Aktör‑Ağ Perspektifinden Selânik’te Osmanlı Kimliğini Yeniden Düşünmek

Öz

Bu çalışma, Selânik kentinde Geç Bizans, Venedik ve Osmanlı hâkimiyetleri boyunca siyasi meşruiyetin inşa ve tahkim süreçlerini, geleneksel tarih yazımının aksine zamansal sınırlamalara tabi tutmaksızın, Aktör-Ağ Teorisi (AAT) perspektifiyle karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Amaç, iktidarı yalnızca insan aktörlerin iradesine dayanan tek yönlü bir süreç olarak değil, insan ve insan‑olmayan eyleyenlerin (actant) etkileşiminden oluşan çok katmanlı ağların ürünü olarak analiz etmektir. Yöntem olarak, Bruno Latour’un AAT’ye ilişkin beş ilkesi analitik bir araç olarak kullanılmış; yazılı kaynaklar, maddi kültür unsurları ve kentsel mekân verileri birlikte değerlendirilmiştir. Bulgular, Bizans ve Venedik dönemlerinde kent merkezli actantların işlevlerinin egemen gücün istikrarsızlığıyla değişkenlik gösterdiğini; buna karşılık Osmanlıların fetihten itibaren anıtsal yapılar, vakıflar, tahrir sistemi gibi kurumsal ve maddi ağ unsurlarıyla merkeziyetçi ve asimetrik bir meşruiyet yapısı kurduğunu, dolayısıyla fethin anlık etkisinin uzun ömürlü kendiliklere aktarılarak kalıcı bir otoriteye dönüştürüldüğünü göstermektedir. Çalışmanın temel sonucu, Osmanlı egemenliğinin başarısının “yeni aktörler inşa etmekten” ziyade, mevcut ağları dönüştürerek kendi siyasal projesine tercüme etme kapasitesinde yattığıdır. Selânik, Osmanlı döneminin sona ermesinden sonra dahi Türk kolektif hafızasında tarihsel meşruiyet ve kimlik üretiminin etkin bir düğümü olarak varlığını sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Selânik
• Osmanlı İmparatorluğu
• Bizans
• Aktör-Ağ Teorisi
• siyasi meşruiyet
• hafıza
• kimlik.

Переосмысление османской идентичности в Фессалониках (Салониках) с позиции акторно-сетевой теории

Öz

Настоящее исследование анализирует процессы формирования и консолидации политической легитимности в городе Фессалоники (Салоники) в периоды поздневизантийского, венецианского и османского владычества через призму сравнительного подхода, основанного на акторно-сетевой теории (АКТ), без наложения жестких хронологических границ. Цель состоит в концептуализации власти не как линейного процесса, формируемого исключительно человеческими акторами, а как продукта многослойных сетей, возникающих в результате взаимодействия человеческих и нечеловеческих актантов (таких как султаны, ремесленники, архитектурные сооружения, вакуфные грамоты, укрепления и товары торговли). Методологически исследование опирается на пять принципов акторно-сетевой теории Бруно Латура в качестве аналитических инструментов и интегрированно оценивает текстовые источники, элементы материальной культуры и данные городского пространства. Результаты свидетельствуют о том, что в византийский и венецианский периоды функции центральных актантов в городе изменялись в зависимости от нестабильности политической власти. Напротив, начиная с момента завоевания османы создали централизованную и асимметричную структуру легитимности, интегрируя монументальные здания, вакуфы и административные системы, такие как дефтеры тахрира. Мгновенное воздействие завоевания было переведено в устойчивые формы власти посредством институтов и инфраструктур; власть конструировалась через гетерогенные инструменты — монументальность камня, экономическую сплоченность шерсти и сдерживающую силу пороха. Исследование приходит к выводу, что успех османского суверенитета заключался не в изобретении совершенно новых акторов, а в реконфигурации существующих сетей и их трансляции в имперский политический проект. Фессалоники (Салоники) и поныне продолжают функционировать как активный узел в турецкой коллективной памяти и производстве идентичности даже после окончания османского владычества.

Anahtar Kelimeler

• Фессалоники (Салоники)
• Османская империя
• Византия
• акторно-сетевая теория
• политическая легитимность
• память
• идентичность.

Rethinking Ottoman Identity in Thessaloniki through the Actor‑Network Perspective

Öz

This study analyzes the processes of construction and consolidation of political legitimacy in the city of Thessaloniki during the periods of Late Byzantine, Venetian, and Ottoman rule, through a comparative lens informed by Actor-Network Theory (ANT), without imposing rigid chronological boundaries. The aim is to conceptualize power not as a linear process solely shaped by human actors, but as a product of multilayered networks formed through the interaction of human and non-human actants (such as sultans, artisans, architectural structures, waqf charters, fortifications, and commercial goods). Methodologically, the study employs Bruno Latour’s five principles of ANT as analytical tools and evaluates textual sources, material culture elements, and urban spatial data in an integrated manner. Findings indicate that during the Byzantine and Venetian periods, the functions of central actants within the city shifted with the instability of political authority. In contrast, from the moment of conquest, the Ottomans established a centralized and asymmetrical structure of legitimacy by integrating monumental buildings, waqfs, and administrative systems such as the tahrir registers. The fleeting impact of conquest was translated into enduring forms of authority through institutions and infrastructures; power was constructed through heterogeneous tools such as the monumentality of stone, the economic cohesion of wool, and the deterrence of gunpowder. The study concludes that the success of Ottoman sovereignty lay not in inventing entirely new actors, but in reconfiguring existing networks and translating them into the imperial political project. Thessaloniki has continued to function as an active node in Turkish collective memory and identity production, even after the end of Ottoman rule.

Anahtar Kelimeler

• Thessaloniki
• Ottoman Empire
• Byzantium
• Actor-Network Theory
• political legitimacy
• memory
• identity

Kaynakça

1. Agoston, Gabor, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Barut Sanayi: XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Selanik, Gelibolu ve İzmir Baruthaneleri”, Prof. Dr. Mübahat Kütükoğlu’na Armağan, (ed. Z. Tarım Ertuğ), İstanbul 2006, s. 441-457.
2. Anagnostis, Johannis, Selânik (Thessaloniki)’in Son Zaptı Hakkında Bir Tarih (Sultan II. Murad Dönemine Ait Bir Bizans Kaynağı), (haz. M. Delilbaşı), Ankara 1989.
3. Bakkaloğlu, Bahadır, “Evrenos Bey Vakıflarının XVIII. Yüzyıl Başında Selanik Şer’iyye Sicillerine Yansıması”, Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi, 2/4 (2021), s. 297-318.
4. Bakirtzis, Charalambos, “The Urban Continuity and Size of Late Byzantine Thessalonike”, Dumbarton Oaks Papers, 57 (2003), s. 35-64.
5. Âşık Paşazade, Osmanoğulları’nın Tarihi, (haz. K. Yavuz, M. A. Y. Saraç), İstanbul 2003.
6. Bakirtzis, Nikolas, “Perceptions, histories and urban realities of Thessaloniki’s layered past”, Cities as Palimpsests? Responses to Antiquity in Eastern Mediterranean Urbanism, (Ed. E. K. Fowden, S. Çağaptay, E. Zychowicz-Coghill, L. Blanke), Oxford 2022, s. 199-221.
7. Barker, John W., “Late Byzantine Thessalonike: A Second City’s Challenges and Responses”, Dumbarton Oaks Papers, 57 (2003), s. 5-33.
8. Baştav, Şerif, Bizans İmparatorluğu Tarihi, Son Devir (1261-1461) Osmanlı Türk-Bizans Münasebetleri, Ankara 1989.

