GAZETECİ HİKMET FERİDUN ES’İN AKŞAM GAZETESİ KÖŞE YAZILARINDA İSTANBUL KADINI VE KADIN TEMSİLLERİ (1930-1934)

Öz

Bu çalışma, Stuart Hall’un temsil kuramı ışığında, gazeteci Hikmet Feridun Es’in, 1930-1934 yılları arasında Akşam gazetesinde kaleme aldığı yazılarını, İstanbul kadını ve kadın temsilleri bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. İncelenen yıl aralığı sadece Cumhuriyetçi ideolojinin yoğun bir şekilde inşa edildiği yıllar olarak değil, aynı zamanda toplumun iyi eğitimli kadrolarının ideolojiyi yayma görevini üstlendiği bir dönem olarak da bilinmektedir. Dönemin en önemli reformları arasında hiç kuşkusuz kadın hakları da vardır. Cumhuriyet’in ilanından sonra birbiri ardına gerçekleştirilen inkılaplar sonucu kadınlara siyasal, sosyal ve ekonomik haklar verilmiştir ancak bu haklar erkek egemen otoritenin belirlediği sınırlar çerçevesinde gerçekleşmiştir. Kültürel çalışmalar ekolünün önemli isimlerinden Stuart Hall’un temsil kuramının temelini oluşturan, özellikle kastî ve inşacı yaklaşımlar çerçevesinde şekillenen bu çalışmada, erkek egemen bakış açısının dönemin basını aracılığıyla nasıl üretildiği, gazeteci Hikmet Feridun Es’in yazıları özelinde ele alınmaktadır. Es’in "Bir Çırpıda" köşesindeki gözlemleri; modernleşme, kadının kamusal alandaki varlığı, değişen kültürel anlayış ve moda gibi temalar üzerinden kurgulanmıştır. İnceleme sonucunda, resmî ideolojinin yaydığı anlamın dil aracılığıyla popüler bir gazeteci tarafından esprili bir biçimde yeniden inşa edildiği fark edilmekle birlikte, yazarın eğitimli ve çalışan/üretken kadın profilini desteklemesine karşın zaman zaman kadınların yeni rolleri ile geçmişten gelen geleneksel rolleri arasında bir ikilemde kaldığı ve kadınların bazı geleneksel rollerinin sarsılmasından büyük endişe duyduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Temsil kuramı
• Hikmet Feridun Es
• Akşam gazetesi
• İstanbul kadını
• Kadın temsilleri

REPRESENTATIONS OF WOMEN AND THE ISTANBUL WOMAN IN THE AKŞAM NEWSPAPER COLUMNS OF JOURNALIST HIKMET FERIDUN ES (1930-1934)

Öz

In the light of Stuart Hall’s representation theory, this study aims to examine the articles penned by journalist Hikmet Feridun Es in Akşam newspaper between 1930 and 1934 within the context of Istanbul women and female representations. The period under review is recognized not only as the years during which the Republican ideology was intensely constructed, but also as an era when the well-educated cadres of society undertook the task of disseminating this state ideology. Undoubtedly, women's rights rank among the most crucial reforms of this period. Following the proclamation of the Republic, consecutive reforms granted women political, social, and economic rights; however, these rights were actualized within the boundaries defined by male-dominated authority. Grounded in the intentional and constructivist approaches of Hall's representation theory, this study analyzes how a patriarchal perspective was reproduced through the media of the era, focusing specifically on Es’s column "Bir Çırpıda." His observations are structured around key themes such as modernization, women's presence in the public sphere, shifting cultural perceptions, and fashion. The analysis reveals that while the meaning disseminated by the official ideology was humorously reconstructed through language by a popular journalist, the author experienced a deep dilemma. Despite supporting the profile of the educated and working woman, Es frequently wavered between women's new roles and their traditional roles from the past, harboring significant anxieties regarding the disruption of traditional female roles.

