The Historical Course of Liberalism in Turkey and the 1929 World Economic Crisis

Öz

The subject of this article is grounded in two fundamental inquiries. Firstly, it examines the societal resonance of liberal ideology within the context of the relationship between the individual and society, focusing on the intellectual development of liberal ideology in Turkey. Secondly, it analyzes the economic and political conditions under which the Free Republic Party, founded with liberal principles and objectives, emerged in Turkey amidst the 1929 World Economic Crisis. Was the establishment of the Free Republic Party in an authoritarian environment a calculated and guided endeavor? This article attempts to address these questions.

Anahtar Kelimeler

• Political Liberalism
• 1929 Crisis
• Statism
• Free Republic Party

Türkiye’de Liberalizmin Tarihsel Seyri ve 1929 Dünya Ekonomik Krizi

Öz

Bu makalenin konusu iki temel sorunsal etrafında temellendirilmiştir. Birincisi Türkiye'deki liberal ideolojinin düşünsel gelişimi birey ve toplum ilişkisi bağlamında liberal ideolojinin toplumsal karşılığı incelenmektedir. İkinci sorunsal ise Türkiye’de 1929 Dünya Ekonomik krizi ortamında liberal ilke ve amaçlarla kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulduğu ekonomik ve siyasal koşulları analiz etmektedir. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulma gerekçeleri toplumsal ve siyasal koşulların doğal evrimi içinde mi oluşmuştur? 1929 ekonomik kriz koşullarında Mustafa Kemal Paşa tarafından liberal bir parti kurulması, Batılı liberal kampa bir mesaj mıydı? Otoriter bir dönemde, Serbest Cumhuriyet Fırkası gibi liberal bir parti kurma girişimi, demokrasiye ve çok partili düzene olan inançtan mı kaynaklanıyordu? Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması muvazaalı güdümlü bir girişim miydi? Bu makalede bu tür sorulara hem tarihsel hem de metodolojik perspektiften cevap verilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Siyasal Liberalizm
• 1929 Krizi
• Devletçilik
• Serbest Cumhuriyet Fırkası

Kaynakça

1. Ağaoğlu, A. (1994). Serbest Fırka Hatıraları, İstanbul: İletişim Yayınları
2. Aslan, Z. (2005). Türkiye’de Liberal Düşüncenin Önündeki Engeller, İçinde: M. Yılmaz (Ed). Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm, (s. 232-244). İstanbul: İletişim Yayınları
3. Akşin, Sina. (1987). Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İstanbul Remzi Kitapevi
4. Atay, F, R. (2001) Çankaya, (2.b). İstanbul: Pozitif Yayınları
5. Aydemir Ş. S. (1996). Tek Adam- Mustafa Kemal; C.III 1922-1938; İstanbul: Remzi Kitapevi
6. Aydemir, Ş, S. (1966). Tek Adam I. II. Cilt, (4.b). İstanbul: Remzi Kitapevi
7. Bakırezer, G. (2005). Türkiye’ de Sosyal Liberalizm (1908-1945), İçinde: M. Yılmaz. (Ed). Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm (s.139-160). İstanbul: İletişim Yayınları
8. Başar, A, H. (1933). İktisadi Devletçilik Cilt. II, (1.b) İstanbul; Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi Berkes, N. (1954). Ziya Gökalp: His Contribution to Turkish Nationalism, Middle East Journal, 8(4). 375–390. http://www.jstor.org/stable/4322635

9. Berlin, I. (1995). Incorporating Liberty Four Essay on Liberty Harris I. (Ed). Oxford Üniversity Pres
10. Berkes, N. (1954). Ziya Gökalp: Hıs Contrıbutıon to Turkısh Natıonalism, Middle East Journal, 8(4). 375-390
11. Berktay, F. (2012).Liberalizm Tek Bir Pozisyona İndirgenmesi Olanaksız İdeoloji, 19. Yüzydan 20. Yüzyıla Modern Siyasal İdeolojile, İçinde: H. B, Örs (Der). İstanbul. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları
12. Boratav, K. (1998). Türkiye İktisat Tarihi, 1908-1985, (2.b). İstanbul: Gerçek Yayınları.
13. Braudel, F, (1993). Maddi Uygarlık Ekonomi ve Kapitalizm XV-XVIII Yüzyıllar, .(1.b). M.A Kılıçbay, (Çev:). Ankara:Gece Yayınları.
14. Buğra, A. (2005). Devlet ve İş Adamları. İstanbul: İletişim Yayınları
15. Çavdar, T. (2004). Türkiye Demokrasi Tarihi, 1839-1950 Ankara: İmge Yayınları
16. Debrey, R. (1997) Cumhuriyetçi misiniz? Ahmet Arslan. (Çev.). Türkiye Günlüğü,47(16-27)
17. Demirel, A. (1994). Birinci Mecliste Muhalefet. İstanbul: İletişim Yayınları
18. Doğan, A. (2005). Ulum-u İktisadiye İçtimaiye Mecmuasında Liberal Anlayış. İçinde: M. Yılmaz. (Ed). Türkiye’de Siyasi Düşünce, Liberalizm. (s. 75-82). İstanbul İletişim Yayınları.
19. Emrence, C. (2005). Dünya Krizi ve Türkiye’de Toplumsal Muhalefet Serbest Cumhuriyet Fırkası İçinde: M.Yılmaz. (Ed.), Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm. İstanbul İletişim Yayınları, (s.213-215). İstanbul: İletişim Yayınları
20. Erdoğan, M. (2005). Liberalizmin Türkiye’deki Serüveni, İçinde: M. Yılmaz (Ed). Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm, (s.23-41). İstanbul: İletişim Yayınları
21. Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, İstanbul Ötüken Yayınları
22. Hale, W. (1980). Ideology and Economic Development in Turkey, 1930-1945, British Society for Middle Eastern Studies, 7(2) 100-117,Stable URL: https://www.jstor.org/stable/194899
23. Heyd, U. (2002). Türk Ulusçuluğunun Temelleri, Kadir G, (Çev:). (2.b). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları
24. Heywood, A. (2011). Siyasi İdeolojiler, Ahmet. K.B (Çev:). (2.B)., İçinde B. Kalkan (Haz). İstanbul Adres Yayınları
25. Hobsbawm, E, J. (1995). Sermaye Çağı, ŞB.H. Şener. (Çev.). Ankara: Dost Kitapevi Yayınları.
26. Hobsbawm, E. J. (1996). Kısa 20.Yüzyıl 1914-1991, Y. Alagon, (Çev.), İstanbul: Sarmal Yayınları.
27. İbni Haldun, (2007) Mukaddime. Süleyman Uludağ. (Haz). İstanbul: Dergâh Yayınları,
28. İlkin, S, (1975). Türkiye’de Merkez Bankası Fikrinin Gelişimi, İçinde: O. Okyar. (Ed.), Türkiye İktisat Tarihi Semineri (s.45-78). Ankara: Hacettepe Üniv. Yayınları
29. İlkin, S, Tekeli, İ. (1982). Uygulamaya Geçerken Türkiye’de Devletçiliğin Oluşumu, Ankara: ODTÜ Yayınları, Ankara
30. İnsel A. (2005). Türkiye’de Liberalizm Kavramının Soy Çizgisi. İçinde: M. Yılmaz. (Ed.), Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm, (s.41-74). İstanbul: İletişim Yayınları
31. Kafaoglu, A.B. (2004). Türkiye Ekonomisinin Yakın Tarihi, İstanbul Kaynak Yayınları,
32. Karaman, D. (2005). Ulum-u İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuasında Liberal Anlayış. İçinde: M. Yılmaz. (Ed.), Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm, (s. 84-102). İstanbul: İletişim Yayınları
33. Karaosmanoğlu, Y.K (2018). Politikada Kırk Beş Yıl, İstanbul İletişim Yayınları
34. Karpat, K. (2006). Osmanlı’da Değişim, Modernleşme ve Uluslaşma, Dilek, Özdemir. (Çev.), Ankara: İmge Yayınları
35. Karpat, K. (2007). Türkiye’de Siyasal Sistemin Evrimi 1876-1980, Esin, Soğancılar. (Çev.), Ankara: İmge Yayınları
36. Kennedy, Paul. (1990). Büyük Güçlerin Yükseliş ve Çöküşleri, (Karanakçı, B. (Çev.). ((1.b). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları
37. Keyder, Ç. (1983). Toplumsal Tarih Çalışmaları (1.b). Ankara: Dost Kitapevi
38. Keyder, Ç. (1993). Dünya Ekonomisi İçinde Türkiye (1923-1929), (2.b) Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları
39. Keyder, Ç. (1989). Türkiye’de Devlet ve Sınıflar, S. Tekay, S, (Çev.). (1.b) İstanbul: İletişim Yayınları.
40. Kocak C. (2006). Belgelerle İktidar ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. İstanbul: İletişim Yayınları
41. