Uçuş Emniyetini Tehdit Eden İrkilme Refleksi ve Operasyonel Yansımaları
Öz
Uçuşlar sırasında gürültü, yıldırım çarpması, ani motor arızası gibi beklenmedik uyaranların aniden belirmesi karşısında açığa çıkan istemsiz bir tepki olarak irkilme refleksi (startle effect) üzerinde az durulmuş olmasına rağmen havacılık operasyonlarının en kritik unsurlarından biridir. Zira, bu refleks nefes kesilmesi, kas kasılması, çarpıntı, motor becerilerde kesinti, kontrol kaybı gibi fizyolojik, karar almada gecikme, düşünsel boşluk, durumsal farkındalık kaybı, kognitif tünelleme gibi bilişsel etkiler gösterebilmektedir. Tüm bunlar uçuş esnasında bilhassa ani, acil gelişen, hızlı ve doğru karar verilmesi gereken durumlarda kritik karar alma süreçlerini, dolayısıyla da emniyeti etkileyebilmektedir. Bu bağlamda sivil havacılık emniyet yönetimi, insan faktörleri açısından bu faktörün incelenmesi önem arz etmektedir. Ancak literatürde bu konu üzerine eğilen araştırmaların sınırlılık arz ettiği görülmektedir. Bu önemden ve literatür boşluğundan hareket eden bu çalışma spesifik olarak irkilme refleksine odaklanarak, bu olgunun sivil havacılık bağlamında çeşitli yönleriyle incelenmesini amaçlamıştır. Nitel araştırma yöntemine dayalı olarak doküman analizi vasıtasıyla sivil havacılık otoritelerinin yayınladığı resmi raporlar, ulusal ve uluslararası hava yolu şirketlerinin emniyet prosedürleri, eğitim müfredatları ve operasyonel kılavuzları ile ilgili literatürde konuya ilişkin olarak yürütülmüş olan araştırmalar taranmıştır. Veriler, uçuş operasyonları bağlamında değerlendirilmiştir. Uçuş operasyonlarında yalnızca anlık bireysel bir tepki değil, emniyet performansı ve kültürü açısından da kritik bir faktör olduğu tespit edilen irkilme refleksine ilişkin değerlendirmeler ile bu çalışmanın sivil havacılık yönetimi literatürüne özgün bir katkı sunması ve uygulamaya yönelik farkındalık oluşturması beklenmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Aero Safety World (2025). The Crash of AF447: Sustained Stall. Erişim adresi: https://flightsafety.org/wp-content/uploads/2012/08/asw_aug12.pdf
- APS Training (2025). Pilot resilience: Stretching beyond the breaking point. https://blog.apstraining.com/resources/pilot-resilience-stretching-beyond-the-breaking-point
- Aviation Safety Network (2025). Ural Airlines Flight 178. Erişim adresi https://asn.flightsafety.org/asndb/319362
- Aviation Safety Network (2025). Accident Airbus A321-211-VQ-BOZ. https://aviation-safety.net/asndb/319362
- Barnett, J., Wong, W., Westley, D., Adderley, R., & Smith, M. (2012). Startle reaction: Capturing experiential cues to provide guidelines towards the design of realistic training scenarios. In Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting (Vol. 56, No. 1, pp. 2477-2481). Los Angeles, CA: SAGE Publications.
- BBC (2025). Mucizevi kurtuluşları Sully filmine konu olan yolcular 10 yıl sonra aynı koltuklarında. Erişim adresi: https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-46893834
- Belcastro, C., & Foster, J. (2011). Aircraft loss-of-control accident analysis. In AIAA Guidance, Navigation, and Control Conference (p. 8004). 8-11 August 2011, Portland, Oregon, USA.
- Blumenthal, T. D., Cuthbert, B. N., Filion, D. L., Hackley, S., Lipp, O. V., & Van Boxtel, A. (2005). Committee report: Guidelines for human startle eyeblink electromyographic studies. Psychophysiology, 42(1), 1-15.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
İş Süreçleri Yönetimi
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
29 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
1 Aralık 2025
Kabul Tarihi
29 Aralık 2025
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 4 Sayı: 1
