DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ

Muhammet Fatih Canbaz

doi:10.54863/jief.1815811

TR EN

Öz

DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ

Öz

Bu çalışma, davranışsal finans literatüründe yeterince temsil edilmeyen İslâmi yatırım davranışlarını kavramsal olarak sınıflandırmakta ve “İslâmi Eğilimler” başlığı altında yeni bir analiz kategorisi önermektedir. Mevcut bilişsel, duygusal ve sosyal eğilim sınıflamaları, Müslüman yatırımcıların dini saiklerle şekillenen bilinçli tercihlerinin açıklanmasında yetersiz kalmaktadır. Bu kapsamda, İslami finans ve davranışsal finans literatürü nitel bir yaklaşımla incelenmiş, tematik içerik analizi sonucunda sekiz temel eğilim belirlenmiştir: (1) İslami Kaideleri Referans Alma Eğilimi, (2) Meşru Faaliyetlere Yatırım Eğilimi, (3) Şüpheli İşlemlerden Kaçınma Eğilimi, (4) Faizli İşlemlerden Kaçınma Eğilimi, (5) Meysir ve Garar İçeren Faaliyetlerden Kaçınma Eğilimi, (6) Zekât Gibi Finansal Emirlerine Uyum Eğilimi, (7) Risk Paylaşımı Modellerini Tercih Eğilimi, (8) Sosyal Finans Eğilimi. Bu davranışlar bilişsel hatalara, duygusal tepkilere veya sosyal etkilere göre şekillenmemekte, İslami kaidelere ve ahlaki yükümlülüklere dayalı bilinçli rasyonaliteye işaret etmektedir. Çalışma, İslami Eğilimleri davranışsal finansın bilişsel-duygusal-sosyal üçlemesine eklenebilecek dördüncü bir davranışsal kategori olarak önermekte ve disiplinin kuramsal sınırlarını genişletmektedir.

Anahtar Kelimeler

Davranışsal Finans, İslami Finans, Yatırımcı Davranışları, İslami Eğilimler, İnanç Temelli Rasyonalite, Katılım Finans

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum ya da kuruluş tarafından maddi olarak desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışma herhangi bir insan ya da hayvan deneyi içermediğinden etik kurul izni gerektirmemektedir.

ISLAMIC TENDENCIES IN BEHAVIORAL FINANCE: CONCEPTUAL CLASSIFICATION AND PROPOSAL FOR A NEW ANALYTICAL CATEGORY

Öz

This study conceptually classifies Islamic investment behaviors that have been insufficiently represented in the behavioral finance literature and proposes a new analytical category titled “Islamic Tendencies.” Existing classifications of cognitive, emotional, and social tendencies remain inadequate in explaining the conscious decisions of Muslim investors shaped by religious motivations. In this context, the literature on Islamic finance and behavioral finance was examined through a qualitative approach, and eight fundamental tendencies were identified through thematic content analysis: (1) Tendency to Refer to Islamic Principles, (2) Tendency to Invest in Legitimate Activities, (3) Tendency to Avoid Doubtful Transactions, (4) Tendency to Avoid Interest-Based Transactions, (5) Tendency to Avoid Activities Involving Maysir (Gambling) and Gharar (Uncertainty), (6) Tendency to Comply with Financial Obligations Such as Zakat, (7) Tendency to Prefer Risk-Sharing Models, and (8) Tendency Toward Social Finance. These behaviors are not shaped by cognitive errors, emotional reactions, or social influences but rather indicate a form of conscious rationality grounded in Islamic principles and moral obligations. The study proposes Islamic Tendencies as a fourth behavioral category that can be integrated into the cognitive–emotional–social triad of behavioral finance, thereby expanding the theoretical boundaries of the discipline.

Anahtar Kelimeler

Behavioral Finance, Islamic Finance, Investor Behavior, Islamic Tendencies, Faith-Based Rationality, Participation Finance

Destekleyen Kurum

This study has not received any financial support from any institution or organization.

