilk sosyalist örgütlenmeler. Atatürk Dergisi, 4(2), 51–81.
• Baydar, O. (2011). Türkiye solu üzerine (öz) eleştirel notlar. Doğu Batı Düşünce Dergisi, 15(59), 11–31.
• Benlisoy, F., & Çetinkaya, Y. D. (2007). İştirakçi Hilmi. T. Bora & M. Gültekingil (Eds.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce: Cilt 8 – Sol (pp. 165–183). İletişim Yayınları.
• Beyaz, C. (2013). Dersaadet’te bir sosyalist: Parvus Efendi. Ötüken Neşriyat.
• Butterfield, H. (1931). The Whig interpretation of history. Bell and Sons.
• Carr, E. H. (2011). Tarih nedir? (M. G. Gürtürk, Çev.). İletişim Yayınları.
• Cengiz, C. (2020). Diyaloji kavramı bağlamında Birikim Dergisi’nde Medine Vesikası ve İslamcılık tartışmaları (Ph.D. Dissertation). Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
• Cerrahoğlu, A. (1975). Türkiye’de sosyalizmin tarihine katkı. May Yayınları.
• Collingwood, R. G. (2019). Tarih tasarımı (K. Dinçer, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
• Çapanoğlu, M. S. (1964). Türkiye’de sosyalizm hareketleri ve Sosyalist Hilmi. Pınar Yayınevi.
• Çarkçı, A. (2022). İlk Osmanlı sosyalistlerinden Dr. Refik Nevzat ve siyasi faaliyetleri. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 44, 227–244.
• Çetinkaya, Y. D. (2022). Osmanlıca Marksizm. Y. D. Çetinkaya (Ed.), Osmanlı’da marksizm ve sosyalizm: Yeni kuşak çalışmalar (pp. 13–55). İletişim Yayınları.
• Dumont, P. (1977). Bir Osmanlı sosyalist örgütü: Selanik Sosyalist İşçi Federasyonu. G. Haupt and P. Dumont (Eds.), Osmanlı İmparatorluğunda sosyalist hareketler (T. Artunkal, Çev., pp. 35–60). Gözlem Yayınları.
• Erdem, H. (2012). Osmanlı Sosyalist Fırkası ve İştirakçi Hilmi. Sel Yayıncılık.
• Erol, E. (2009). Reproaching Hüseyin (İştirakçi) Hilmi: An Ottoman socialist in early 20thcentury (Ph.D. Dissertation). Sabancı Üniversitesi.
• Georgeon, F. (2021). Gülüşün ve gözyaşlarının kıyısında. S. Yerasimos (Ed.), İstanbul 1914–1923 (pp. 95–118). İletişim Yayınları.
• Giddens, A. (1981). A contemporary critique of historical materialism. Macmillan.
• Goody, J. (2019). Tarih hırsızlığı (G. Ç. Güven, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Guha, R. (2020). Dünya-tarihinin sınırında tarih (E. Ünal, Çev.). Metis Yayınları.
• Gürsoy, S. (2013). Osmanlı Sosyalist Fırkası ve yayınları. İletişim Yayınları.
• Haupt, G. (1977). Selanik Sosyalist İşçi Federasyonu (SSİF) tarihine giriş. G. Haupt & P. Dumont (Eds.), Osmanlı İmparatorluğunda sosyalist hareketler (T. Artunkal, Çev., pp.13–33). Gözlem Yayınları.
• Hegel, G. W. F. (2001). The philosophy of history (J. Sibree, Trans.). Batoche Books.
• Hodgson, M. G. S. (2019). Dünya tarihini yeniden düşünmek (A. Kanlıdere & A. Aydoğan, Çev.). Vadi Yayınları.
• Karagöz Kızılca, G. (2016). Giving an active voice to Ottoman urban workers: Hadika and forming public opinion for resistance in 1872-1873. S. Karahasanoğlu & D. C. Demir (Eds.), History from below a tribute in memory of Donald Quataert. (pp. 585-603). İstanbul Bilgi University Press.
• Karakışla, Y. S. (1998). Osmanlı sanayi işçisi sınıfının doğuşu, 1839–1923. D. Quataert & E.J.
• Zürcher (Eds.), Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine işçiler 1839–1950 (C. Ekiz, Çev. pp. 27–54). İletişim Yayınları. Kurtoğlu, F. S. (2022). Osmanlı sosyalistlerinin dergisi İştirâk’teki manzum metinler. Gazi Türkiyat, 30, 49–70.
• Lord, A. (2020). Tarih üzerine bir ders (K. Başer, Çev.). Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Marx, K. (2003). Kapital: Birinci Cilt (A. Bilgi, Çev.). Eriş Yayınları.
• Odabaşı, İ. A. (2022). Kızıllaşan Türkler: Osmanlı’da erken Türk sosyalizmi (1904–1910). Y. D. Çetinkaya (Ed.), Osmanlı’da Marksizm ve sosyalizm: Yeni kuşak çalışmalar (pp. 57–122). İletişim Yayınları.
• Özhazinedar, T. (2023). Osmanlı’nın sol basını İştirak, İnsaniyet, Medeniyet ve Sosyalist gazeteleri. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 9, 42–95.
• Polat, E. (2004). Osmanlı’nın ilk Yahudi sosyalisti Avram Benaroya ve faaliyetleri. Truva Yayınevi.
• Popper, K. R. (1998). Tarihselciliğin sefaleti (S. Orman, Çev.). İnsan Yayınları.
