Sermaye Artırımlarında Rüçhan Hakkının İslam Hukukundaki Şüf'a Hakkı ile Mukayeseli Analizi

This study examines the pre-emptive right exercised in modern capital markets and the shuf‘a right found in Islamic law, analyzing both institutions from a comparative perspective in terms of their legal nature, operational mechanisms, and roles in protecting existing stakeholders. The scope of the study encompasses an evaluation of classical juristic opinions in the Islamic legal tradition alongside the provisions of the Turkish Commercial Code and the Capital Markets Board of Türkiye regulations with respect to duration, scope, causes of forfeiture, fields of application, and the position of stakeholders. The study employs a qualitative approach based on document analysis. This has enabled a systematic analysis of both the theoretical framework of Islamic jurisprudence and the technical provisions of modern law. The findings indicate that the shuf‘a right functions as a safeguard designed to prevent potential disputes in immovable property partnerships and to maintain economic and social stability among co-owners. By contrast, the pre-emptive right in modern corporate law constitutes a standardized, procedurally regulated mechanism aimed at protecting existing shareholders against the dilution of their stakes during capital increases, thereby preserving the company’s interval balance. In conclusion, although the two institutions differ in their operation, scope, and areas of application, they ultimately converge around a common objective: safeguarding the interests of existing rights holders when new stakeholders emerge and preserving stability in stakeholder relationships by preventing persistent adverse effects on ownership structures.

Bu çalışma, modern sermaye piyasalarında uygulanan rüçhan hakkı ile İslam hukukunda yer alan şüf‘a (önalım) hakkını incelemektedir. İki kurumun hukuki niteliği, işleyiş mekanizmaları ve mevcut paydaşları koruma kapsamında üstlendikleri roller karşılaştırmalı bir perspektiften ele alınmaktadır. Çalışmanın kapsamını, klasik fıkıh literatüründe yer alan mezhep görüşleri ile Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemelerinin süre, kapsam, hak düşürücü sebepler, uygulama alanı ve paydaşların konumu bakımından değerlendirilmesi oluşturmaktadır. Araştırmada nitel yönteme dayalı doküman analizi benimsenmiştir. Bu sayede hem fıkhî içtihatların teorik çerçevesi hem de modern hukukun teknik hükümleri sistematik biçimde analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, şüf‘a hakkının özellikle taşınmaz ortaklıklarında doğabilecek ihtilafları önlemeye, paydaşlar arasında ekonomik ve sosyal istikrarı korumaya yönelik bir güvence işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır. Buna karşılık rüçhan hakkı, sermaye artırımı süreçlerinde mevcut ortakların paylarının seyrelmesini engelleyerek şirket içi dengeyi korumayı amaçlayan, standartlaştırılmış ve belirli prosedürlere bağlanmış modern bir mekanizma olarak karşımıza çıkmaktadır. Sonuç olarak, her iki hak türü işleyiş, kapsam ve uygulama alanları bakımından farklılık gösterse de temel amaçları bakımından ortak bir noktada birleşmektedir. Bu temel nokta, yeni paydaşların ortaya çıkması karşısında mevcut hak sahiplerinin menfaatlerini korumak ve mülkiyet üzerinde doğabilecek sürekli olumsuz etkileri bertaraf ederek paydaşlar arasındaki ilişkilerde istikrarı muhafaza etmektir.