Anahtar Kelimeler

• Representation theory
• Hikmet Feridun Es
• Akşam newspaper
• Istanbul woman
• Female representations

Kaynakça

1. Ağaç, S., Çivitçi, Ş., & Boğday Sayğılı, B. (2007). Cumhuriyetten günümüze kadın giyim kültüründeki değişimler üzerine bir araştırma. International Congress Of Asian and North African Studies Icanas 38, 1-20.
2. Atabaki, T., Zürcher, E. J. (2012). Türkiye ve İran’da otoriter modernleşme: Atatürk ve Rıza Şah dönemleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
3. Aydın, R. (2018). Türk modernleşmesinde bir görünüm ve değişim temsili olarak kıyafet. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 3(6), 48-70.
4. Aydın, R. (2024). Cumhuriyet ve kültürel dönüşümler: Mekân, moda ve kıyafet. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(3), 1053-1068.
5. Baş, S. (2011). Hikmet Feridun Es’in Akşam gazetesindeki yazılarında İstanbul’un kültür ve sanat hayatı. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21, 24–59.
6. Bora, A. (2010). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası. İletişim Yayınları.
7. Cem, İ. (2010). Türkiye’de geri kalmışlığın tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
8. Es, H. F. (1954). Aşk tamtamları. Çağlayan Yayınevi.