• Quataert, D. (1998a). Giriş. D. Quataert & E. J. Zürcher (Eds.), Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine işçiler 1839–1950 (C. Ekiz, Çev., pp. 13–26). İletişim Yayınları.
• Quataert, D. (1998b). Selânik’teki işçiler 1850–1912. D. Quataert & E. J. Zürcher (Eds.), Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine işçiler 1839–1950 (C. Ekiz, Çev., pp. 97–122). İletişim Yayınları.
• Sayılgan, A. (2009). Türkiye’de sol hareketler. Doğu Kütüphanesi.
• Şeremetli, S. (2017). Türkiye’de sosyalist ve komünist faaliyetlerin 100 yılı. [Yayınevi belirtilmemiş].
• Şişmanov, D. (1990). Türkiye işçi ve sosyalist hareketi kısa tarih (1908–1965). Belge Yayınları.
• Temür, H. (2017). Kendi yayınları çerçevesinde Osmanlı Sosyalist Fırkası çevresinin fikirleri. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 60, 233–276.
• Tevetoğlu, F. (1967). Türkiye’de sosyalist ve komünist faaliyetler (1910–1960). Ayyıldız Matbaası.
• Toprak, Z. (2014). Türkiye’de popülizm 1908-1923. Doğan Egmont Yayıncılık.
• Tunaya, T. Z. (1988). Türkiye’de siyasal partiler cilt: 1 İkinci Meşrutiyet dönemi. Hürriyet Vakfı Yayınları.
• Tunçay, M. (2009). Türkiye’de sol akımlar 1908–1925 (Cilt 1). İletişim Yayınları.
• Tunçay, M. (2019). Bilineceği bilmek: Türkiye’de siyasal gelişmenin evreleri ve Osmanlı’dan Cumhuriyet’e sol akımlar. İletişim Yayınları.
• Vatter, S. (1998). Şam’ın militant tekstil dokumacıları: Ücretli zanaatkârlar ve Osmanlı İşçi hareketleri 1850–1914. D. Quataert & E. J. Zürcher (Eds.), Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine işçiler 1839–1950 (C. Ekiz, Çev., pp. 55–95). İletişim Yayınları.
• Wimmer, A., & Glick Schiller, N. (2003). Methodological nationalism, the social sciences and the study of migration: An essay in historical epistemology. International Migration Review, 37(3), 576–610. https://doi.org/10.1111/j.1747-7379.2003.tb00151.x
• Zürcher, E. J. (2014). “Önsöz”. D. Quataert & E. J. Zürcher (Eds.), Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine işçiler 1839–1950 (C. Ekiz, Çev., pp. 7–11). İletişim Yayınları.
• Newspapers
• A. R. (1328, 7 Haziran). Hangi felsefe? İştirak, 2(1), 9–11.
• A. Rıfkı. (1325, 13 Şubat). Hayat-ı avam: İşçiler ve sefalet. İştirak, (1), 7.
• Israel, A. M. D. (1326, 2 Eylül). Nasıl çalışmalıyız? İştirak, (20), 285.
• (1326, 27 Mart). Amele havadisi: İpek amelesi hakkında. İştirak, (7), 110.
• Bedik. (1326, 27 Mart). Cereyan-ı cedid. İştirak, (7), 98–101.
• Melcanopulos, B. (1328, 5 Temmuz). Bir nakıse-i içtimaiye. İştirak, 2(3), 42–43.
• (1326, 20 Mart). Eslafta sosyalizm. İştirak, (6), 90–91.
• (1326, 29 Mayıs). Gadr muamelelerinden. İştirak, (16), 204–205.
• (1328, 26 Eylül). Harp ve hücum. İştirak, 2(20).
• Hulusi. (1326, 1 Mayıs). İttihad-ı sınaiyye. İştirak, (12), 190.
• (1325, 20 Şubat). Hükümetin nazar-ı dikkatine: Ermeniceden mütercem bir şikayetname. İştirak, (2), 26.
• Hilmi, H. (1326, 6 Mart). Şura-yı ümmete cevap. İştirak, (4), 49–51.
• İbnü’l Hak. (1328, 14 Temmuz). Amele hayatı. İştirak, 2(1).
• (1328, 21 Haziran). [Haber yazısı]. İştirak, 2(2).
• (1326, 15 Mayıs). Kadınlarımız arasında fikr-i iştirak. İştirak, (14), 209–210.
• (1328, 28 Eylül). Makale-i mahsusa: Sosyalistler kardeştir. İştirak, 2(23).
• (1326, 18 Nisan). Maliye Nazırı Cavid Bey ve sosyalizm. İştirak, (10), 147.
• (1326, 31 Mayıs). Mebusan ve matbuat. İştirak, (17), 263.
• (1326, 22 Mayıs). Mizah kısmı: Tanin ile İştirak arasında. İştirak, (15), 239.
• (1326). Musahabe-i ictimaiyye: Sosyalistliğin atisi. İştirak, (3), 36–41.
• (1326, 2 Eylül). Osmanlı Sosyalist Fırkası beyannamesidir. İştirak, (20), 281.
• (1326, 2 Eylül). Osmanlı Sosyalist Fırkası programı. İştirak, (20), 283–284.
• (1326). Sosyalistliğin atisi. İştirak, (5), 73–77.
• (1326, 8 Mayıs). Tramvay amelesinin tatil-i eşgali. İştirak, (13), 206.
• (1326, 26 Ağustos). Türk matbuatının serfirazları: Wilhelm’in cesareti. İştirak, (19), 274.