Etik Beyan

This study does not involve any experiments on humans or animals and therefore does not require ethics committee approval.

Kaynakça

Adam, M. F., Ahmad, M. I., & Ahmad, S. M. (2025, Şubat 25). Cryptocurrency. shariyah.net: https://shariyah.net/cryptocurrency
Adeniz, Ş., & Turan, İ. (2021). Davranışsal Finans Eğilimlerinin Risk Alma Düzeyine Etkisi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 13(2), 1016–1032. https://doi.org/10.20491/isarder.2021.1181
Aktürk, B. (2024). İslami Fintek: Yenilikçi Finans Çözümleri. İstanbul: İLKE Vakfı.
Alatlı, A. (2019, Nisan 13). Alev Alatlı | Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülleri Konuşması. Ankara: TRT Haber. https://www.youtube.com/watch?v=sSno7olK7H8
Başarır, Y. (2021). Yatırım Kararlarının Alınmasında Sürü Davranışı: Literatür Taraması. Ekonomi ve Finansal Araştırmalar Dergisi,, 3(2), 129–141.
Bayar, Y. (2011). Yatırımcı Davranışlarının Davranışçı Yaklaşım Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Girişimcilik ve Kalkınma Dergisi, 6(2).
Berkün, G., & Canbaz, M. F. (2021). Kripto Para Teknolojisi ve İslâmi Finans Açısından Meşruiyeti. Uluslararası Bankacılık Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 4(2), 98-133. https://doi.org/10.52736/ubeyad.958699
Birinci, M. (2017, Mayıs 22). BES’e otomatik katılanların tercihi ‘faizsiz fonlar’ oldu. Anadolu Ajansı: https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/bese-otomatik-katilanlarin-tercihi-faizsiz-fonlar-oldu/823292
Canbaz, M., & Canbaz, M. F. (2023). Davranışsal Finansta Önemli Yatırımcı Önyargıları ve Eğilimleri. Finansal Piyasaların Evrimi IV (s. 155-182). içinde Gaziantep: Özgür Yayınları. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub395.c1720
Canbaz, M. F. (2020). İslam iktisadı ve finansında temel sorunlar. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(2), 244-258. https://doi.org/10.33707/akuiibfd.727380