9. Es, H. F. (1930a, 12 Nisan). Anket defteri. Akşam.
10. Es, H. F. (1930b, 23 Nisan). Kari okuyucu. Akşam.
11. Es, H. F. (1930c, 11 Mart). Kaptan olmak lazım. Akşam.
12. Es, H. F. (1930ç, 19 Temmuz). Saat 14 tramvayı. Akşam.
13. Es, H. F. (1930d, 2 Ağustos). Tayyare merakı. Akşam.
14. Es, H. F. (1930e, 3 Ağustos). Nebatlar nasıl sevişirler? Akşam.
15. Es, H. F. (1930f, 9 Ağustos). Bir semtin panoraması. Akşam.
16. Es, H. F. (1930g, 17 Ağustos). Bu da bir teselli. Akşam.
17. Es, H. F. (1930ğ, 1 Eylül). Bir avcı dostum anlatmıştı. Akşam.
18. Es, H. F. (1931a, 25 Mayıs). Cinsi cazibe. Akşam.
19. Es, H. F. (1931b, 26 Mayıs). Yemekler. Akşam.
20. Es, H. F. (1931c, 30 Mayıs). Aşk hatıraları. Akşam.
21. Es, H. F. (1931ç, 21 Kasım). En basit iş. Akşam.
22. Es, H. F. (1931d, 6 Aralık). Teselli. Akşam.
23. Es, H. F. (1931e, 5 Aralık). Vatandaş şık ol! Akşam.
24. Es, H. F. (1931f, 12 Aralık). Yerli malı missler. Akşam.
25. Es, H. F. (1931g, 26 Aralık). Ben de Türk tipi yoktur. Akşam.
26. Es, H. F. (1931h, 28 Kasım). Ne fark var? Akşam.
27. Es, H. F. (1931ı, 30 Aralık). Aradaki farklar. Akşam.
28. Es, H. F. (1931i, 1 Aralık). Mücevherci dükkânı. Akşam.
29. Es, H. F. (1932a, 9 Ocak). Var var ama… Akşam.
30. Es, H. F. (1932b, 19 Ocak). Erkekler cemiyetinin gayeleri nedir? Akşam.
31. Es, H. F. (1932c, 6 Ağustos). Beyazlık modası. Akşam.
32. Es, H. F. (1932ç, 7 Ağustos). Apartıman merakı. Akşam.
33. Es, H. F. (1932d, 9 Ağustos). Güzel olmak için. Akşam.
34. Es, H. F. (1932e, 30 Aralık). Tarhana çorbası kraliçesi. Akşam.
35. Es, H. F. (1932f, 10 Temmuz). Mis Türkiye niçin güzeldir? Akşam.
36. Es, H. F. (1932g, 2 Ağustos). Bülbülün çektiği. Akşam.
37. Es, H. F. (1933a, 26 Kasım). Kraldan ziyade kral taraftarı olmayalım. Akşam. Es, H. F. (1933b, 8 Kasım). Tek mektep tek terbiye. Akşam.
38. Es, H. F. (1933c, 18 Kasım). 20 müstakbel muallim. Akşam.
39. Es, H. F. (1933ç, 27 Kasım). Şayanı hayret… Türkiye’de kadınlardan sinema artisti var. Akşam.
40. Es, H. F. (1933d, 7 Aralık). Kadınlarımız. Akşam.
41. Es, H. F. (1933e, 10 Aralık). Tahta silmek, bulaşık yıkamak, ütü ütülemek. Akşam.
42. Es, H. F. (1934a, 18 Şubat). Sözde gençlik. Akşam.
43. Es, H. F. (1934b, 22 Şubat). Köpek merakı. Akşam.
44. Es, H. F. (1934c, 18 Mart). Biçare süpürgeler! Akşam.
45. Es, H. F. (1934ç, 24 Haziran). Oh… Mon Bibi. Akşam.
46. Es, H. F. (1934d, 28 Haziran). Kadın diktatörlüğü. Akşam.
47. Es, H. F. (1934e, 16 Şubat). Çalışan kadın. Akşam.
48. Feroz, A. (2009). Modern Türkiye’nin oluşumu. Kaynak Yayınları.
49. Goloğlu, M. (2009). Türkiye Cumhuriyeti tarihi (1931–1938): Tek partili cumhuriyet. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
50. Güngör, N. (2010). Basın özgürlüğü açısından kurumsallaşma çabaları: Serbesti ve kısıtlamalar. İçinde N. Güngör (Ed.), Cumhuriyet döneminde iletişim. Siyasal Kitabevi.
51. Günvar, O. (1968). Babıali’nin yarım asırlıkları. Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
52. Hall, S. (2017). Temsil: Kültürel temsiller ve anlamlandırma uygulamaları (İ. Dündar, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
53. Kaçar, A. (2020). Kadınlar Halk Fırkasından Türk Kadınlar Birliğine kadın hareketi ve basına yansıması (1923–1935). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi.
54. Kandiyoti, D. (2011). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler. Metis Yayınları.
55. Karakılıç, S. (2013). Eşinin gözüyle Hikmet Feridun Es. Türk Dili Dergisi, 743, 72–78.
56. Kavaklı, N. (2005). Bir gazetenin tarihi: Akşam. Yapı Kredi Yayınları.
57. Keser, N. (2012). İktidarın resmi: Tek parti dönemi Türk resmi. Karahan Kitabevi.
58. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15, 170–189.
59. Makal, A. (1999). Türkiye’de tek partili dönemde çalışma ilişkileri: 1920–1946. İmge Kitabevi.
60. Meral, B., Tuzak, M. (2017). Cumhuriyet’in ilk yıllarında Nezihe Muhiddin özelinde Türk kadınlarının siyasi hakları için mücadelesi. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 43–51.
61. Oğuzhan, M. (2023). Erken Cumhuriyet döneminde kadınların siyasal katılımı: Türk Kadın Birliği. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi (JEBPIR), 9, 406–424.
62. Ortaylı, İ. (2018). Gazi Mustafa Kemal Atatürk. Kronik Kitap.
63. Öz, H. (2018). Cumhuriyet dönemi Türk sinemasında kadın temsili. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 62, 143–180.
64. Solelli, S. (2015). Bizim caddeden portreler. (N. Tolga, Ed.). Cümle Yayınları.
65. Uzmay, Ü. (2010). Hikmet Feridun Es’in bizi götürdüğü âlemler. Kebikeç, 29, 183–194.
66. Yavuz, S. (2019). Cumhuriyet misyonerleri: 1930–1946 arası Türkiye’de bir politik özne olarak gençlik inşası. Vakıf Bank Kültür Yayınları.
67. Zihnioğlu, Y. (2003). Kadınsız inkılap. Metis Yayınları.
68. Zürcher, E. J. (2012). Kemalist Cumhuriyet’te kurumların inşası: Halk Fırkasının rolü. İçinde T. Atabaki & E. J. Zürcher (Ed.), Türkiye ve İran’da otoriter modernleşme: Atatürk ve Rıza Şah dönemleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.