9. Baştav, Şerif, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu Esnasında Bizans ve Avrupa”, Belleten, 68/251 (Nisan 2004), s. 63-104.
10. Caraher, William R., “Abandonment, Authority, and Religious Continuity in Post-Classical Greece”, International Journal of Historical Archaeology, 14/2 (2010), s. 241-254.
11. Çinçin, Seda Kaplan, Meltem Ezel Çırpı, Nevnihal Erdoğan, “Ottoman Monumental Buildings in Thessaloniki Architectural Heritage”, JOEEP: Journal of Emerging Economies and Policy, 1/1 (2016), s. 73-84.
12. Delilbaşı, Melek, “Selânik’in Venedik idaresine Geçmesi ve Osmanlı-Venedik Savaşı (1423-1430)”, Belleten, 40/160 (Ekim 1976), s. 573-588.
13. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), TT.d., no. 7.
14. Erdoğan, Meryem Kaçan, “II. Bayezid’in Selanik’teki Vakıf Akarları”, Türkiye Günlüğü, 133 (2018), s. 113-126.
15. Eyice, Semavi, “Hamza Bey Camii”, DİA, XV, İstanbul 1997, s. 507-508.
16. Faroqhi, Suraiya, “Selanik”, The Encyclopaedia of Islam New Edition, IX, Leiden 1997, s. 123-126.
17. Ferlibaş, Meral Bayrak, “Selanik’teki XVI. Yüzyıla Ait Vakıflardan Biri: Yakub Paşa’nın Vakıf Eserleri ve Vakfettikleri”, Belleten, 84/299 (Nisan 2020), s. 135-207.
18. Gümüşsoy, Emine, “Selânik Mevlevîhanesi”, Balkanlar’da İslâm Medeniyeti: Beşinci Uluslararası Kongresi Tebliğleri Mayıs 2015, Saraybosna, İstanbul 2018, s. 39-61.
19. Hadjitryphonos, Evangelia, “The Urban Image of Thessalonike in the 15th Century”, İstanbul Üniversitesi 550. Yıl Uluslararası Bizans ve Osmanlı Sempozyumu (XV. Yüzyıl) 30-31 Mayıs 2003, İstanbul 2004, s. 171-195.
20. Hekimoglou, Evanghelos, “Some Notes on The Muslim Vakfs in Ottoman Thessaloniki (Selânik)”, Türklük Bilgisi Araştırmaları: Defteroloji Heath Lowry Armağanı, 40 (2013), s. 151-168.
21. İbrahimgil, Ammar, “Selânik’te İnanç Sistemlerine Göre Dönüştürülen Mabedler: Kiliseden Camiye sonra Tekrar Kiliseye Dönüştürülen Yapılar”, Prof. Dr. Işık Aksulu’ya Armağan, Mimari, Koruma, Yenileme ve Restorasyon, (Ed. Ö. Sağıroğlu), Ankara 2017, s. 299-315.
22. Ivkovska, Velika, An Ottoman Era Town in the Balkans: The Case Study of Kavala, New York 2021.
23. Jacoby, David, “Foreigners and the Urban Economy in Thessalonike, ca. 1150-ca. 1450”, Dumbarton Oaks Papers, 57 (2003), s. 85-132.
24. Kanetaki, Eleni, “The Still Existing Ottoman Hamams In The Greek Territory”, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 21/1-2 (2004), s. 81-110.
25. Karapostoli, Aimilia & Votsi, Nefta-Eleftheria, “Urban soundscapes in the historic centre of Thessaloniki: sonic architecture and sonic identity”, Sound Studies, 4/2 (2018), s. 162-177.
26. Katsavounidou, Garyfallia, “The White Tower of Thessalonike”, Thresholds, 21 (2000), s. 13-19.
27. Kayapınar, Levent, “Kuruluşundan Günümüze Selânik Şehri”, Türk Tarihinin Kadim Şehirleri, (ed. O. Yeşilot, B. Gürışık Köksal), İstanbul 2022, s. 447-476.
28. Keyder, Çağlar, Y. Eyüp Özveren, Donald Quataert, “Port-Cities in the Ottoman Empire: Some Theoretical and Historical Perspectives”, Review (Fernand Braudel Center), 16/4 (1993), s. 519-558.
29. Kiel, Machiel, “Selânik”, DİA, XXXVI, İstanbul 2009, s. 352-357.
30. Kolçak, Özgür, “Osmanlılarda Bir Küçük Sanayi Örneği: Selanik Çuha Dokumacılığı (1500-1650)”, (İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2005.
31. Konuk, Neval, “Yunanistan ve Selanik’te Osmanlı Mimarisi”, Türk-Yunan İlişkileri Üzerine Makaleler/Dağler Dağler Viran Dağler, İstanbul 2014, s. 71-88.
32. Kotzageorgis, Phokion, “Christians And Muslims in An Ottoman City: The Formation of The Society of Early Ottoman Thessaloniki”, Études Balkaniques, LІV/3 (2018), s. 423-456.
33. Kotzageorgis, Phokion, “The Formation of the Christian Society in Thessaloniki after the Ottoman Conquest (ca. 1430-1530)”, O Neos Ellinismos: Oi kosmoi tou kai o Kosmos [Modern Hellenism: Its Worlds and the World], Atina 2021, s. 31-39.
