Turizm gelirleri ve GSYH’nin havayolu yolcu trafiği üzerindeki dinamik etkileri

Öz

Hava taşımacılığı, ekonomik büyüme ve turizm ile yakından ilişkilidir. Fakat bu ilişki ülkenin ekonomik gelişmişliğine, turistik özelliklerine ve diğer ülkeler ile coğrafi konumuna göre değişiklik gösterebilmektedir. Bu konu ile ilgili yapılan çalışmalar daha çok bir ülke özelinde ya da tek bir değişken özelindedir. Bu çalışma ise, 2005-2020 dönemini kapsayan veriler kullanılarak, havacılık sektöründe önde gelen ve birbirinden farklı ekonomik, turistik ve coğrafi özelliklere sahip olan ülkeler (Fransa, ABD, Türkiye ve Avustralya) özelinde turizm gelirleri, GSYH ve havayolu yolcu trafiğinin birbirleriyle dinamik etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada değişkenler arasındaki uzun ve kısa dönemli ilişkileri belirlemek amacıyla Panel Otoregresif Dağıtılmış Gecikme (Panel ARDL) yöntemi kullanılmıştır. Pedroni eşbütünleşme testi sonuçları; havayolu yolcu trafiği, turizm göstergeleri ve ekonomik büyüme arasında uzun dönemli bir denge ilişkisi olduğunu kanıtlamaktadır. Panel ARDL tahmin sonuçlarına göre, uzun dönemde uluslararası turizm gelirleri havayolu yolcu trafiğini pozitif yönde etkilerken, turist sayısındaki artışın negatif bir etkisi saptanmıştır. Kısa dönemde ise turist sayısındaki artış, havacılık talebini stimüle eden ana faktör olarak öne çıkmaktadır. Granger nedensellik analizi bulguları, havayolu yolcu trafiğinden turizm gelirlerine ve ekonomik büyümeye doğru tek yönlü bir nedensellik ilişkisi olduğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, havacılık altyapısına yönelik stratejik yatırımların sürdürülebilir ekonomik kalkınma ve turizm sektörü için arz yönlü itici bir güç olabileceğini savunmaktadır. Bu bağlamda özel ve devlet kurumlarının bu sektörler içerisinde alacağı kararlarda sürekli iletişim halinde olmasının oldukça kıymetli olduğu düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Havayolu Taşımacılığı
• Turizm Gelirleri
• Panel ARDL Modeli
• Ekonomik Büyüme.
• Havacılık Yönetimi

Dynamic effects of tourism receipts and GDP on airline passenger traffic

Öz

Air transport is closely related to economic growth and tourism. However, this relationship can vary depending on a country's level of economic development, tourism characteristics, and geographical location relative to other countries. Studies on this topic are mostly focused on a single country or a single variable. This study, however, aims to examine the dynamic effects of tourism revenues and GDP on airline passenger traffic on leading aviation sectors in countries with diverse economic, tourism, and geographical characteristics (France, USA, Türkiye, and Australia), using data covering the period 2005-2020. The Panel Autoregressive Distributed Lag (Panel ARDL) method was used to determine the long-term and short-term relationships between the variables. The Pedroni cointegration test results demonstrate a long-term equilibrium relationship between airline passenger traffic, tourism indicators, and economic growth. According to the Panel ARDL estimation results, in the long term, international tourism revenues positively affect airline passenger traffic, while an increase in the number of tourists has a negative effect. In the short term, an increase in the number of tourists stands out as the main factor stimulating aviation demand. Granger causality analysis findings reveal a unidirectional causal relationship from airline passenger traffic to tourism revenues and economic growth. These findings suggest that strategic investments in aviation infrastructure can be a supply-side driver for sustainable economic development and the tourism sector. In this context, continuous communication between private and public institutions in decision-making within these sectors is considered highly valuable.

Anahtar Kelimeler

• Air Transportation
• Tourism Receipts
• Panel ARDL Model
• Economic Growth.
• Aviation Management

Etik Beyan

This article meets the standards of research and publication ethics.

