Yeni kamu işletmeciliği yaklaşımının Türkiye’de havacılık yönetiminin dönüşümüne etkileri

Öz

Yeni Sağ ideoloji ve neoliberal ekonomi politikalarının etkisiyle 1980’li yıllardan itibaren kamu yönetiminde rekabet, piyasalaşma, parçalanmışlık, performans yönetimi ve işletmecilik gibi ilkeler temelinde şekillenen güçlü bir paradigma değişimi başlamıştır. Yeni Kamu İşletmeciliği (YKİ) olarak kavramsallaştırılan bu yeniden yapılanma sürecinin birçok alanda olduğu gibi sivil havacılık sektörü üzerinde de önemli etkileri olmuştur. Bu bağlamda çalışmanın amacı, 1980’lerden sonra sektörün yeniden yapılanma sürecinde YKİ yaklaşımının Türkiye’de sivil havacılık yönetimi üzerindeki etkilerini incelemektir. Bu kapsamda çalışmada söz konusu etkiler, mevzuat düzenlemeleri, kurumsal yapılanma, piyasa mekanizmaları, kalkınma planları ve hükümet programları ile tesis inşa ve işletme modelleri çerçevesinde analiz edilmektedir. YKİ’nin sektöre başlıca etkileri olarak özel işletmelerin sektöre girişinin mümkün kılınması, izleyen düzenlemelerle rekabetçi piyasa yapısının güçlendirilmesi ve devletin rolünün düzenleyici ve denetleyici bir çerçevede şekillenmesi üzerinde durulmaktadır. Ayrıca altyapı yatırımlarında ve tesis işletmeciliğinde Kamu-özel İş Birliği (KÖİ), Yap-İşlet-Devret (YİD) ve Kirala-İşlet-Devret (KİD) gibi modellerin sektöre kazandırdığı dinamizm incelenmektedir. Araştırma bulgularına göre, Türkiye’de sivil havacılık sektörü zaman içinde daha rekabetçi, verimli ve piyasa odaklı bir yapıya kavuşmuştur. Ayrıca yolcu trafiği, kapasite ve ekonomik büyüklük açısından önemli gelişmeler ortaya çıkmıştır. Bu doğrultuda, YKİ’nin sektördeki yapısal ve işlevsel dönüşüm sürecini büyük ölçüde yönlendirdiği sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş ve veri toplama aracı olarak doküman analizi tekniği kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yeni kamu işletmeciliği
• havacılık yönetimi
• sivil havacılık
• kamu yönetimi
• Türkiye

Etik Beyan

Bu makale araştırma ve yayın etiği standartlarını karşılamaktadır.

The effects of the new public management approach on the transformation of aviation governance in Türkiye

Öz

Under the influence of New Right ideology and neoliberal economic policies, a strong paradigm shift emerged in public administration from the 1980s onward, shaped by principles such as competition, marketization, fragmentation, performance management, and managerialism. This restructuring process, conceptualized as New Public Management (NPM), significantly affected the civil aviation sector, as it did many other fields. In this context, the study aims to examine the effects of the NPM approach on civil aviation governance in Türkiye during the sector’s restructuring process after the 1980s. These effects are analyzed through legislative regulations, institutional restructuring, market mechanisms, development plans and government programs, and infrastructure construction and operation models. The study particularly focuses on enabling private enterprises to enter the sector, strengthening the competitive market structure through subsequent regulations, and reshaping the role of the state within a regulatory and supervisory framework as the main effects of NPM. It also examines the dynamism brought to the sector by Public-Private Partnership (PPP), Build-Operate-Transfer (BOT), and Lease-Operate-Transfer (LOT) models in infrastructure investments and facility operations. According to the findings, Türkiye’s civil aviation sector has gradually become more competitive, efficient, and market-oriented. Additionally, significant developments have emerged in terms of passenger traffic, capacity, and economic size. The study concludes that NPM has largely guided the sector’s structural and functional transformation process. Document analysis was used within the framework of qualitative research.

Anahtar Kelimeler

• New public management
• aviation management
• civil aviation
• public administration
• Türkiye

Kaynakça

1. Acar, M. (2006). Havaalanı terminal binalarında yap-işlet-devret modeli. Ankara: Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Yayınları Havaalanları Daire Başkanlığı.
2. Anadolu Ajansı. (2025). Kamu-özel işbirliğiyle yapılan havalimanlarından sağlanan gelir 344,6 milyar lirayı bulacak. Anadolu Ajansı: https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/kamu-ozel-isbirligiyle-yapilan-havalimanlarindan-saglanan-gelir-344-6-milyar-lirayi-bulacak/3457041. adresinden alındı
3. Bakırcı, M. (2012). Ulaşım coğrafyası açısından Türkiye’de havayolu ulaşımının tarihsel gelişimi ve mevcut yapısı. Marmara Coğrafya Dergisi, 25, 340-377. https://izlik.org/JA53AA55ZD
4. Balcı, A. (2005). Kamu Yönetiminde çağdaş yaklaşımlar ve kamu hizmet sunumuna etkileri. C. A. Saran içinde, Kamu Yönetiminde ve Kamu Hizmetlerinde Kalite. Ankara: Hizmet İş Sendikası Yayınları No. 36.
5. Chan, A. P. C., Yeung, J. F. Y., Yu, C. C. P., Wang, S. Q., & Ke, Y. (2011). Empirical study of risk assessment and allocation of public-private partnership projects in China. Journal of Management in Engineering, 27(3), 136–148. https://doi.org/10.1061/(ASCE)ME.1943-5479.0000049
6. Christensen, T., & Laegreid, P. (2002). New public management: Puzzles of democracy and the influence of citizens. The Journal of Political Philosophy, 10(3), 267 – 295. https://doi.org/10.1111/1467-9760.00153
7. DHMİ. (2025). Faaliyet Raporu 2024. Ankara. https://dhmi.gov.tr/Sayfalar/FaaliyetRaporlari.aspx adresinden alındı
8. DHMİ. (2026a). Hakkımızda. DHMİ Genel Müdürlüğü: https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/Hakkimizda.aspx adresinden alındı

9. DHMİ. (2026b). Kalite yönetim sistemleri. https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/Kalite-Yonetim-Sistemleri.aspx adresinden alındı
10. DHMİ. (2026c). Stratejik amaçlar. DHMİ Genel Müdürlüğü: https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/StratejikAmaclar.aspx adresinden alındı
11. DHMİ Genel Müdürlüğü 2024-2028 Stratejik Planı. (tarih yok). DHMİ Genel Müdürlüğü 2024-2028 stratejik plan. Ankara: DHMİ.
12. DPT. (1963). DPT. Ankara: Başbakanlık Devlet Matbaası.
13. DPT. (1968). DPT. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı.
14. DPT. (1973). DPT. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı.
15. DPT. (1979). DPT. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı.
16. DPT. (1995). Yedinci beş yıllık kalkınma planı özel ihtisas komisyonu raporu (havayolu ulaştırması). Devlet Planlama Teşkilatı.
17. Dunsire, A. (1999). Then and now public administration, 1953-1999. Political Studies, 47(2), 360-378. https://doi.org/10.1111/1467-9248.00205
18. Ertaş, G., & Gedik Göçer, S. (2019). Girişimciliğin sivil havacılık sektöründeki önemi ve etkisi. Journal of Social and Humanıties Sciences Research, 6(44), 3284-3291. https://doi.org/10.26450/jshsr.1532
19. Eryılmaz, B. (2012). Kamu yönetimi (5. b.). Kocaeli: Umuttepe Yayınları.
20. FAA. (1998). FAA historical chronology, 1926-1996. 18 Nisan 2026 tarihinde https://www.faa.gov/about/history/chronolog_history adresinden alındı
21. Felts, A. A., & Jos, P. H. (2000). Time and space: The origins and ımplications of the new public management. Administrative Theory & Praxis, 22(3), 519–533. https://doi.org/10.1080/10841806.2000.11643469
22. Galnoor, I., Rosenbloom, D., & Yaroni, A. (1998). Creating new public management reforms: Lessons from Israel. Administration & Society, 30(4), 393-420. https://doi.org/10.1177/0095399798304004
23. Gerede, E. (2011). Türkiye’deki Havayolu taşımacılığına ilişkin ekonomik düzenlemelerin havayolu işletmelerine etkisinin değerlendirilmesi. CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 505-537. https://izlik.org/JA65YE84KT
24. Gökırmak, H. (2014). Özelleştirmelerin devlet mülkiyetindeki havayollarına etkisi. Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, 51(595), 95-104. https://izlik.org/JA56CG35DT
25. Göktepe, H. (2007). Hava taşımacılığı sektöründe rekabet hukuku kurallarının uygulanması. Sosyal Bilimler Dergisi(1), 213-240.
26. Gruening, G. (2001). Origin and theoretical basis of new public management. International Public Management Journal, 4(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/S1096-7494(01)00041-1
27. Gudmundsson, S. (2018). European air transport regulation: Achievements and future challenges. Toulouse Business School (R.2.1.), 1-55.
28. Güner, S., & Gülay, İ. (2018). Havalimanı işletmeciliği ve Türkiye’de havalimanlarının mülkiyet yapısı. Ulakbilge, 6(29), 1327-1348. doi:10.7816/ulakbilge-06-29-02
29. Hava Ulaşım Daire Başkanlığı. (2018). Uçuş izinlerine ilişkin el kitabı (1. b.). Ankara: Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Yayınları.
30. Havaş. (2026). Hakkımızda. Havaş: https://www.havas.net/hakkimizda adresinden alındı
31. Hine, J. (2000). Integration, ıntegration, ıntegration… planning for sustainable and ıntegrated transport systems in the new millennium. Transport Policy, 7, 175-177. https://doi.org/10.1016/S0967-070X(00)00025-1
32. Hood, C. (1991). A public management for all seasons? Public Administration, 69, 3-19. https://doi.org/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00779.x
33. ICAO. (2018). Annual report 2018. ICAO: https://www.icao.int/annual-report-2018 adresinden alındı
34. Kalkınma Bakanlığı. (2013). Onuncu kalkınma planı (2014-2018) kamu özel işbirliği. Ankara: T.C. Kalkınma Bakanlığı.
35. Kalkınma Bakanlığı. (2018). On birinci kalkınma planı (2019-2023) kamu özel işbirliği. Kalkınma Bakanlığı.
36. Kiracı, K., Bayrak, Ü., & Kurt, Y. (2013). Türkiye’deki sivil hava ulaştırma işletmeciliği bölümü öğretim eleman ve yardımcılarının akademik özgeçmişlerinin nicel görünümü. Gaziemir/İZMİR: II. Ulusal Havacılık Teknolojisi ve Uygulamaları Kongresi (29-30 Kasım).
37. Kiracı, K., Battal, Ü., & Kayhan, S. (2014). Havaalanı gruplarının analizi ve devlet hava meydanları işletmesi’nin (DHMİ) özelleştirilmesi konusunda öneriler. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(27), 121-140. https://izlik.org/JA67BK86GM
38. Korul, V., & Küçükönal, H. (2003). Türk sivil havacılık sisteminin yapısal analizi. Ege Academic Review, 3(1), 24-38.
39. Lane, J. (2000). New public management. London and New York: Routledge.
40. Macit, D., & Macit, A. (2017). Türkiye’de sivil havacılık sektöründe istihdamın mevcut durumu, sorunları ve sorunların çözümüne yönelik öneriler. Journal of Emerging Economies and Policy, 2(2), 74-85.
41. Neziroğlu, İ., & Yılmaz, T. (2013a). Hükümetler-programları ve genel kurul görüşmeleri. Cilt 6 (17 Kasım 1974-12 Kasım 1979). Ankara: TBMM Basımevi.
42. Neziroğlu, İ., & Yılmaz, T. (2013b). Hükümetler-programları ve genel kurul görüşmeleri. Cilt 8 (9 Kasım 1989-30 Ekim 1995). Ankara: TBMM Basımevi.
43. Neziroğlu, İ., & Yılmaz, T. (2013c). Hükümetler-programları ve genel kurul görüşmeleri. Cilt 9 (30 Ekim 1995-11 Ocak 1999). Ankara: TBMM Basımevi.
44. Neziroğlu, İ., & Yılmaz, T. (2013d). Hükümetler-programları ve genel kurul görüşmeleri. Cilt 10 (11 Ocak 1999- ). Ankara: TBMM Basımevi.
45. Osborne, D. (1993). Reinventing government. Public Productivity Management Review, 16(4), 349-356.
46. Osborne, D., & Gaebler, T. (1992). Reinventing government: how the entrepreneurial spirit is transforming the public sector. Addison-Wesley, Reading.
47. Özenen, C. G. (2003). Havaalanı yatırımlarında özelleştirme dünyadaki uygulamalar ve türkiye için öneriler. Ankara: İktisadi Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü Altyapı ve Hizmetler Dairesi Başkanlığı.
48. Özer, M. A. (2005). Günümüzün yükselen değeri: Yeni kamu yönetimi. Sayıştay Dergisi, 59, 3-46.
49. Öztürk, N., & Coşkun, B. (2000). Kamu yönetiminde yeniden yapılanma ve kamu hizmetlerinde kalite: Etiksel bir bakış. Türk İdare Dergisi, 72(426), 145-161.
50. Pfiffner, J. P. (2004). Traditional public administration versus the new public management: Accountability versus efficiency. H. S. A. Benz içinde, Published in Institutionenbildung in Regierung und Verwaltung: Festschrift fur Klaus Konig, 1-10.
51. Pollitt, C. (2007). The new public management: An overview of its current status. Administratie Si Management Public, 8, 110-115.
52. Pollitt, C., & Bouckaert, G. (2011). Public management reform a comparative analysis—new public management, governance, and the neo-weberian state. New York: Oxford University Press.
53. Reynolds & Feighan, A. (1995). European air transport public service obligations: A periodic review. Fiscal Studies, 16(1), 58-74.
54. Saran, U. (2001). Küresel değişimin dinamikleri kamu yönetimi alanındaki etkileri. Türk İdare Dergisi, 73(433), 37-51.
55. Sarıbaş, H., & Tekiner, İ. (2015). Türkiye’de sivil havacılık sektöründe yoğunlaşma. Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, 610, 21-33. https://izlik.org/JA87BW92KX
56. SHGM. (2010) Faaliyet raporu (2010). Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü 2010 Yılı Faaliyet Raporu. https://web.shgm.gov.tr/tr/kurumsal/4006-faaliyet-raporlarimiz adresinden alındı
57. SHGM. (2024) Faaliyet raporu (2024). Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü 2024 Yılı Faaliyet Raporu. https://web.shgm.gov.tr/tr/kurumsal/4006-faaliyet-raporlarimiz adresinden alındı