34. Latour, Bruno, Toplumsalı Yeniden Toplama: Aktör-Ağ Teorisine Bir Giriş, (çev. N. Bingöl), İstanbul 2021.
35. Lowry, Heath W., “Portrait of a City: The Population and Topography of Ottoman Selânik (Thessaloniki) in the Year 1478”, Studies in Defterology: Ottoman Society in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, İstanbul 1992, s. 65-100.
36. Lowry, Heath W., The Shaping of the Ottoman Balkans (1350-1550)/The Conquest, Settlement and Infrastructural Development of Northern Greece, İstanbul 2008.
37. Lowry, Heath, “Selanik’teki Yedi Kule Kalesi: Şehir’in Fethinden Sonraki Tarihi Üzerine Bize Anlattıkları”, Sultan II. Murad ve Dönemi, (ed. İ. Yaşayanlar), Bursa 2015, s. 44-90.
38. Maden, Fahri, “Selanik Vilayetinde Bektaşilik”, Alevilik Araştırmaları Dergisi, 7/13 (2017), s. 137-183.
39. Mazower, Mark, Selanik: Hayaletler Şehri Hıristiyanlar, Müslümanlar ve Yahudiler (1430-1950), (çev. G. Ç. Güven), İstanbul 2013.
40. Necipoğlu-Kafadar, Gülru, “Plans and Models in 15th- and 16th-Century Ottoman Architectural Practice”, Journal of the Society of Architectural Historians, 45/3 (Eylül 1986), s. 224-243.
41. Norwich, John Julius, Bizans, Gerileme ve Çöküş Dönemi (M.S. 1082-1453), (çev. S. H. Riegel), İstanbul 2013.
42. Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, (çev. F. Işıltan), Ankara 2011.
43. Parlak, Cengiz, “Selanik Mevlevîhânesi (Evkâfı ve Yönetim Sorunları)”, Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 5/2 (2019), s. 47-76.
44. Rautman, Marcus L., “Notes on the Metropolitan Succession of Thessaloniki, c. 1300”, Revue des Études Byzantines, 46 (1988), s. 147-159.
45. Saradi, Helen, “The Byzantine City in the Literary Sources”, The Routledge Handbook of the Byzantine City: From Justinian to Mehmet II (ca. 500 – ca. 1500), (Ed. N. Bakitzis, L. Zavagno), New York 2024, s. 56-72.
46. Smarnakis, Yannis, “Thessaloniki during the Zealots’ Revolt (1342-1350): Power, Political Violence and the Transformation of the Urban Space”, Scandinavian Journal Of Byzantine And Modern Greek Studies, 4 (2018), s. 119-147.
47. Svoronos, Nicos, Le Commerce de Salonique au XVIIIe Siècle, Paris 1956.
48. Taddei, Alessandro, “The Conversion Of Byzantine Buildings In Early Ottoman Thessaloniki: The Prodromos Monastery And The Acheiropoietons Church”, Eurasian Studies, VIII (2010), s. 201-214.
49. Tamer, Vehbi, “Fatih Devri Ricalinden İshak Paşa’nın Vakfiyeleri ve Vakıfları”, Vakıflar Dergisi, S. 4 (1958), s. 107-124.
50. Tuğrul, Mehmet, “Balkanlarda Şehir ve Vakıf İlişkisine Dair Mukayeseli Bir Örnek: Selanik ve Sofya”, (İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi), İstanbul 2020.
51. Ural, Selçuk, “Balkanlarda fethiye camisi örnekleri: Selanik, Sofya ve Ohri Ayasofyaları”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24/45 (2021), s. 501-526.
52. Ünal, Neslihan, “İzmir ve Selanik Liman Kentlerinin Gelişim Süreçlerinin Karşılaştırmalı Analizi (1650-1750)”, (Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi), İzmir 2013.
53. Van den Boogert, Maurits H., Kapitülasyonlar ve Osmanlı Hukuk Sistemi – 18. Yüzyılda Kadılar, Konsoloslar ve Beratlılar, (çev. A. C. Tuncer), İstanbul 2014.
54. Varlık, Nükhet, “Plague, Conflict, and Negotiation: The Jewish Broadcloth Weavers of Salonica and the Ottoman Central Administration in the Late Sixteenth Century”, Jewish History, C. 28, S. 3/4 (2014), s. 261-276.
55. Yücekaya, Hüsnü, “Selanik İpekçiliği”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10/26 (2021), s. 754-768.
56. Zenbilci, İlkgül Kaya, “Aziz Demetrios: Selânik’in Koruyucu Azizi, Yaşam Öyküsü ve Mucizeleriyle İlişkili Belgeler, Kültü ve Tasvirleri”, Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 3/2 (2020), s. 361-382.