Religious Fatalism and Earthquake Preparedness among Turkish Muslims: Risk Perception as a Moderating Factor

Öz

This study investigates the relationship between earthquake risk perception and disaster preparedness behaviors following the devastating twin earthquakes (7.6 and 7.4) in Turkey on February 6, 2023. While it is well documented that earthquake risk perception is higher among educated individuals in Turkey, the impact of this perception on disaster preparedness still needs to be investigated. In particular, the study shows that fatalistic tendencies significantly moderate the relationship between earthquake risk perception and disaster preparedness, such that increased fatalism reduces the impact of earthquake risk perception on preparedness. These results underscore the need to develop effective earthquake preparedness strategies cognizant of religious and cultural contexts. This study provides critical insights for policymakers and emergency management professionals aiming to enhance disaster preparedness in regions prone to seismic activity.

Anahtar Kelimeler

• Earthquake risk perception
• Disaster preparedness
• Fatalism tendency

Türkiyeli Müslümanlar Arasında Dini Kadercilik ve Depreme Hazırlık: Moderatör Bir Faktör Olarak Risk Algısı

Öz

Bu çalışma, 6 Şubat 2023'te Türkiye'de meydana gelen yıkıcı ikiz depremler (7.6 ve 7.4) sonrasında deprem riski algısı ile afet hazırlık davranışları arasındaki ilişkiyi araştırmaktadır. Türkiye'de eğitimli bireyler arasında deprem riski algısının daha yüksek olduğu iyi belgelenmiş olsa da, bu algının afet hazırlığı üzerindeki etkisinin hala araştırılması gerekmektedir. Çalışma özellikle kaderci eğilimlerin deprem riski algısı ile afet hazırlığı arasındaki ilişkiyi önemli ölçüde yumuşattığını, böylece artan kaderciliğin deprem riski algısının hazırlık üzerindeki etkisini azalttığını göstermektedir. Bu sonuçlar, dini ve kültürel bağlamların farkında olarak etkili deprem hazırlık stratejileri geliştirme ihtiyacının altını çizmektedir. Bu çalışma, sismik aktiviteye yatkın bölgelerde afet hazırlığını artırmayı amaçlayan politika yapıcılar ve acil durum yönetimi profesyonelleri için kritik içgörüler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Deprem riski algısı
• Afet hazırlığı
• Kadercilik eğilimi

Kaynakça

1. AFAD (2023). Türkiye Deprem Tehlike Haritası ve Deprem Riski. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. https://deprem.afad.gov.tr
2. Acevedo, G. A. (2008). İslami kadercilik ve medeniyetler çatışması: Tartışmalı ve şüpheli bir teorinin değerlendirilmesi. Social Forces, 86(4), 1711-1752. https://doi.org/10.1353/sof.0.0033
3. AFAD (2023, Haziran, 5). 06 Şubat 2023 Pazarcık-Elbistan Kahramanmaraş (mw: 7.7 - mw: 7.6) depremleri raporu. https://deprem.afad.gov.tr/earthquake-reports
4. Ainuddin, S., Kumar Routray, J., & Ainuddin, S. (2014). Belucistan'ın depreme eğilimli Quetta şehrinde halkın risk algısı. International Journal of Disaster Risk Reduction, 7, 165-175. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2013.10.006
5. Akalın, S., Şaki̇roğlu, M., Tunç, B., & Eren, S. (2020). Depremden korunma davranışını yordayan bazı değişkenlerin incelenmesi: Aydın ili örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(3), 977-993. https://doi.org/10.16953/deusosbil.528570
6. Aksa, F. I. (2020). Afetlerde İslami perspektifler: Kaderci tutumları değiştirmek için bir alternatif. Jàmbá Journal of Disaster Risk Studies, 12(1). https://doi.org/10.4102/jamba.v12i1.942
7. Aksa, F. I., Utaya, S., Bachri, S., & Handoyo, B. (2020). Üniversite öğrencilerinde deprem riski algısı ile ilgili bilgi ve kaderciliğin rolü. Jàmbá Afet Risk Çalışmaları Dergisi, 12(1). https://doi.org/10.4102/jamba.v12i1.954
8. Anbarcı, N., Escaleras, M., & Register, C. A. (2005). Deprem ölümleri: Doğa ve politik ekonominin etkileşimi. Journal of Public Economics, 89(9-10), 1907-1933. https://doi.org/10.1016/j.jpubeco.2004.08.002

9. Ayvazoğlu, G., Çekiç, M., Yücel, H. (2020). Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi öğrencilerinin afet risk algısı ve afete hazırlık durumlarının değerlendirilmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 7(7), 85-96. https://doi.org/10.29228/sbe.48454
10. Baytiyeh, H., & K. Naja, M. (2014). Eğitim, Orta Doğuluların deprem felaketlerine ilişkin kaderci tutumlarını azaltabilir mi? Disaster Prevention and Management, 23(4), 343-355. https://doi.org/10.1108/DPM-12-2013-0219
11. Baytiyeh, H., & Naja, M. (2016). Kadercilik ve inkârın depreme hazırlık düzeyleri üzerindeki etkileri. Disaster Prevention and Management, 25(2), 154-167. https://doi.org/10.1108/DPM-07-2015-0168
12. Baytiyeh, H., & Öcal, A. (2016). Lise öğrencilerinin deprem felaketine ilişkin algıları: Lübnan ve Türkiye'de karşılaştırmalı bir çalışma. International Journal of Disaster Risk Reduction, 18, 56-63. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2016.06.004
13. Becker, J. S., Paton, D., Johnston, D. M., Ronan, K. R., & McClure, J. (2017). Depreme hazırlıklı olma konusunda bilgilendirme ve motivasyonda önceki deneyimlerin rolü. International Journal of Disaster Risk Reduction, 22, 179-193. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2017.03.006
14. Bilik, M. B. (2019). Depremleri anlama ve açıklama biçimlerinin sismik risk azaltma süreçlerine etkisi açısından 2011 Van depremleri. Resilience, 3(2), 229-237. https://doi.org/10.32569/resilience.605213
15. Boholm, A. (1998). Risk algısı üzerine karşılaştırmalı çalışmalar: Yirmi yıllık araştırmanın gözden geçirilmesi. Risk Araştırmaları Dergisi, 1(2), 135-163. https://doi.org/10.1080/136698798377231
16. Chaney, P. L., Weaver, G. S., Youngblood, S. A., & Pitts, K. (2013). Hane halkının kasırga tehlikesine karşı hazırlığı: Alabama, DeKalb County'deki 2011 felaketi. Weather, Climate, and Society, 5(4), 345-358. https://doi.org/10.1175/WCAS-D-12-00046.1
17. Çarkoğlu, A., & Kalaycıoğlu, E. (2009). Türkiye'de dindarlık: Uluslararası bir karşılaştırma (Religiosity in Turkey: an internaional comparison). https://research.abanciuniv.edu/id/eprint/14014
18. Çoban, M., Sözbilir, M., & Göktaş, Y. (2017). Deprem yaşamış kişilerin deprem öncesi hazırlık algılarının belirlenmesi: Bir durum çalışması. Doğu Coğrafya Dergisi, 22(37), 113-113. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.281721
19. Demirbilek, Ö., & Uzman, E. (2023). Üniversite öğrencilerinde afete hazırlık inançlarının bir yordayıcısı olarak kaderci eğilim. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 942-960. https://doi.org/10.35341/afet.1249312
20. Demirci, K. (2021). İzmir kent sakinlerinin temel afet bilgi ve bilinç düzeyinin ölçülmesi. Afet ve Risk Dergisi, 4(2), 395-412. https://doi.org/10.35341/afet.992596
21. Dinkmenli, Y., & Yakar, H. (2019). Öğretmen Adaylarının Afet Bilinci Algı Düzeylerinin İncelenmesi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 386-416. https://doi.org/10.23891/efdyyu.2019.130
22. Efeoğlu, İ. E., Sezgili, K., & Seğmenoğlu, M. (2021). Afete Hazırlık: Kontrol Odağı ve Genel Afete Hazırlık İnancı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma. Türk İdare Dergisi, 109. http://www.tid.gov.tr/kurumlar/tid.gov.tr/tum-sayilar(2)/2001-2025/2021/aralik/4-afete-hazırlık-kontrol-odagı-ve-genel-afet-hazırlık-ınanısı-ılıskısı-uzerıne-bır-arastırma.pdf
23. Ertuğrul, B., & Ünal, S. D. (2020). Bir vakıf üniversitesi sağlık hizmetleri meslek yüksekokulunda öğrenim gören öğrencilerin genel afete hazırlık inançlarının belirlenmesi. Afet ve Risk Dergisi, 3(1), 31-45. https://doi.org/10.35341/afet.653911
24. Esparza, O. A., Wiebe, J. S., & Quiñones, J. (2015). Çok boyutlu bir kadercilik ölçeğinin İngilizce ve İspanyolca olarak eşzamanlı geliştirilmesi. Current Psychology, 34(4), 597-612. https://doi.org/10.1007/s12144-014-9272-z
25. Gavarini, C. (2001). Tarihi merkezlerde sismik risk. Soil Dynamics and Earthquake Engineering, 21(5), 459-466. https://doi.org/10.1016/S0267-7261(01)00027-6
26. Gökçay, G., & Çevirme, A. (2023). Bireylerin afete hazırlık inançlarının demografik veriler, umutsuzluk ve kadercilik eğilimleri bağlamında incelenmesi. Farkındalık Dergisi, 8(4), 449-464. https://doi.org/10.26809/joa.2155
27. Gün Çınğı, T., & Yazgan, Ç. Ü. (2022). Deprem yaşayan bireylerin risk algısı, korku ve hazırlıklı olma durumlarının incelenmesi. Afet ve Risk Dergisi, 5(2), 656-668. https://doi.org/10.35341/afet.1138901
28. Hall, T. E., & Slothower, M. (2009). Oregon Coast Range'de ev sahiplerinin savunulabilir alana tepkilerini etkileyen bilişsel faktörler. Society & Natural Resources, 22(2), 95-110. https://doi.org/10.1080/08941920802392187
29. Han, Z., Lu, X., Hörhager, E. I., & Yan, J. (2017). Çin'de hükümete duyulan güvenin depremzedelerin risk algısı ve hazırlığı üzerindeki etkileri. Natural Hazards, 86(1), 437-452. https://doi.org/10.1007/s11069-016-2699-9
30. Joffe, H., Potts, H. W. W., Rossetto, T., Dogulu, C., Gul, E., & Perez-Fuentes, G. (2019). Fix-it yüz yüze müdahalesi, kültürler arası çoklu tehlike hane halkı hazırlığını artırıyor. Nature Human Behavior, 3(5), 453-461. https://doi.org/10.1038/s41562-019-0563-0
31. Joffe, H., Rossetto, T., & Adams, J. (Eds.). (2013). Risk Altındaki Şehirler: 21. Yüzyılda Tehlikelerle Yaşamak (C. 33). Springer Netherlands. https://doi.org/10.1007/978-94-007-6184-1
32. Joffe, H., Rossetto, T., Solberg, C., & O'Connor, C. (2013). Depremlerin sosyal temsilleri: Üç yüksek sismik bölgede yaşayan insanlar üzerine bir çalışma. Earthquake Spectra, 29(2), 367-397. https://doi.org/10.1193/1.4000138
33. Jóhannesdóttir, G., & Gísladóttir, G. (2010). Güney İzlanda'da volkanik tehlike tehdidi altında yaşayan insanlar: Hassasiyet ve risk algısı. Natural Hazards and Earth System Sciences, 10(2), 407-420. https://doi.org/10.5194/nhess-10-407-2010
34. Karanci, A. N., Aksit, B., & Dirik, G. (2005). Türkiye'de bir toplumsal afet bilinci eğitim programının etkisi: Tehlikeyle ilgili bilişleri ve hazırlıklı olma davranışlarını etkiliyor mu? Social Behavior and Personality: An International Journal, 33(3), 243-258. https://doi.org/10.2224/sbp.2005.33.3.243
35. Kaya, A., & Bozkur, B. (2015). Kadercilik eğilimi ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(3). https://doi.org/10.17860/efd.55137
36. Kellens, W., Zaalberg, R., Neutens, T., Vanneuville, W., & De Maeyer, P. (2011). Belçika kıyılarındaki sel riskine ilişkin kamuoyu algısının analizi. Risk Analysis, 31(7), 1055-1068. https://doi.org/10.1111/j.1539-6924.2010.01571.x
37. Kılıç, M., & Malak, B. (2022). Covid-19 hastalığı olan kişilerin kader algısı ve ahlaki olgunluk düzeylerinin afet risk yönetimi çerçevesinde değerlendirilmesi. Afet ve Risk Dergisi, 5(2), 473-494. https://doi.org/10.35341/afet.1014571
38. Lin, S., Shaw, D., & Ho, M.-C. (2008). Sel ve heyelan mağdurları neden zarar azaltma önlemleri almaya halktan daha az istekli? Natural Hazards, 44(2), 305-314. https://doi.org/10.1007/s11069-007-9136-z
39. Lindell, M. K., & Perry, R. W. (2000). Deprem tehlikesine karşı hane halkı uyumu: Araştırma üzerine bir inceleme. Environment and Behavior, 32(4), 461-501. https://doi.org/10.1177/00139160021972621
