İslam Ekonomisinin Etik İlkeleriyle Endüstri Mühendisliğini Yeniden Düşünmek

Öz

Bu makale, endüstri mühendisliğinin temel kavramlarını yalnızca teknik verimlilik araçları olarak değil, İslam medeniyetinin ekonomik, hukuki ve ahlaki sistemiyle birlikte okunabilecek değer temelli bir yönetim çerçevesinin unsurları olarak incelemektedir. Kavramsal nitel bir çalışma olarak tasarlanan makale, doküman incelemesi ve yapılandırılmış literatür taramasına dayanmaktadır. Verimlilik, süreç yönetimi, optimizasyon, kalite yönetimi, sistem düşüncesi, karar verme, ergonomi, tedarik zinciri yönetimi, proje yönetimi ve kurumsal sosyal sorumluluk gibi çağdaş endüstri mühendisliği kavramları; adalet, emanet, ihsan, istişare, ölçülülük, helal kazanç, kamu yararı ve hakların korunması gibi İslami ilkeler çerçevesinde yorumlanmaktadır. Bulgular, İslam medeniyetinin yalnızca tarihsel bir etik arka plan sunmadığını, aynı zamanda adil, sürdürülebilir ve insan merkezli üretim ve yönetim sistemlerinin tasarlanması için geleceğe dönük normatif bir çerçeve de sağlayabileceğini göstermektedir. Bu bağlamda yalın üretim, sürekli iyileştirme, kanıta dayalı karar verme, helal tedarik zinciri yönetimi ve etik yönetişim; mizan, emanet, ihsan ve şûrâ ilkeleri doğrultusunda yeniden değerlendirilebilir. Çalışma, teknik etkinlik ile ahlaki meşruiyet arasında kavramsal bir köprü önererek disiplinler arası literatüre katkı sunmaktadır. Ayrıca helal optimizasyon modelleri, İslami sürdürülebilirlik göstergeleri, etik performans ölçümü ve değer duyarlı mühendislik eğitimi gibi gelecekteki araştırma alanlarına da dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Endüstri mühendisliği
• İslam iktisadı
• İş etiği
• Helal tedarik zinciri
• Sürdürülebilirlik
• Etik yönetişim

Rethinking Industrial Engineering Through the Ethical Principles of Islamic Economics

Öz

This article examines the core concepts of industrial engineering not merely as instruments of technical efficiency, but as elements of a value-based management framework that can be read together with the economic, legal and moral system of Islamic civilization. Designed as a conceptual qualitative study, the article relies on document analysis and a structured literature review. Contemporary industrial engineering concepts such as productivity, process management, optimization, quality management, systems thinking, decision-making, ergonomics, supply chain management, project management and corporate social responsibility are interpreted through Islamic principles including justice, trust, excellence, consultation, moderation, lawful earning, public benefit and the protection of rights. The findings suggest that Islamic civilization offers not only a historical ethical background, but also a future-oriented normative framework for designing fair, sustainable and human-centered production and management systems. In this respect, lean production, continuous improvement, evidence-based decision-making, halal supply chain management and ethical governance can be reconsidered through the principles of mizan, amanah, ihsan and shura. The study contributes to the interdisciplinary literature by proposing a conceptual bridge between technical efficiency and moral legitimacy. It also highlights potential research directions such as halal optimization models, Islamic sustainability indicators, ethical performance measurement and value-sensitive engineering education.

Anahtar Kelimeler

• Industrial engineering
• Islamic economics
• Business ethics
• Halal supply chain
• Sustainability
• Ethical governance

