Köy Peyzaj Karakterini Belirlemede Bir Araç Olarak Köy Tasarım Rehberi: Troya Tarihi Milli Parkı (Çanakkale) Örneği

Öz

İlk olarak İngiltere’de uygulamaya konulan ve bugün Avrupa’da da yaygın olarak kullanılan 'köy tasarım rehberi', kırsal alanların mekânsal planlamasına dair çözüm yöntemlerinden biridir ve köy peyzaj karakterinin belirlenmesi olarak tanımlanabilir. Bunun yanı sıra köy tasarım rehberi; köylerin kırsal ve yerel kimliğinin güçlendirilmesi ile diğer kırsal yerleşimlerden farkının ortaya konması noktasında detaylı mekânsal öneriler getirir. Ülkemiz mekânsal planlama sisteminde ise kırsal alanların planlamasına ilişkin yasal düzenlemeler oldukça kısıtlı ve kırsal yerleşim kimliğini korumaktan son derece uzaktır. Kırsal kimliğin korunması ve geliştirilmesi, ilgili mevzuatta yeterince yer almamakla beraber; 2013 yılında 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 8. Maddesi’ne eklenen 'köy tasarım rehberi' bu bağlamda önemli bir gelişmedir. Bu çalışmanın temel amacı öncelikle; Troya Tarihi Milli Parkı (TTMP) sınırları içinde yer alan altı adet köy yerleşimine (Çıplak, Halileli, Kalafat, Kumkale, Tevfikiye, Yeniköy) ait köy peyzaj karakterinin belirlenmesi, korunması ve geliştirilmesidir. Çalışmada, Cengiz (2020)’den yararlanılarak dört aşamalı bir değerlendirme yöntemi kullanılmıştır. Bu bağlamda ilk olarak çalışma alanı sınırları ve çalışma amacı belirlenmiş, ikinci olarak ilgili literatür verileri toplanmış ve arazi çalışması gerçekleştirilmiş, üçüncü olarak köylere ilişkin doğal ve kültürel peyzaj özellikleri tespit edilmiş ve ilgili literatür de dikkate alınarak köy tasarım rehberi oluşturulmuş, dördüncü olarak ise çalışma alanındaki köyler köy tasarım rehberleri kapsamında değerlendirilmiş, kırsal kimliğin tanımlanması, korunması ve geliştirilmesi çerçevesinde öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Troya Tarihi Milli Parkı (TTMP)
• Kırsal Kimlik
• Kırsal Yerleşim
• Köy Peyzaj Karakteri
• Köy Tasarım Rehberi

Village Design Guide as a Tool to Determine the Village Landscape Character: The Case Study of Troy Historic National Park (Çanakkale)

Öz

First put into practice in England and being widely used in Europe as well today, ˈthe village design guideˈ is one of the solution methods for the spatial planning of rural areas and can be defined as the determination of the village landscape character. Besides, the village design guide makes detailed spatial proposals to reveal the difference of villages from other rural settlements by strengthening their rural and local identities. In the spatial planning system of our country, however, the legal regulations on the planning of rural areas are rather restricted and extremely distant from preserving the rural settlement identity. Although the preservation and development of rural identity are not sufficiently present in the relevant legislation, ˈthe village design guideˈ included in Article 8 of Zoning Law No. 3194 in 2013 is an important development in this context. The main purpose of this study is, first of all, to determine, preserve, and develop the village landscape characters of the six village settlements (Çıplak, Halileli, Kalafat, Kumkale, Tevfikiye, and Yeniköy) located within the borders of Troy Historic National Park (THNP). By making use of Cengiz (2020), a four-stage assessment method was employed in the study. In this context, firstly, the boundaries of the study area and the purpose of the study were determined; secondly, the relevant literature data were collected and the fieldwork was carried out; thirdly, the natural and cultural landscape characters of the villages were determined and village design guides were drawn up also considering the relevant literature; and fourthly, the villages in the study area were assessed within the scope of the village design guides and proposals were made within the framework of defining, preserving and developing rural identity.

Anahtar Kelimeler

• Troy Historic National Park (THNP)
• Rural Identity
• Rural Settlement
• Village Landscape Character
• Village Design Guide

Kaynakça

1. Acıoğlu, Y. (2015). Çanakkale’deki Osmanlı Kaleleri. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 13 (19), 93–122.
2. Akbaş, C. (2021). Kırsal Yerleşimlere İlişkin Köy Tasarım Rehberlerinin Tekirdağ-Şarköy-Güzelköy Örneğinde Uygulanabilirliği (Yüksek Lisans Tezi). Tekirdağ: Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
3. Akpınar, E. (2007). Türkiye'nin Dünya Mirası Listesindeki Yeri ve Yeni Bir Aday Önerisi. Erzincan Eğitim Fakültesi Dergisi, 9 (1), 81-106.
4. Atak Çobanoğlu, Ş. ve Erdoğan, M., 2018. Bütünleşik Kırsal Kalkınma Perspektifinden Troya Milli Parkı Alanının Değerlendirilmesi. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10 (4): 21-28.
5. Balta, S. (2018). Köy Tasarım Rehberlerinin Hazırlanmasında Kırsal Peyzaj Karakterlerinin Yeri: Antalya Elmalı Örneği (Yüksek Lisans Tezi). Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
6. Balta, S. ve Atik, M. (2019). Köy Tasarım Rehberlerinin Hazırlanmasında Kırsal Peyzaj Karakterlerinin Yeri: Antalya Elmalı Örneği. Mediterranean Agricultural Sciences, 32 (1), 1-9.
7. Cengiz, A. E. (2020). Determination of Ecotourism Potential in National Parks: Troy Historical National Park, Çanakkale - Turkey. Journal of Environmental Biology, 41 (2), 514-526.
8. Cook, J. M. (1973). The Troad: An Archaeolgical and Topographical Study. London: Oxford University Press.

9. Çakıroğlu, B. B. ve Öztürk, S. (2022). Köy Tasarımında Gemiciler Köyü Perspektifi. Ankara: Iksad Publications.
10. Dağgülü, İ. B. (2007). 15 – 18. Yüzyıllarda Çanakkale Boğazını Koruyan Büyük Askeri Yapılar ve Bataryaları. MEGARON, YTÜ Mimarlık Fakültesi E-Dergisi, 2 (1), 22–43.
11. Eminağaoğlu, Z. ve Çevik, S. (2005). Kırsal Yerleşmelere İlişkin Tasarım ve Planlama Politikalarının Bölgesel Ölçek İçinde Değerlendirilmesi. Planlama Dergisi, 2005 (2), 72-81.
12. Eminağaoğlu, Z. ve Çevik, S. (2007). Kırsal Yerleşmelere İlişkin Tasarım Politikaları ve Araçlar. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 22 (1), 157-162.
13. Erduran Nemutlu, F. (2017). Kırsal Alan Kültürel Peyzaj Değerlerinin Belirlenmesi: Troya’dan Dört Köy Örneği (Çanakkale - Turkey). ÇOMÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, 5 (1), 87-97.
14. Friedmann, J. (1993). Toward a Non-Euclidianmode of Planning. Journal of The American Planning Association, 59 (4), 482-485.
15. Geray, C. (1975). Türkiye’de Kırsal Yerleşme Düzeni ve Köy Kent Yaklaşımı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 30 (1), 45-66.
16. Geray, C. (1999). İşlendirme Açısından Kırsal Gelişme Yöneltilerimiz. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 54 (2), 61-100.
17. Görmüş, S., Atmış, E., Artar, M., Özkazanç, N. K., Günşen, H. B., Cengiz, S. ve Tekebaş, S. (2015). Küre Dağları Milli Parkı Köy Tasarım Rehberleri (Bartın Bölümü). İstanbul: Mutlu Basım Yayın.
18. Görmüş, S. ve Oğuz, D. (2013). Kırsal Yerleşim ve Korunan Alan Arasındaki Etkileşimin Değerlendirilmesinde Peyzaj Karakter Analizinin Rolü: Kapısuyu Havzası Örneği. Tarım Bilimleri Dergisi, 19 (4), 310-322.
19. Kabaş, S., (2007). Troya Tarihi Milli Parkı’nın Rekreasyon ve Turizm Potansiyelinin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma (Yüksek Lisans Tezi). Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
20. Keleş, R. (2021). Kentbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İmge Kitabevi Yayınları.
21. Korfmann, M. (2001). Korfmann, M., “Troia – Traum und Wirklichkeit”, Troia – Traum und Wirklichkeit. Stuttgart: Theiss Verlag.
22. Kut Görgün, E. (2017). 6360 Sayılı Büyükşehir Kanunu Sonrası Kırsal Yerleşimlerin Planlanmasında Köy Tasarım Rehberlerinin Geliştirilmesi: Ödemiş/İzmir Örneği (Yüksek Lisans Tezi). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
23. Kut Görgün, E. ve Yörür, N. (2017). 6360 Sayılı Büyükşehir Kanunu Sonrası Kırsal Alanları Yeniden Düşünmek – İzmir Örneği. Aydın İktisat Fakültesi Dergisi, 2 (1), 11-27.
24. Kut Görgün, E. ve Yörür, N. (2018). Kırsal Yerleşmelerde Özgün Dokunun Korunmasında Bir Araç Olarak Köy Tasarım Rehberleri: Ödemiş Bademli Örneği. Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi (TÜBA-KED), 17 (2018), 25-47.
25. Küçükoğul, S. (2017). Kırsal Yerleşmelerde Tasarım Rehberi – Süreç ve Değerlendirmeler – Bursa Örneği (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
26. Marın, M. C. (2010). Türkiye’de Küçük ve Orta Büyüklükteki Kentlerin Kırsal ve Dengeli Bölgesel Kalkınma Üzerindeki Etkilerinin Bir İncelemesi. Kahramanmaraş: TÜBİTAK SOBAG Proje, Proje No: 107K520.
27. Mercan, Ş. O. ve Yıldız, A. (2014). Çanakkale’nin Kırsal Turizm Potansiyelinin Belirlenmesi ve Bölgesel Turizm Gelişimi Açısından Önemi. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 7 (1), 58-61.
28. Mülga Çevre ve Orman Bakanlığı (2002). Troya Tarihi Milli Parkı Uzun Devreli Gelişme Planı. Çevre ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Ege Plan, Ankara.
29. Owen, S. (1998). The Role of Village Design Statements in Fostering a Locally Responsive Approach to Village Planning in the UK. Journal of Urban Design, 3 (3), 359-380.
30. Owen, S. (1999). Village Design Statements: Some Aspects of the Evolution of a Planning Tool in the UK. Town Planning Review, 70 (1), 41–59.
31. Owen, S. (2002). Locality and Community: Towards a Vehicle for Community-Based Decision Making in Rural Localities in England. The Town Planning Review, 73 (1), 41–61.
32. Owen, S., Bishop, J. Ve O’Keeffe, B. (2011). Lost in Translation? Some Issues Encountered in Transferring Village Design Statements from England to Ireland. Journal of Urban Design, 16 (3), 405–424.
33. Öğdül, H., Abaklıoğlu M., Alpan, A., Buken Cantimur, B., Çalışkan, Ç. O., Çılgın, K., Hasgül, E., İncekara, B., Olgun, İ., Orman, T., Turgut, E. ve Kap Yücel, S. D. (2015). Kastamonu - Küre Ersizlerdere Köy Tasarım Rehberi. Hürriyet Öğdül, İnci Olgun, Çare Olgun Çalışkan (Eds.), Proje Koordinatörleri: Güzin Konuk, Mustafa Gül; Proje Yürütücüsü: Hürriyet Öğdül; Proje Danışmanı: A Erdem Erbaş. Kastamonu: Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı (KUZKA) Yayınları.
34. Öğdül, H. G., Kap Yücel, S. D., Aksümer, G. ve Ünsal Öktem, B. (2017). Erdek - Yukarıyapıcı Mahallesi Yenileme Projesi 1 - Yukarıyapıcı Köyü Kırsal Peyzaj ve Yerleşim Analiz Çalışmaları. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Yayınları.
35. Öğdül, H., Gül, M., Olgun, İ., Kap Yücel, S. D. ve Çalışkan, Ç. O. (2018a). Küre-Ersizlerdere Köy Tasarım Rehberi; Süreç ve Yöntem Üzerine Bir Tartışma. Planlama Dergisi, 2018 (Ek 1), 1-14.
36. Öğdül, H. G., Kap Yücel, S. D., Ünsal Öktem, B. ve Aksümer, G. (2018b). Kırsal Mekânda Yeni Düzenleme Araçları; Köy Tasarım Şeması, Köy Tasarım Rehberi ve Eylem Projeleri. Planlama 2018; (Ek 1): 52–72.
37. Öğdül, H. ve Olgun, İ. (2015). Köylerin Kırsal Kimliğinin Korunmasında Yeni Bir Araç: Köy Tasarım Rehberi. Güney Mimarlık Dergisi (Ağustos), 19, 22-27.
38. Özdemir, G. (2015). Köy Tasarım Rehberleri ve Denizli Örneğinde Kırsal Peyzaj Planlama Stratejileri (Yüksek Lisans Tezi). Bartın: Bartın Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
39. Özkan, S. (2007). Troya Müzesi Ön Çalışmaları. Ankara: Ortadoğu Teknik Üniversitesi. 09.05.2019 tarihinde http\://www\.pro-ge.com/ref_troya_muzesi.html adresinden erişildi.
40. Polat, F. (2018a). Tevfikiye Köyü - Son Troialılar. Ankara: Pozitif Matbaa.
41. Polat, F. (2018b). Yeniköy - Troia’nın İlk Savunma Hattı. Ankara: Pozitif Matbaa.
42. Polat, F., Yeleş H. (2018). Halileli - Troia Ovası’nda Bir Köy. Ankara: Pozitif Matbaa.
43. Resmi Gazete (1924). 442 Sayılı Köy Kanunu. 20.10.2022 tarihinde https\://www\.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.442.pdf adresinden erişildi.
44. Resmi Gazete (1985). 3194 Sayılı İmar Kanunu. 15.05.2022 tarihinde https\://www\.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.3194.pdf adresinden erişildi.
45. Resmi Gazete (2012). On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. 20.10.2022 tarihinde https\://www\.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.442.pdf adresinden erişildi.
46. Salcan, E. ve Tokay, Z. H. (2017). Troya Tarihi Milli Parkı’nda Süregelen Koruma Sorunları ve Çözüm Önerileri. Tasarım+Kuram, 13 (24), 148-169.
47. Sarıdikmen, G. (2019). Ressam Hoca Ali Rıza ve Çanakkale Kumkale’de Bir Çeşme: Moldovanlı Ali Paşa Çeşmesi. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 17 (27), 297-334.
48. Sert, N. (2020). Çıplak'a 10 Milyonluk Etno Giysi. 27.04.2023 tarihinde https\://www\.haberturk.com/ciplak-a-10-milyonluk-etno-giysi-2873015-ekonomi adresinden erişildi.
49. Simavlı, A. S. (2013). Kırsal Planlamada Köy Tasarım Rehberlerinin Uygulanabilirliği: Kocaeli Örneği (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Bahçeşehir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
50. Taş, B. (2016). Türkiye’de Coğrafi Bakış Açısıyla Köy Kavramı. TÜCAUM Uluslararası Coğrafya Sempozyumu, Ankara, 292-302.
51. Tok, H. K. (2017). Köy Tasarım Rehberleri: Kaş Bezirgân Köyü, Camiyanı ve Cevizdibi Mahalleleri Önerisi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Bahçeşehir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
52. Tombul, M. (2015). Çanakkale Kültür Envanteri/Arkeolojik Yerleşim Alanları ve Sanat Tarihi Yapıları. 20.05.2019 tarihinde http\://www\.canakkalekulturturizm.gov.tr/Eklenti/56256,canakkale-kultur-envanteripdf.pdf?0 adresinden erişildi.
53. Troya Kültür Rotası (2018a). Çıplak Köyü. 15.05.2022 tarihinde https\://www\.troycultureroute.com/tr/kesfet/ciplak/ adresinden erişildi.
54. Troya Kültür Rotası (2018b). Kalafat Köyü. 15.05.2022 tarihinde https\://www\.troycultureroute.com/tr/kesfet/kalafat/ adresinden erişildi.
55. Troya Kültür Rotası (2018c). Kalafat Köyü. 15.05.2022 tarihinde https\://www\.troycultureroute.com/tr/kesfet/yenikoy/ adresinden erişildi.
56. Troya Kültür Rotası (2018d). Troya Ören Yeri. 10.03.2023 tarihinde https\://www\.troycultureroute.com/tr/kesfet/troya/ adresinden erişildi.
57. TÜİK (2022). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları (Belediye, Köy ve Mahalle Nüfusları). 15.07.2022 tarihinde https\://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr adresinden erişildi.
58. Türkiye Kültür Portalı (2018). Troya Tarihi Milli Parkı Haritası. 05.05.2019 tarihinde https\://www\.kulturportali.gov.tr/portal/troyatarihimilliparki adresinden erişildi.
59. UNESCO World Heritage Centre (1998). Archaeological Site of Troy. Erişim Adresi: http\://whc.unesco.org/en/list/849, Erişim Tarihi: 09.05.2019.
60. Yılmaz, C. (2019). Türkiye Kırsal Yerleşme Coğrafyası Literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 17 (34), 519-560.
61. www\.troya2018.com, Erişim Adresi: https\://www\.troya2018.com/troya-milli-parki.php, Erişim Tarihi: 05.05.2019
62. www\.wikiwand.com.tr, Erişim Adresi: https\://www\.wikiwand.com/tr/%C3%87anakkale'de_2007_T%C3%BCrkiye_genel_se%C3%A7imleri#Media/Dosya:%C3%87anakkale_in_Turkey.svg, Erişim Tarihi: 15.10.2022.
63. www\.yeniasır.com.tr, Erişim Adresi: https\://www\.yeniasir.com.tr/galeri/yasam/canakkalenin-tevfikiye-koyu-arkeo-koye-donusturuldu#:\~:text=%C3%87anakkale%20merkeze%20ba%C4%9Fl%C4%B1%20Tevfikiye%20k%C3%B6y%C3%BC,iyi%20hizmeti%20verebilecek%20duruma%20geldi., Erişim Tarihi: 15.05.2022.