البلاغة الحيّة بين القيم الأسلوبية والتداولية؛ فنون البديع نموذجًا

            تعدّدت مصطلحات البلاغة العربية في مراحل نشأتها، فظهر البيان عند الجاحظ، والبديع عند ابن المعتزّ، كما ظهرت مصطلحات الفصاحة والبراعة والبلاغة عند عبد القاهر، وكان للسكّاكيّ أثر كبير في فرز تلك المصطلحات، فجعل البديع أو وجوه تحسين الكلام ذيلًا لعلمي المعاني والبيان، وكان القزوينيّ أوّل من سمّاه علم البديع، غير أنّ السكاكيّ قد سبقه في ذكر فنونه وتقسيمها إلى ما هو لفظيّ، وما هو معنوي. لقد كانت فنون البديع في بلاغة السكّاكيّ ذات غاية تحسينية؛ تتمثّل في تحسين اللفظ أو المعنى دون تسليط الضوء على قيمها الجمالية الأسلوبية أو النفعية التداولية بما يحييها ويوسّع من آفاقها.

تُعدّ فنون البديع ذات أبعاد جماليّة ونفعية، وكان لحقل الدراسات الأسلوبية أثر بارز في الكشف عن الأبعاد الجماليّة للبلاغة بعامّة، كما أنّ لحقل الدراسات التداولية أثر في جلاء الأبعاد النفعيّة لها، وبتعاضد الحقلين نؤسس لبلاغة جديدة، أسميناها البلاغة الحيّة، فرأينا أن يكون البحث في مقدّمتين: أولاهما عن الأسلوبية والتداولية وعلاقتهما بالبلاغة من وجهة نظر الدراسات الحديثة، والأخرى من وجهة نظر خاصّة، ثم يليهما مبحثان: أولهما في الأبعاد الجمالية الأسلوبية لفنون البديع، والآخر في الأبعاد النفعية الحجاجية التداولية، ثمّ تأتي الخاتمة والنتائج.

The terms of Arabic rhetoric varied during its birth. For example,  “el-beyân” appears in the writings of el-Cahiz and el-bedî’ can be seen in the writings of ibn el-Mu‘taz. Moreover, other terms, such as rhetoric, eloquence and mastery, appeared in the writings of Abdul-qaher. es-Sekkâkî had a great influence in sorting these terms where he considered El-badi’ or ways of developing speech part of the sciences of “ma‘âni”  and  “beyân”. Althoughel-Qazwînî was the first to call “el-bedî‘” with its name, es-Sekkâkî was the one who mentioned it'd sciences and divided them into verbal and moral. The arts of “el-bedî‘” in es-Sekâkî’s rhetoric had the refinement purpose; to improve the pronunciation or meaning without shedding light on their aesthetic values of stylistic and pragmatic utilitarianism in a way that gives it a life and enhance their horizons.The arts of “el-bedî‘” have many aesthetic and beneficial dimensions. On the one hand, the field of stylistic studies had a clear influence in reveling the aesthetic dimensions of the rhetoric in general. On the other hand, the field of pragmatic studies had influence in bringing to light the beneficial dimensions of it. By joining both fields we come up with a new rhetoric which is the lively one. Therefore, we thought of dividing the research into tow introductions; the first deals with the stylistic and pragmatism and their relation to the rhetoric from the point of view of the recent studies and the other introduction from the private point of view. They'll be followed by two chapters; the first dealing with the stylistic aesthetic dimensions of the arts of rhetoric and the other dealing with pragmatic, beneficial and Argumentation dimensions followed by a conclusion and results.

Belagatin terimleri başlangıç aşamasında çeşitlilik göstermiştir. Câhız’da beyân, İbnü’l Mu’tez’de edilmektedir. Biçimi işleyen çalışmaların, genel olarak belagatin estetik boyutlarını gün yüzüne çıkarmada önemli bir etkisi olmuştur. Ayrıca genel geçer çalışmalar da belagatin sağladığı fayda boyutlarının açığa çıkmasında etkili olmuştur. Bu iki çalışmanın dayanışması sonucu yaşayan belagat adını verdiğimiz yeni bir belagat ilmini tesis ettik. Buna bağlı olarak çalışmada iki mukaddimenin olmasını uygun gördük. Birincisi üslup, genel geçerliliği ve bu ikisinin modern çalışmalar perspektifinden belagat ilmiyle ilişkisi; ikincisi ise özel bir perspektiften incelenmesi. Bu iki mukaddimeden sonra iki konu gelmektedir: Birincisi, bedî sanatlarının estetik biçim formatları; diğeri ise genel geçer fayda formatlarıdır. Son olarak çalışmadan elde edilen neticeler ve sonuç gelmektedir. bedî terimleri olarak ortaya çıkarken; fesahat, kabiliyet ve belagat terimleri ise Abdü’l Kâhir’de kendini göstermiştir. Bu terimlerin sınıflandırılmasında Sekkaki’nin büyük bir etkisi vardır. Bedî ilmini ya da başka bir deyişle söz sanatlarını meânî ve beyân ilmine zeyl kılmıştır. Kazvini ise bu söz sanatlarını ‘bedî’ ilmi olarak kullanan ilk kişi olmuştur. Bununla birlikte Sekkâkî bu sanatların türlerini sınıflandırmada ve lafzî ile manevî kısımlara ayırmada kendisinden önce davranmıştır. Sekkaki’nin belagat anlayışında bedî türleri, güzellik (tahsinî) amaçlı kullanılmıştır. Bu amaç, biçimsel güzelliğe ya da kendisini canlı tutan ve geniş yelpazeye yayılmasını sağlayan faydasına ışık tutmadan bir lafzın ya da bir mananın salt güzelliğinde kendini göstermiştir.