Araştırma Makalesi

WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme

Cilt: 7 Sayı: 3 30 Aralık 2025
PDF İndir
EN TR

WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

2000’li yılların başından beri Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü’nün (WIPO) ve birçok ülkenin gündeminde olan konulardan biri de genetik kaynaklar ve geleneksel bilgilerin fikri mülkiyet rejimi arasındaki ilişki ve kapsamıyla ilgilidir. Mevcut fikri mülkiyet rejiminde biyoçeşitliliğe dayalı geleneksel bilgilere ilişkin buluşlar artmaktadır. Doğal kaynaklardan yararlanarak piyasada yeni ürün elde edenler genellikle ilaç, kozmetik, tarım gibi batılı şirketler iken kaynakları “kullanıcı” rolündedir. Bu kaynakların asıl sahipleri olan yerli toplulukların yani zengin biyoçeşitliliğe sahip güney ülkeleri ise kaynakları “sağlayıcı” rolündedir. Dolayısıyla kaynakları sağlayıcıları ve kullanıcıları arasında faydaların adil ve eşit paylaşımı sorunu ortaya çıkmaktadır. 2024 yılında WIPO, “Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Geleneksel Bilgiye İlişkin Anlaşması”nı uzun süren müzakerelerin sonunda kabul etmiştir. Bu anlaşma, genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgilerin korunması ve fikri mülkiyet hakları arasındaki “uyumlaştırma ve denge” ilkeleri kapsamsında tarihi bir adım olarak nitelendirilmektedir. Genel olarak anlaşma, geleneksel bilgilere dayalı verilen patentlerin kaynağın kökeninin açıklanmaması şikâyetleri dikkate alarak müzakere edilmiştir. Bu anlaşma etkin patent rejimi ve geleneksel bilgilere dayalı hatalı patentleri önlemeyi amaçlamıştır. Aynı zamanda biyoçeşitlilik hukuku ve fikri mülkiyet hukuk arasında bir köprü kuran bir anlaşma olarak da adlandırılmaktadır. Bu çalışmada, anlaşmanın yerli toplulukların korunması ve fayda paylaşımın gerçekleştirilmesi için uluslararası hukukta ilkelerde boşluklar, belirsizlikler taşıdığını ve imza/onaylama sayısının belirlenen hedefe ulaşamamasından anlaşmanın yürürlüğe gir(e)memesi, hukuksal süreçler başlamış dahi olsa anlaşma hükümlerinin uygulamada sınırlı kalacağını ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Akıcı, T. C. (2024). Genetik kaynaklar ve bunlarla ilgili geleneksel bilgilerin korunmasında (biyokorsanlığın önlenmesinde) fikri mülkiyet sisteminin rolü. Yetkin Yayınları.
  2. Alkan, G., Gürakan B. (2024). Genetik kaynaklar ve geleneksel bilgilerin fikri mülkiyet hakları ile korunması güncel gelişmeler ve Türkiye’nin konumu. Fikri Gündem Dergisi, 29, 15-24.
  3. Batista, P. (2024). The WIPO igc chair’s draft on ip and genetic resources—reasons for concern. Journal of Intellectual Property Law & Practice, 19(4), 328-336.
  4. Fredriksson, M. (2023). India’s traditional knowledge digital library and the politics of patent classifications. Law Critique, 34, 1–19.
  5. Gopakumar, K.M. (2024). WIPO opens more widely the door to biopiracy. https://infogm.org/en/wipo-opens-more-widely-the-door-to-biopiracy, Erişim Tarihi: 15.07.2025.
  6. Gopalakrishnan, N.S., Srividhya R., Narendran T., (2024). Intellectual property, genetic resources, and associated traditional knowledge. Environmental Law Institute, 54, 10829-10836.
  7. Goss, L. (2025). 25 Years in the making: the WIPO treaty on intellectual property, genetic resources and associated traditional knowledge. Harvard International Law Journal, 66, 35-74.
  8. Haugen, H. (2025). A new treaty on intellectual property, genetic resources and associated traditional knowledge. Etikki praksis. Nordic Journal of Applied Ethics, 19(1), 59-76.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çevre Hukuku

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

30 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

16 Temmuz 2025

Kabul Tarihi

11 Aralık 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 7 Sayı: 3

Kaynak Göster

APA
Güler, E. (2025). WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme. JENAS Journal of Environmental and Natural Studies, 7(3), 182-191. https://doi.org/10.53472/jenas.1744340
AMA
1.Güler E. WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme. JENAS. 2025;7(3):182-191. doi:10.53472/jenas.1744340
Chicago
Güler, Erdal. 2025. “WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme”. JENAS Journal of Environmental and Natural Studies 7 (3): 182-91. https://doi.org/10.53472/jenas.1744340.
EndNote
Güler E (01 Aralık 2025) WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme. JENAS Journal of Environmental and Natural Studies 7 3 182–191.
IEEE
[1]E. Güler, “WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme”, JENAS, c. 7, sy 3, ss. 182–191, Ara. 2025, doi: 10.53472/jenas.1744340.
ISNAD
Güler, Erdal. “WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme”. JENAS Journal of Environmental and Natural Studies 7/3 (01 Aralık 2025): 182-191. https://doi.org/10.53472/jenas.1744340.
JAMA
1.Güler E. WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme. JENAS. 2025;7:182–191.
MLA
Güler, Erdal. “WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme”. JENAS Journal of Environmental and Natural Studies, c. 7, sy 3, Aralık 2025, ss. 182-91, doi:10.53472/jenas.1744340.
Vancouver
1.Erdal Güler. WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme. JENAS. 01 Aralık 2025;7(3):182-91. doi:10.53472/jenas.1744340

JENAS | Journal of Environmental and Natural Studies