Corbin, J., & Strauss, A. (2008). Basics of Qualitative Research (3rd ed.): Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781452230153
Creswell, J. W. (2012). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches. Los Angeles, CA: SAGE Publications.
Çelik, Ş. Ç. (2023, Ocak 4). Faizden Kaçanların Yatırım Çilesi. İslam İktisadı: https://islamiktisadi.net/2023/01/04/faizden-kacanlarin-yatirim-cilesi/
Demir, F. (2023). Rasyonel ve İrrasyonel Yatırımcı Duyarlılığı İle Hisse Senedi Piyasaları Arasındaki Etkileşim: BRICS ve MIST Ülkeleri Örneği. İktisat, Finans Ve Bankacılık Alanında Teoriler, Politikalar ve Uygulamalar (s. 65-84). içinde Ankara: Gazi Kitabevi.
Din, S. M. U., Mehmood, S. K., Shahzad, A., Ahmad, I., Davidyants, A., & Abu-Rumman, A. (2021). The impact of behavioral biases on herding behavior of investors in Islamic financial products. Frontiers in Psychology, 11, 600570. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.600570
Diwany, T. E. (2011). Faiz Sorunu. İstanbul: İz Yayıncılık. DİYK. (2025, Nisan 26). Kripto paraların kullanımının dini hükmü nedir? Din İşleri Yüksek Kurulu: https://kurul.diyanet.gov.tr/Cevap-Ara/1375/kripto-paralarin-kullaniminin-dini-hukmu-nedir
Dönmez, İ. K. (1996). Garar. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 13, s. 366-371). içinde Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
Echchabi, A., & Olaniyi, O. N. (2012). Using theory of reasoned action to model the patronisation behaviour of Islamic banks’ customers in Malaysia. Journal of Financial Services Marketing, 17(4), 301–313. https://doi.org/10.1057/fsm.2012.20
El-Gamal, M. A. (2006). Islamic finance: Law, economics, and practice. Cambridge University Press. Erturhan, S. (2010). İslâm ticaret hukukuna vücut veren ahlâkî esaslar. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi, (16), 213-246.
Fehd, T. (2004). Meysir. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 29, s. 509-510). içinde Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
Gneezy, U., List, J. A., & Price, M. K. (2012). Toward an understanding of why people behave unethically. Journal of Economic Perspectives, 26(1), 163–182. https://doi.org/ 10.3386/w17855
Gino, F. (2015). Understanding ordinary unethical behavior: Why people who value morality act immorally. Current Opinion in Behavioral Sciences, 3, 107–111. http://dx.doi.org/10.1016/j.cobeha.2015.03.001
Güçlü, F. (2022). İslami Duyarlılık Portföy Performansını Etkiler Mi? İslami Hisse Senedi Yatırımlarına Farklı Bir Bakış Açısı. TESAM Akademi Dergisi, 9(1), 105-128. https://doi.org/10.30626/tesamakademi.1022807
Hammad, M. (2024, Kasım 10). Key Highlights of IFSB Report 2024. Islamic Economics Project: https://islamiceconomicsproject.com/2024/11/10/key-highlights-of-ifsb-report-2024/
Hassan, M. K., & Lewis, M. K. (Eds.). (2007). Handbook of Islamic banking. Edward Elgar Publishing.
Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263-292. https://doi.org/10.2307/1914185
Kuran, T. (1995). Islamic economics and the Islamic subeconomy. Journal of Economic Perspectives, 9(4), 155–173. https://doi.org/10.1257/jep.9.4.155
Kusumawati, R., Nadia, L. P., & Jaboob, M. (2025). The impact of religiosity and perceived risk on Sharia investment decisions: The mediating effect of perceived trust. Journal of Islamic Economic and Business Research, 5(1), 175–195. https://doi.org/10.18196/jiebr.v5i1.304
Maurer, B. (2005). Mutual life, limited: Islamic banking, alternative currencies, lateral reason. Princeton University Press.
Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2016). Qualitative Research: A Guide to Design and Implementation (4th ed.). San Francisco: Jossey-Bass.
Musse, O. S., Echchabi, A., & Aziz, H. A. (2015). Islamic and Conventional Behavioral Finance: A Critical Review of Literature. Journal of King Abdulaziz University: Islamic Economics, 28(2), 237-251. https://doi.org/10.4197/Islec.28-2.10
Obaidullah, M. (2008). Introduction to Islamic Microfinance. New Delhi: IBF Net (P) Limited.
Ramadhani, H. (2019). Islamic financial behavior: Literature review. AFEBI Islamic Finance and Economic Review, 4(2), 132–139. https://doi.org/10.1016/j.jbef.2016.10.002
Shefrin, H. (2002). Beyond greed and fear: Understanding behavioral finance and the psychology of investing. Oxford University Press.
Shiller, R. J. (2005). Irrational exuberance (2nd ed.). Princeton University Press.
Siddiqi, M. N. (2004). Riba, bank interest and the rationale of its prohibition. Islamic Research and Training Institute, Islamic Development Bank.
Tabakoğlu, A. (2020). İslam ve Ekonomik Hayat. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.
Tağtekin, Ö. (2016). Fiziki Altın ve Altına Dayalı Yatırım Araçlarına Yönelik Yatırımcı Davranışına İlişkin Bir Uygulama. İstanbul.
Taşan, M. (2019). Türkiye’de tarımda üretici örgütlenmesi. UAZİMDER Uluslararası Anadolu Ziraat Mühendisliği Bilimleri Dergisi, (Özel Sayı 1), 77–85. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/903614
Tekin, B. (2020). Davranışsal Finans ile İslami Finans Etkileşimi . İslami İktisat ve Finans Üzerine Araştırmalar (s. 141-163). içinde Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Thaler, R. (1985). Mental Accounting and Consumer Choice. Marketing Science, 4(3), 199-214. https://www.jstor.org/stable/183904
TKBB. (2025, Nisan 26). Banka ve Sektör Bilgileri - Genel Görünüm. Türkiye Katılım Bankaları Birliği: https://tkbb.org.tr/veripetegi-detay/5
TKBB Danışma Kurulu. (2025). Pay Senedi İhracı, Alımı ve Satımı Standardı. Türkiye Katılım Bankaları Birliği: https://tkbb.org.tr/danisma-kurulu/standartlar
Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases: Biases in judgments reveal some heuristics of thinking under uncertainty. Science, 185(4157), 1124-1131. https://doi.org/10.1126/science.185.4157.1124
United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR). (2017, Mayıs 05). The Sendai Framework Terminology on Disaster Risk Reduction. Risk transfer: https://www.undrr.org/terminology/risk-transfer
Üster, M. M. (2023). Davranışsal Finansta Anomaliler: Yatırımcı Kararları ve Borsa İstanbul’da Bir Uygulama. Quantrade Journal of Complex Systems in Social Sciences, 5(2), 118-128.
VGM. (2012). Tarihte İlginç Vakıflar. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
Weber, M. (2001). The Protestant ethic and the spirit of capitalism. Routledge.
Wilson, R. (1997). Islamic finance and ethical investment. International Journal of Social Economics, 24(11), 1323–1342. https://doi.org/10.1108/03068299710193624

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Finansı, Finans ve Yatırım (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Muhammet Fatih Canbaz ^*
0000-0002-4711-3489
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

1 Temmuz 2026

Gönderilme Tarihi

2 Kasım 2025

Kabul Tarihi

15 Mart 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 12 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.54863/jief.1815811

IZ

https://izlik.org/JA42FK63GB

APA

Canbaz, M. F. (2026). DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi (İEFD), 12(1), 44-96. https://doi.org/10.54863/jief.1815811

AMA

1.Canbaz MF. DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ. JIEF. 2026;12(1):44-96. doi:10.54863/jief.1815811

Chicago

Canbaz, Muhammet Fatih. 2026. “DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ”. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi (İEFD) 12 (1): 44-96. https://doi.org/10.54863/jief.1815811.

EndNote

Canbaz MF (01 Temmuz 2026) DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi (İEFD) 12 1 44–96.

IEEE

[1]M. F. Canbaz, “DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ”, JIEF, c. 12, sy 1, ss. 44–96, Tem. 2026, doi: 10.54863/jief.1815811.

ISNAD

Canbaz, Muhammet Fatih. “DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ”. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi (İEFD) 12/1 (01 Temmuz 2026): 44-96. https://doi.org/10.54863/jief.1815811.

JAMA

1.Canbaz MF. DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ. JIEF. 2026;12:44–96.

MLA

Canbaz, Muhammet Fatih. “DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ”. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi (İEFD), c. 12, sy 1, Temmuz 2026, ss. 44-96, doi:10.54863/jief.1815811.

Vancouver

1.Muhammet Fatih Canbaz. DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ. JIEF. 01 Temmuz 2026;12(1):44-96. doi:10.54863/jief.1815811

Öz

DAVRANIŞSAL FİNANSTA İSLÂMİ EĞİLİMLER: KAVRAMSAL SINIFLANDIRMA VE YENİ BİR ANALİZ KATEGORİSİ ÖNERİSİ

Öz

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Etik Beyan

ISLAMIC TENDENCIES IN BEHAVIORAL FINANCE: CONCEPTUAL CLASSIFICATION AND PROPOSAL FOR A NEW ANALYTICAL CATEGORY

Öz

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Etik Beyan

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster