Di Bin Sîya Bîra Civakî da Kilama “Asyayê” û Serpêhatiyên Ferzende Beg

Oral performances have important information regarding collective memory in the societies that do not have a written culture. As the Kurds did not keep a written record of their history, they benefited immensely from the products of oral culture in order to keep alive their collective memory. Dengbêjs are the primary carriers of Kurdish oral performances. Especially to understand the way in which the historical events in the 20th century have been viewed by the members of Kurdish society, it is important to examine Kurdish oral culture from the point of view of memory. The songs of dengbêjs are primary sources for the study of history far from the effects of official narrative. This article examines the traces of collective memory in Dengbêj Şakiro's song known as “Asyayê”. This song is about about the armed conflict between Ferzende and Iranian forces. The article aims to shed light on the role of collective memory through the historical events related in this performance. The conditions that paved the way to the chanting of the song are also explored in a bid to understand its effect on collective memory. Then, based on written and oral sources, the article sheds light on Ferzende, i.e. the main character of the song. Finally, the article analyzes the role of this particular piece in shaping collective memory.

Di berhemên devkî yên civakên ku çanda nivîskî zêde xurt nîne da der barê bîra civakî da agahiyên gelek girîng hene. Ji ber ku derfeta kurdan ji bo nivîsandina dîrokeke bikaribe bîra wan zindî bihêle tunebûye, ew ji berhemên çanda devkî sûd werdigirin. Dengbêj wek kesên herî girîng ên van berhemên devkî çêdikin û digîhînin nifşan tên qebûlkirin. Ji bo ku bi çavê gel va bê zanîn ku bûyerên dîrokî yên bi taybetî di sedsala 20emîn da qewimîne bên fêmkirin lêkolînên bîrê yên li ser van berhemên devkî pir girîng in. Materyalên herî girîng ên tesîra nêrîna fermî li ser tune ne û ew dikarin bên destnîşankirin kilamên dengbejan yên li ser bûyerên dîrokî ne. Di vê çarçoveyê da şopên bîra civakî di kilama Dengbêj Şakiro ya bi navê "Asyayê" da hatin lêkolînkirin. Ev kilam behsa pevçûneke di navbera Ferzende Beg û Îraniyan da dike. Armanca lêkolînê ew e ku di bin siya bûyerên dîrokî da şopên bîra civakî di kilamê da bên diyarkirin. Ji bo ku tesîr û girîngiya bîrê baş were fêhmkirin bal li ser şert û mercên wê serdemê yên ku bûne sedema gotina vê kilamê hat kişandin. Ferzende Begê ku bûye mijara vê kilamê di bin ronahiya çavkaniyên nivîskî û devkî da hat nasandin. Hewl hat dayîn ku kilam di çarçoveya rêbazên bîra civakî ava dikin da bê analîzkirin.

Yazılı kültürü diri tutmayan veya içselleştirmeyen toplumların sözlü ürünlerinde toplumsal hafızaya dair önemli veriler bulunmaktadır. Kürtler hafızalarını diri tutabilecek resmi bir tarih yazım imkanına sahip olamadıklarından hafızalarını diri tutmak amacıyla sözlü kültür ürünlerinden faydalanmışlardır. Bu sözlü ürünlerin en önemli taşıyıcısı konumunda dengbejler yer almaktadırlar. Özellikle 20. yüzyılda yaşanan tarihi olayların halkın gözünden nasıl görüldüğünü anlamak amacıyla sözlü ürünlerin hafıza açısından incelenmesi önem arz etmektedir. Resmi bakış açısının etkisi olmadan tarihi olayları konu edinen en önemli malzemeler dengbêj kilamlarıdır. Bu kapsamda Dengbêj Şakiro’nun kilamlarından biri olan “Asyayê” isimli eserde toplumsal hafızanın izleri incelendi. Bu kilam Ferzende Bey ve İranlılar arasında geçen bir çatışmadan bahsetmektedir. Çalışmanın amacı kilamdaki tarihi olaylar ışığında toplumsal hafızanın izlerini tespit etmektir. Hafızanın boyutunun anlaşılabilmesi için kilamın söylenmesine sebep olan o dönemin koşullarından da söz edilmeye çalışılmıştır. Kilama konu olan Ferzende Bey yazılı ve sözlü kaynaklar ışığında tanıtılmıştır. Kilam toplumsal hafızayı oluşturan ilkeler çerçevesinde analiz edilmeye çalışılmıştır.