Kaynakça

1. Ak, Y. (2024). İslam hukuk tarihinde insan hakları [Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Akdoğan, M. (2002). INTERNET ORTAMINDA DAĞITIM KANALI YÖNETİMİ. Öneri Dergisi, 5(17), 157-162. https://doi.org/10.14783/maruoneri.683471
3. Aktan, Ç. C. (2012). ORGANİZASYONLARDA TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ. Organizasyon ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 4(2), 249–256. Retrieved from https://izlik.org/JA76US46RY
4. Çevik, O., & Aran, G. (2009). KALİTE İYİLEŞTİRME SÜRECİNDE HATA TÜRÜ ETKİLERİ ANALİZİ (FMEA)* VE PİSTON ÜRETİMİNDE BİR UYGULAMA. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 8(16), 241-265. https://izlik.org/JA52LA75XY
5. Bağça, N. İ., & Fedai, Y. (2025). Endüstri Mühendisliğinde Yapay Zeka ve Otomasyonun Etik Kullanımı. In S. Arslan (Ed.), Mühendislik Alanında Multidisipliner Araştırma ve Değerlendirmeler. Özgür Yayınları. Retrieved from https://doi.org/10.58830/ozgur.pub776.c3230
6. Baysal, D. (2025). Human Resource Management Principles Inspired by Prophetic Leadership Models. İşletme Bilimi ve Uygulamaları Dergisi, 5(2), 131–146. Retrieved from https://izlik.org/JA89ZU72UL
7. Baysal, D., Çalış, N., & Eminoğlu, E. (2025). Aksak rekabet piyasalarında gecikmiş hanehalkı borçları için Helalleşme (uzlaşma) endeksi. Business & Management Studies: An International Journal, 13(4), 2174–2192. https://doi.org/10.15295/bmij.v13i4.2678
8. Akay, E. & Palabıyık, N. (eds.) (2024). Sürdürülebilir Yönetim. Özgür Yayınları. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub541