Kaynakça

1. Adedoyin, F. F., Bekun, F. V., Driha, O. M., & Balsalobre-Lorente, D. (2020). The effects of air transportation, energy, ICT and FDI on economic growth in the Industry 4.0 era: Evidence from the United States. Technological Forecasting and Social Change, 160, 120297. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2020.120297
2. Air Transport Action Group. (2025). Aviation: Benefits beyond borders (2025 ed.). Air Transport Action Group.
3. Akbulut Yıldız, G. (2021). OPEC üyesi Orta Doğu ülkelerinde CO2 emisyonu, enerji tüketimi ve ticari açıklık: Panel ARDL yaklaşımı (2003-2014) [CO2 emissions, energy consumption and trade openness in OPEC member Middle Eastern countries: Panel ARDL approach (2003-2014)]. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 35(1), 83–102. https://doi.org/10.16951/atauniiibd.737957
4. Akel, V., & Gazel, S. (2015). Döviz kurlari ile bist sanayi endeksi arasindaki eşbütünleşme ilişkisi: bir Ardl sinir testi yaklaşimi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 44, 23-41. https://doi.org/10.18070/euiibfd.57171
5. Aktop, V. S. (2024). Üst-orta ve yüksek gelir grubundaki ülkelerde dış ticaret-gelir eşitsizliği ilişkisi: Panel ARDL analizi (2004-2020) [Foreign trade-income inequality relationship in upper-middle and high-income countries: Panel ARDL analysis (2004-2020)]. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 455–472. https://doi.org/10.18037/ausbd.1407388
6. Altay, A., & Kayıkçı, F. (2025). Neo-Malthusyen yaklaşımın seçili Latin Amerika ülkeleri üzerinde panel ARDL yöntemi ile incelenmesi [An examination of the Neo-Malthusian approach on selected Latin American countries using panel ARDL method]. Uluslararası Ekonomi Siyaset İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 8(2), 124–141. https://doi.org/10.59445/ijephss.1616922
7. Aydın, G., & Oğuztimur, S. (2025). Türkiye’de havalimanları ve ekonomik büyüme arasındaki nedensellik ilişkisi: 12 il havalimanı panel veri analizi yaklaşımı [Causality relationship between airports and economic growth in Turkey: A panel data analysis approach of 12 provincial airports]. Politeknik Dergisi, 28(3), 1045–1061. https://doi.org/10.2339/politeknik.1667548
8. Balaguer, J., & Cantavella-Jordá, M. (2002). Tourism as a long-run economic growth factor: The Spanish case. Applied Economics, 34(7), 877–884. https://doi.org/10.1080/00036840110058923

9. Barış, S., & Barış, A. (2024). Jeopolitik riskler savunma harcamalarını etkiliyor mu? Panel ARDL yaklaşımı ile bir analiz (1993-2021) [Do geopolitical risks affect defense spending? An analysis with panel ARDL approach (1993-2021)]. International Journal of Social Inquiry, 17(1), 69–85.
10. Brida, J. G., Bukstein, D., & Zapata-Aguirre, S. (2016). Dynamic relationship between air transport and economic growth in Italy: A time series analysis. International Journal of Aviation Management, 3(1), 52–67.
11. Button, K., & Taylor, S. (2000). International air transportation and economic development. Journal of Air Transport Management, 6(4), 209–222. https://doi.org/10.1016/S0969-6997(00)00015-6
12. Çadırcı, B. D., & Güner, B. (2020). Türkiye’de iller bazında sektörel elektrik tüketimi ve ekonomik büyüme ilişkisi: Panel ARDL sınır testi yaklaşımı [The relationship between sectoral electricity consumption and economic growth by provinces in Turkey: Panel ARDL bounds testing approach]. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31, 41–60. https://doi.org/10.20875/makusobed.596894
13. Çelik, A. K., Yalçınkaya, Ö., & Kutlu, M. (2025). The causal relationship between air transport and economic growth: Evidence from top ten countries with the largest air transport volume. Transport Policy, 162, 521–532. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2025.01.002
14. Çoban, M. N. (2020). Romer hipotezi kapsamında ticari dışa açıklık ve enflasyon ilişkisi: Next-11 ülkeleri için panel ARDL analizi (1996-2018) [The relationship between trade openness and inflation within the scope of Romer hypothesis: Panel ARDL analysis for Next-11 countries (1996-2018)]. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 11(3), 651–660.
15. Çoban, O., & Özcan, C. C. (2013). Türkiye’de turizm gelirleri-ekonomik büyüme ilişkisi: Nedensellik analizi (1963-2010) [Tourism receipts-economic growth relationship in Turkey: Causality analysis (1963-2010)]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 8(1), 243–261.
16. Dam, M. M., & Şanlı, O. (2019). Ekonomik özgürlüğün büyüme üzerindeki etkisi: BRIC-T ülkeleri üzerine bir panel ARDL analizi [The effect of economic freedom on growth: A panel ARDL analysis on BRIC-T countries]. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 33(4), 1027–1044.
17. Enders, W. (2014). Applied econometric time series (4th ed.). John Wiley & Sons.
18. Eren, A. S., Eryer, A., & Eryer, S. (2020). Havayolu taşımacılığı ve ekonomik büyüme ilişkisinin incelenmesi Türkiye örneği: Ampirik bir analiz [Investigation of the relationship between airline transport and economic growth, the case of Turkey: An empirical analysis]. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Eğitim Dergisi, 2(3), 236–257.
19. Granger, C. W. J. (1969). Investigating causal relations by econometric models and cross-spectral methods. Econometrica, 37(3), 424–438. https://doi.org/10.2307/1912796
20. Gujarati, D. N., & Porter, D. C. (2009). Basic econometrics (5th ed.). McGraw-Hill Education.
21. Gümüş Akar, P., Manga, M., & Bal, H. (2019). Havayolu taşımacılığında liberalizasyon ve ekonomik büyüme arasında nedensellik ilişkisi: Türkiye örneği [The causality relationship between liberalization in air transportation and economic growth: The case of Turkey]. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(3), 1160–1174. https://doi.org/10.21547/jss.537010
22. Günbay, B. F., & Eyüboğlu, S. (2025). The nexus between air transportation and economic growth in Türkiye: Asymmetric effects and tourism-led growth analysis. International Journal of Economic and Administrative Studies, 48, 35–52. https://doi.org/10.18092/ulikidince.1533793
23. Hakim, M. M., & Merkert, R. (2016). The causal relationship between air transport and economic growth: Empirical evidence from South Asia. Journal of Transport Geography, 56, 120–127. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2016.09.006
24. Holloway, J. C., & Humphreys, C. (2016). The business of tourism (10th ed.). Pearson Education.
25. International Air Transport Association. (2024). 2023 Annual safety report. IATA. https://www.iata.org/contentassets/a8e49941e8824a058fee3f5ae0c005d9/safety-report-executive-and-safety-overview-2023.pdf
26. İnci, D. (2022). Uçuş adetleri ve kişi başına milli gelir arasında nedensellik ilişkisi sınaması: G7 ülkeleri örneği [Testing the causality relationship between flight numbers and per capita national income: The case of G7 countries] [Unpublished master's thesis]. Istanbul Gelisim University.
27. İşcan, İ. H., & Demirel, T. (2021). Göçün gelişmiş ülkelerde büyüme ve istihdam piyasası üzerine etkileri: Bir panel ARDL analizi [Effects of migration on growth and labor market in developed countries: A panel ARDL analysis]. EKOIST Journal of Econometrics and Statistics, 35, 181–203. https://doi.org/10.26650/ekoist.2021.35.1014765
28. İslamoğlu, B. (2021). Türkiye’de havayolu taşımacılığı ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin yapısal kırılmalı ekonometrik yöntem yaklaşımıyla incelenmesi [Examination of the relationship between air transportation and economic growth in Turkey using the structural break econometric method approach]. Uluslararası İşletme, Ekonomi ve Yönetim Perspektifleri Dergisi, 5(2), 749–759. https://doi.org/10.29228/ijbemp.52883
29. Kalkan, Y., & Pala, F. (2022). Yüksek teknoloji ihracatı belirleyicilerinin panel ARDL analizi ile incelenmesi [Investigation of high technology export determinants with panel ARDL analysis]. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35, 193–204. https://doi.org/10.20875/makusobed.1110014
30. Kılıç, E., Pazarcı, Ş., Kale, S., & Kızıl, M. (2024). Examining the asymmetric behavior of air passenger/freight transportation on economic growth: An empirical application for Türkiye. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26, 1758–1774.
31. Kızılkaya, O., Sofuoğlu, E., & Karaçor, Z. (2016). Türkiye’de turizm gelirleri-ekonomik büyüme ilişkisi: ARDL sınır testi yaklaşımı [Tourism receipts-economic growth relationship in Turkey: ARDL bounds testing approach]. Yönetim ve Ekonomi: Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(1), 203–215.
32. Kurt, M. (2024). G-20 ülkelerinde ekolojik vergilerin karbon emisyonları üzerindeki etkisi: Panel ARDL analizi (2006-2020) [The effect of ecological taxes on carbon emissions in G-20 countries: Panel ARDL analysis (2006-2020)]. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 24(2), 672–687. https://doi.org/10.11616/asbi.1453976
33. Lee, C. C., & Chang, C. P. (2008). Tourism development and economic growth: A closer look at panels. Tourism Management, 29(1), 180–192. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2007.02.013
34. Lohmann, G., & Duval, D. T. (2011). Critical aspects of the tourism-transport relationship. Contemporary Tourism Reviews, Goodfellow Publishers.
35. Mazzola, F., Cirà, A., Ruggieri, G., & Butler, R. (2022). Air transport and tourism flows to islands: A panel analysis for southern European countries. International Journal of Tourism Research, 24(5), 639–652. https://doi.org/10.1002/jtr.2527
36. Nguyen, Q. H. (2023). The causality between air transport and economic growth: Empirical evidence from regions in Asia. Research in Transportation Business & Management, 47, 100948. https://doi.org/10.1016/j.rtbm.2023.100948
37. Özbey, N., & Akan, Y. (2022). Türkiye’de havacılıkta yolcu ve uçak trafiğinin ekonomik büyümeye etkisi üzerine bir uygulama [An application on the effect of passenger and aircraft traffic in aviation on economic growth in Turkey]. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(1), 82–94. https://doi.org/10.46482/ebyuiibfdergi.1132440
38. Özgür, C. (2019). Hisse senedi getirileri ile finansal oranlar arasındaki ilişkinin araştırılmasında bir panel ARDL uygulaması [A panel ARDL application in investigating the relationship between stock returns and financial ratios]. Istanbul Management Journal, (86), 97–113. https://doi.org/10.26650/imj.2019.86.0005
39. Özkurt, İ. C., & Bilgir, B. (2022). Türkiye’de turizm gelirleri ve ekonomik büyüme ilişkisi: ARDL yaklaşımı [The relationship between tourism receipts and economic growth in Turkey: ARDL approach]. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 18(1), 277–303. https://doi.org/10.17130/ijmeb.960782
40. Özşahin, Ş., Mucuk, M., & Gerçeker, M. (2016). Yenilenebilir enerji ve ekonomik büyüme arasındaki ilişki: BRICS-T ülkeleri üzerine panel ARDL analizi [Relationship between renewable energy and economic growth: Panel ARDL analysis on BRICS-T countries]. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 4(4), 111–130.
41. Page, S. J. (2009). Current issues in tourism: The evolution of travel medicine research and a new research agenda for tourism. Tourism Management, 30(1), 149–157. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2008.04.011
42. Papatheodorou, A. (2021). A review of research into air transport and tourism: Launching the Annals of Tourism Research Curated Collection on air transport and tourism. Annals of Tourism Research, 87, 103151. https://doi.org/10.1016/j.annals.2021.103151
43. Pedroni, P. (2001). Fully modified OLS for heterogeneous cointegrated panels. Advances in Econometrics, 15, 93–130. https://doi.org/10.1016/S0731-9053(00)15004-2
44. Pesaran, M. H., Shin, Y., & Smith, R. J. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289–326. https://doi.org/10.1002/jae.616
45. Phillips, P. C. B., & Perron, P. (1988). Testing for a unit root in time series regression. Biometrika, 75(2), 335–346. https://doi.org/10.1093/biomet/75.2.335
46. Raihan, A., Voumik, L. C., Akter, S., Ridzuan, A. R., Fahlevi, M., Aljuaid, M., & Saniuk, S. (2024). Taking flight: Exploring the relationship between air transport and Malaysian economic growth. Journal of Air Transport Management, 115, 102535. https://doi.org/10.1016/j.jairtraman.2024.102540
47. Sarıhan, A. Y., & Bayır, M. (2023). İthalatta korumacılığın ekonomik büyüme üzerindeki etkileri: Panel ARDL yaklaşımı [Effects of protectionism in imports on economic growth: Panel ARDL approach]. International Journal of Social Inquiry, 16(1), 189–205. https://doi.org/10.37093/ijsi.1205905
48. Stock, J. H., & Watson, M. W. (1993). A simple estimator of cointegrating vectors in higher order integrated systems. Econometrica, 61(4), 783–820. https://doi.org/10.2307/2951763
49. Ünlü, F. (2021). Çevresel inovasyonların toplam faktör verimliliği üzerindeki etkisi: Panel ARDL yaklaşımı [The impact of environmental innovations on total factor productivity: Panel ARDL approach]. Verimlilik Dergisi, 4, 21–34. https://doi.org/10.51551/verimlilik.776455
50. World Bank. (2024). Global economic prospects, June 2024. World Bank Publications. https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/41536
51. Yaşar, S. (2022). Gelir dağılımı ile kamu borçları arasındaki ilişki: OECD ülkeleri için panel ARDL analizi [The relationship between income distribution and public debt: Panel ARDL analysis for OECD countries]. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(3), 1099–1110. https://doi.org/10.33206/mjss.1040128
52. Zhang, F., & Graham, D. J. (2020). Air transport and economic growth: a review of the impact mechanism and causal relationships. Transport Reviews, 40(4), 506-528. https://doi.org/10.1080/01441647.2020.1738587