40. Liu, X., & Sun, L. (2022). Kadercilik inancı ve iyimserlik yöneliminin sismik hazırlıklılık üzerindeki etkisinin incelenmesi: Risk algısı ve hazırlıklı olma arasındaki bağlantıdaki rollerinin değerlendirilmesi. Journal of Contingencies and Crisis Management, 30(4), 412-426. https://doi.org/10.1111/1468-5973.12383
41. Lovekamp, W. E., & Tate, M. L. (2008). Üniversite öğrencilerinin afet riski, korkusu ve hazırlığı. International Journal of Mass Emergencies & Disasters, 26(2), 70-90. https://doi.org/10.1177/028072700802600201
42. Lynch, K. A., Abramson, D. M., & Merdjanoff, A. A. (2024). Risk algısının afet sonrası toparlanma üzerindeki etkisi: Sandy kasırgasından etkilenen New Jersey aileleri üzerine bir vaka çalışması. International Journal of Disaster Risk Reduction, 100, 104220. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2023.104220
43. Maercker, A., Ben-Ezra, M., Esparza, O. A., & Augsburger, M. (2019). Travma sekelleriyle potansiyel olarak ilgili geleneksel bir kültürel inanç olarak kadercilik: Altı ülkede ölçüm eşdeğerliği, kapsamı ve ilişkileri. European Journal of Psychotraumatology, 10(1), 1657371. https://doi.org/10.1080/20008198.2019.1657371
44. McClure, J., Allen, M. W., &Walkey, F. (2001). Kadercilikle mücadele: Haber raporlarındaki nedensel bilgiler deprem hasarına ilişkin yargıları etkilemektedir. Basic and Applied Social Psychology, 23(2), 109-121. https://doi.org/10.1207/S15324834BASP2302_3
45. Mızrak, S., Özdemir, A., & Aslan, R. (2021). Kasırga risk algısı ölçeğinin deprem risk algısına uyarlanması ve kadınların deprem risk algısını etkileyen faktörlerin belirlenmesi. Doğal Tehlikeler, 109(3), 2241-2259. https://doi.org/10.1007/s11069-021-04918-z
46. Miceli, R., Sotgiu, I., & Settanni, M. (2008). Afete hazırlık ve sel riski algısı: İtalya'da bir dağ vadisinde yapılan bir çalışma. Journal of Environmental Psychology, 28(2), 164-173. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2007.10.006
47. Muttarak, R., & Lutz, W. (2014). Eğitim, doğal afetlere ve dolayısıyla önlenemeyen iklim değişikliğine karşı kırılganlığı azaltmanın anahtarı mıdır? Ecology and Society, 19(1), art42. https://doi.org/10.5751/ES-06476-190142
48. OECD, Çevre Politikası Zorluklarında Eylemsizliğin Maliyetleri, Rapor ENV/EPOC (2007)17/REV2, Washington DC, 2008. https://one.oecd.org/document/ENV/EPOC(2007)17/REV2/En/pdf
49. Özel, G., &Solmaz, A., (2012). Türkiye'de Deprem Tekrarlanma Zamanının Tahmini ve Neotektonik Bölgelere Göre Depremselliğin Markov Zinciri ile İncelenmesi. Çankaya Üniversitesi Fen ve Mühendislik Dergisi, 9(2), 125-138. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/387645
50. Özdemi̇r, A. (2018). Toplumun afet risk algısı ve afete hazırlık durumu: Kocaeli ili örneği (Tez No. 508189) [Yüksek lisans tezi, Gümüşhane Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
51. Pew Research Center (2017). The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050. https://www.pewresearch.org/religion
52. Richard Eiser, J., Bostrom, A., Burton, I., Johnston, D. M., McClure, J., Paton, D., Van Der Pligt, J., & White, M. P. (2012). Risk yorumlama ve eylem: Doğal tehlikelere müdahale için kavramsal bir çerçeve. International Journal of Disaster Risk Reduction, 1, 5-16. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2012.05.002
53. Rotter, J. B. (1966). Takviyenin iç ve dış kontrolü için genelleştirilmiş beklentiler. Psikolojik Monograflar: Genel ve Uygulamalı, 80(1), 1-28. https://doi.org/10.1037/h0092976
54. Rüstemlı, A., & Karancı, A. N. (1999). Mağdur bir popülasyonda deprem bilişleri ve hazırlık davranışının korelasyonları. The Journal of Social Psychology, 139(1), 91-101. https://doi.org/10.1080/00224549909598364
55. Siegrist, M., & Gutscher, H. (2006). Sel riskleri: İsviçre'de sıradan insanların algıları ile uzmanların değerlendirmelerinin karşılaştırılması. Risk Analysis, 26(4), 971-979. https://doi.org/10.1111/j.1539-6924.2006.00792.x
56. Solberg, C., Rossetto, T., & Joffe, H. (2010). Sismik tehlikeye uyum sağlamanın sosyal psikolojisi: Uluslararası literatürün yeniden değerlendirilmesi. Natural Hazards and Earth System Sciences, 10(8), 1663-1677. https://doi.org/10.5194/nhess-10-1663-2010
57. Solomon, R. C. (2003). Kader ve kadercilik üzerine. Philosophy East and West, 53(4), 435-454. https://doi.org/10.1353/pew.2003.0047
58. Sun, L., Liu, X., & Yang, Y. (2022). Kaderci sismik inancın kaynağı: Önceki deprem deneyiminin ve genel kaderciliğin rolü. International Journal of Disaster Risk Reduction, 83, 103377. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2022.103377
59. Şahin, A. U. (2016). Türkiye'de afet risk algısı üzerine bir değerlendirme: Neden harekete geçmiyoruz? Uluslararası Doğal Afetler ve Afet Yönetimi Sempozyumu 2016 - DAAYS'16. Karabük, Türkiye.
60. Şahin, Y., Lamba, M., & Öztop, S. (2018). Üniversite öğrencilerinin afet bilinci ve afete hazırlık düzeylerinin belirlenmesi. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 3(6), 149-159.
61. Simsekoglu, Ö., Nordfjærn, T., Zavareh, M. F., Hezaveh, A. M., Mamdoohi, A. R., & Rundmo, T. (2013). Türkiye ve İran'da risk algıları, kadercilik ve sürücü davranışları. Safety Science, 59, 187-192. https://doi.org/10.1016/j.ssci.2013.05.014
62. Takao, K., Motoyoshi, T., Sato, T., Fukuzondo, T., Seo, K., & Ikeda, S. (2004). Modern megalopolislerde sakinlerin sellere karşı hazırlıklı olmasını belirleyen faktörler: Japonya'daki Tokai sel felaketi örneği. Risk Araştırmaları Dergisi, 7(7-8), 775-787. https://doi.org/10.1080/1366987031000075996
63. The Holy Quran. (3/59,10/107, 53/38-42). Surahs Ali ‘Imran, Yunus, and An-Najm. https://quran.com
64. Tekeli-Yeşil, S., Dedeoğlu, N., Braun-Fahrlaender, C., & Tanner, M. (2011). İstanbul sakinleri arasında deprem bilinci ve risk algısı. Natural Hazards, 59(1), 427-446. https://doi.org/10.1007/s11069-011-9764-1
65. Tercan, B. (2022). Afet direncinde bireylerin afetlere hazırlıklı olma durumlarının incelenmesi: Erzincan ili örneği. Afet ve Risk Dergisi, 5(1), 261-269. https://doi.org/10.35341/afet.1063790
66. Türkdoğan Görgün, C., Koçak Şen, İ., & McLennan, J. (2023). Afet tehdidine karşı psikolojik hazırlık ölçeğinin Türkçe versiyonunun geçerlilik ve güvenilirliği. Natural Hazards, 118(1), 331-346. https://doi.org/10.1007/s11069-023-06006-w
67. USGS (2023). Significant Earthquakes Archive. United States Geological Survey. https://earthquake.usgs.gov
68. Wachinger, G., Renn, O., Begg, C., & Kuhlicke, C. (2013). Risk algısı paradoksu - doğal tehlikelerin yönetişimi ve iletişimi için çıkarımlar. Risk Analysis, 33(6), 1049-1065. https://doi.org/10.1111/j.1539-6924.2012.01942.x
69. Xue, W., Hine, D. W., Loi, N. M., Thorsteinsson, E. B., & Phillips, W. J. (2014). Kültürel dünya görüşleri ve çevresel risk algıları: Bir meta-analiz. Journal of Environmental Psychology, 40, 249-258. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2014.07.002
70. Yari, A., Zarezadeh, Y., & Ostadtaghizadeh, A. (2019). İran'ın Tahran kenti vatandaşlarında deprem afet risk yönetimine yönelik kaderci tutumların yaygınlığı. International Journal of Disaster Risk Reduction, 38, 101181. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2019.101181
71. Zulch, H. (2019). Doğal tehlikelere karşı psikolojik hazırlık - afete hazırlık politikası ve uygulamasının geliştirilmesi. United Nations Of Disaster Risk Reduct, 1-43. https://www.unisdr.org/files/66345_f357zulchpsychologicalpreparednessf.pdf