58. SHGM. (2026). Tarihçe. https://web.shgm.gov.tr/tr/kurumsal/1--tarihce adresinden alındı
59. SHGM. (tarih yok). Sivil havacılık genel müdürlüğü faaliyet raporları 2002-2025. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü: https://web.shgm.gov.tr/tr/kurumsal/4006-faaliyet-raporlarimiz adresinden alındı
60. SHGM. (2025). Kalite politikası. https://web.shgm.gov.tr/tr/kurumsal/5981-misyon-vizyon-ve-kalite-politikamiz adresinden alındı
61. T.C. Cumhurbaşkanlığı. (2025). Kamu Özel İşbirliği ile Yürütülen Projeler. T.C. Cumhurbaşkanlığı: https://koi.sbb.gov.tr/ adresinden alındı
62. T.C. Cumhurbaşkanlığı. (2026). Kalkınma planları: https://www.sbb.gov.tr/kalkinma-planlari/ adresinden alındı
63. Talebi, N., & Yıldırım, A. (2017). Türkiye’de sivil havacılık sektöründe müşteri ilişkileri yönetimi: Turkish ground services a.ş. örneği. ABMYO Dergisi, 46, 85-96. https://izlik.org/JA37NF25FU
64. Taşlığil, N. (1997). Türkiye’de hava ulaşımının gelişimi. Öneri Dergisi, 2(7), 89-97. https://doi.org/10.14783/maruoneri.682197
65. TBMM. (2015). Hükümet Programları. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/412e6ab6-d1fa-4477-a6d3-03fde4530319 adresinden alındı
66. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. (2022). Ulaşan ve erişen Türkiye. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı: https://www.uab.gov.tr/media/pjybkjlo/03-sektor-raporlari-havayolu.pdf adresinden alındı
67. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. (2025). Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı: https://www.uab.gov.tr/haberler/havalimanlari-devlete-344-milyar-648-milyon-402-bin-lira-kazandirdi adresinden alındı
68. Uluç, V. (2014). Liberal-muhafazakar siyaset ve Turgut Özal’ın siyasi düşüncesi. Yönetim Bilimleri Dergisi, 12(23), 107-140. https://izlik.org/JA26BL85PA
69. Uslu, S. (2017). Türkiye’de hava trafik sisteminin yeniden yapılandırılması. Kesit Akademi Dergisi, 3(12), 136-149. https://doi.org/10.18020/kesit.1346
70. Uysal, Y. (2020a). Klasik kamu yönetiminden yeni kamu işletmeciliği ve post-yki'ye kamu hizmetlerinin değişimi ve dönüşümü üzerine bir değerlendirme. International Journal of Management and Administration, 4(7), 112–155. https://doi.org/10.29064/ijma.680548
71. Uysal, Y. (2020b). Kamu-özel işbirliği (yap-kirala-devret) modeli ve şehir hastanelerinin sağlık hizmetlerindeki değişim ve dönüşüm üzerine etkileri. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 14(3), 877-898. https://doi.org/10.17153/oguiibf.517120
72. Uzgör, M., & Şengür, F. (2021). Havayolu sektöründe devlet destekleri: Türkiye’deki teşvikli uçuş hatlarının incelenmesi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 851-870. https://doi.org/10.18037/ausbd.1001691
73. Van De Vijver, E., Derudder, B., Bassens, D., & Witlox, F. (2014). Filling some black holes: Modeling the connection between urbanization, infrastructure, and global service intensity. The Professional Geographer, 66(1), 82–90. https://doi.org/10.1080/00330124.2013.781488
74. Var, D., & Gürdal, T. (2021). Sivil Havacılık sektöründe devletin düzenleyici rolü: türkiye örneği. International Journal of Economic Studies, 7(2), 67-88. https://izlik.org/JA64YN69PS
75. Yalçınkaya, A. (2019). Türk havayolu taşımacılığı sektörünün tarihsel gelişimi ve devlet müdahaleleri (1933-2006). Türk Havayolu Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 29, 405-439.
76. Yılmaz, M. (2016). Türk havayolları “idare’nin neresinde? örgüt ve statü üzerinden bir değerlendirme. Memleket Siyaset Yönetim, 11(26), 47-82.
77. Zia, Y. A., & Khan, M. Z. (2014). A comparative review of traditional and new public administration and critique of new public management. Dialogue (Pakistan), 9(4), 428-442.