9. Bezdelov, V., Kalinin, A., & Sultanova, B. (2020). EFFECTIVE MANAGEMENT AND OPTIMIZATION OF BUSINESS PROCESSES. Scientific Journal of Astana IT University, (1), 4–11. https://doi.org/DOI:10.37943/AITU.2020.1.63500
10. Bilgin, B. (2025). İslam Düşüncesi ve Ekoloji: Tevhid, Emanet ve Denge Üzerine Bir Okuma. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 279-297. https://doi.org/10.22466/acusbd.1808220
11. Bilkent Üniversitesi. (2026). Endüstri Mühendisliği Nedir? Retrieved April 29, 2026, from https://w3.ie.bilkent.edu.tr/tr/adaylara-mesaj/endustri-muhendisligi-nedir/
12. Böke, E. G. (2019). İslam Hukukunda Çevre Bilinci Algısı Üzerine. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi , 8(16), 229–251. Retrieved from https://izlik.org/JA29GS76GB.
13. Bozkurt, A. (2019). İSLAM HUKUKU AÇISINDAN BİR PRENSİP OLARAK ŞÛRÂ ve İSTİŞÂRE. Bartın Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi , 6(11), 36–59. Retrieved from https://izlik.org/JA52TA98KG.
14. Çakıt, E. , A. A. , & D. M. (2020). ENDÜSTRİ 4.0 ERGONOMİ İÇİN TEHDİT Mİ FIRSAT MI? . Verimlilik Dergisi, 3, 43–57. Retrieved from https://izlik.org/JA87BF94YJ
15. Cleland, D. I. (1995). Leadership and the project-management body of knowledge. International Journal of Project Management, 13(2), 83–88. https://doi.org/10.1016/0263-7863(94)00018-8
16. Das, T. (2024). Productivity optimization techniques using industrial engineering tools: A review . International Journal of Science and Research Archive, 12(01), 375–385. https://doi.org/10.30574/ijsra.2024.12.1.0820
17. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2026a). Hadislerle İslâm. Retrieved April 30, 2026, from https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr/sayfa.php?CILT=3&SAYFA=518&SRC=Be%C5%9F%20%C5%9Fey%20gelmeden%20%C3%B6nce%20%C5%9Fu%20be%C5%9F
18. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2026b). Kur’ân-ı Kerîm. Retrieved April 29, 2026, from https://kuran.diyanet.gov.tr/
19. Ercan, S., Metin, B. C., & Düzdar, İ. (2005). Endüstri Mühendisliğine Güncel Bir Bakış. İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 4(7), 1-18. https://izlik.org/JA89UK37ZA
20. Erdem, E. (2022). Helal Kazanç, İnsan Onuru Ve Erdemli Toplum İnşası: İlgili Hadisler Üzerinden İktisadi Bir Değerlendirme. Helal Ve Etik Araştırmalar Dergisi, 4(1), 1-17. https://doi.org/10.51973/head.1111960
21. Eren Şenaras, A., & Sezen, H. K. (2017). SİSTEM DÜŞÜNCESİ. Journal of Life Economics, 4(1), 39-58. https://doi.org/10.15637/jlecon.187
22. Erginel, N., Tekçe, M., Küçük, G., & Alper, A. (2015). TÜRKİYE’DE ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ MESLEĞİNE BİLİMSEL AÇIDAN BİR BAKIŞ. Endüstri Mühendisliği Dergisi , 27(1), 25–38. Retrieved from https://izlik.org/JA67KF85TA
23. Forty Hadith of an-Nawawi. (2026). The Hadith of the Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) at your fingertips. Retrieved April 29, 2026, from https://sunnah.com/
24. GİMDES. (2026). GİMDES Helal Standardı. Retrieved April 30, 2026, from https://www.gimdes.org/gimdes-standartlari/gimdes-helal-standardi
25. Gökırmak, U. (2006). Endüstri işletmelerinde Maliyet Optimizasyonu ve Performans Yükseltimi. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
26. Hazarika, M., Dixit, U. S., & Davim, J. P. (2019). History of Production and Industrial Engineering Through Contributions of Stalwarts. Manufacturing Engineering Education, 1–29. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-101247-5.00001-0
27. Imam Muhammad al-Bukhari. (2026). The Hadith of the Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) at your fingertips. Retrieved April 29, 2026, from https://sunnah.com/
28. Imam Muhammad bin Yazid Ibn Majah al-Qazvini. (2026). The Hadith of the Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) at your fingertips. Retrieved April 29, 2026, from https://sunnah.com/
29. Imam Muhammad bin Yazid Ibn Majah al-Qazvini. (n.d.). Persisting in a good deed. Retrieved April 29, 2026, from https://sunnah.com/ibnmajah:4240
30. Imam Muslim ibn al-Hajjaj al-Naysaburi. (2026). The Hadith of the Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) at your fingertips. Retrieved April 29, 2026, from https://sunnah.com/
31. Imam Muslim ibn al-Hajjaj al-Naysaburi. (n.d.). The command to be proficient in slaughtering and killing, and to sharpen the blade. Retrieved from https://sunnah.com/muslim:1955a
32. Institute of Industrial & Systems Engineers. (2021). Industrial and Systems Engineering Body of Knowledge . Retrieved April 29, 2026, from chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.iise.org/uploadedFiles/IIE/Technical_Resources/Publications/Industrial_and_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_2021.pdf
33. ISO. (2010). ISO 26000:2010 Guidance on social responsibility. Retrieved April 30, 2026, from https://www.iso.org/standard/42546.html
34. Karadoğan, S. (2024). Ahlak Temelli Ekonomi: İslam Ahlak Ekonomisinin Kuramsal Temelleri ve Bileşenleri. Maruf İktisat İslâm İktisadı Araştırmaları Dergisi, 8, 4-22. https://doi.org/10.58686/marufiktisat.1399776
35. Karadurmuş, İ., & Aşçı, T. (2025). Tasarımcı açısından ergonomi ve çalışma performansına olan etkileri: Sanat atölyesi örneği. Digital International Journal of Architecture Art Heritage, 4(1), 17–32. Retrieved from https://izlik.org/JA33AR98NK
36. Konuşkan, Ö., & Uygun, Ö. (2014). ÇOK NİTELİKLİ KARAR VERME (MAUT) YÖNTEMİ VE BİR UYGULAMASI. Akademik Platform, 1403–1412.
37. Li, X., & Yu, L. (2016). Decision making under various types of uncertainty. International Journal of General Systems , 45(3), 251–252. https://doi.org/10.1080/03081079.2015.1086574
38. Longo, F., Padovano, A., & Umbrello, S. (2020). Value-Oriented and Ethical Technology Engineering in Industry 5.0: A Human-Centric Perspective for the Design of the Factory of the Future. Applied Sciences, 10(12), 4182. Retrieved from https://doi.org/10.3390/app10124182
39. Murat, G., Dursun, S., & Şen, M. (2016). İSLAMİ PERSPEKTİFTEN ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİNE BİR BAKIŞ. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 31(5), 1031–1046.
40. Namlı, A. (2025). Helalleşme Kültürü. Academic Platform Journal of Halal Lifestyle, 7(1), 1–16. https://doi.org/https://doi.org/10.53569/apjhls.1628681
41. Occupational Safety and Health Administration (OSHA). (2026). Laws and Regulations. Retrieved April 30, 2026, from https://www.osha.gov/laws-regs
42. Öğütken, A. Z. (1991). Verimlilik Ölçümü (İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. Retrieved from https://polen.itu.edu.tr/entities/publication/bfdfb6c4-994f-4393-a219-06d6ede397ad
43. Özer, A. (2015). FREDERICK TAYLOR’IN GÖRÜŞLERİNİ 21. YÜZYIL YÖNETİM MANTIĞI İLE YENİDEN OKUMAK. Verimlilik Dergisi, 2, 41–72. Retrieved from https://izlik.org/JA59PP82PM
44. Quran.com. (2026). Retrieved April 29, 2026, from https://quran.com/
45. Sader, S., Husti, I., Daróczi, M. (2019) “Industry 4.0 as a Key Enabler toward Successful Implementation of Total Quality Management Practices”, Periodica Polytechnica Social and Management Sciences, 27(2), pp. 131–140. https://doi.org/10.3311/PPso.12675
46. Şaşmaz, E. C., Baş, Ş., & Öğüldü, E. (2021). GÜNÜMÜZ İŞLETMELERİNDE AHİLİK UYGULAMALARI VE ÖRGÜTSEL ERDEMLİLİK. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 8(78), 3336–3347. https://doi.org/https://doi.org/10.26450/jshsr.2850
47. Sebetci, Ö., Günay, M. B., & Sebetci, E. (2018). İş Süreç Yönetimi (BPM) ve İş Akış Yönetimi (WFM) Kavramlarına Yaklaşım. AJIT-e: Academic Journal of Information Technology, 9(33), 115-126. https://doi.org/10.5824/1309-1581.2018.3.007.
48. Şeker, N., & Yeksek, F. (2019). Hadislerde İhsan Kavramı. Akademik-Us, 3(1), 15–39. Retrieved from https://izlik.org/JA23RM52XR.
49. Şen, A. (2008). Tedarik Zinciri Yönetiminde Soğuk Lojistik Uygulamalarının Etkinliğinin Arttırılmasına Yönelik bir Çalışma. T.C. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
50. SMIIC The Standards and Metrology Institute for Islamic Countries. (2019). General Requirements for Halal Food. Retrieved April 30, 2026, from https://smiic.org/en/project/24
51. Soner, M., & Karabacak, H. (2025). Yapay Zekâ Perspektifinden Stratejik Yönetim Araçlarının Kurumsal Risk Yönetimindeki Rolü: Bir Model Önerisi. Firat University Journal of Social Sciences, 35(2), 625-641. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1582446
52. Soysaldı, H. M. (1997). Asr Sûresi Tefsiri Üzerine. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2.
53. Syaputra, M. J., & Aisyah, S. (2022). Kaizen Method Implementation in Industries: Literature Review and Research Issues . IJIEM (Indonesian Journal of Industrial Engineering & Management) , 3(2), 116–130.
54. Taner, Z. T., & Parlak Biçer, Z. Ö. (2021). Endüstri 4.0’ın Proje Yönetim Etmenlerine Etkisi. Politeknik Dergisi, 24(4), 1461-1472. https://doi.org/10.2339/politeknik.741566
55. Tezcan, T. (2010). Sünnet’te İstişâre ve Hz. Peygamber’in İstişare Anlayışının Hulefa-i Raşidin’in Hayatına Yansımaları (İstişare Uygulamaları). Dini Araştırmalar, 13(37), 93-122. https://izlik.org/JA62DW58CM
56. Ulu, F., Tabansız Göç, G., & Çavdur, F. (2025). Floyd-Warshall ve Karınca Kolonisi Optimizasyonu Algoritmaları ile Depo Rota Planlaması. Verimlilik Dergisi, 59(2), 337-354. https://doi.org/10.51551/verimlilik.1539618
57. Uzuntaş, F. (2010). Proje Yönetiminde Risk Analizi . T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü .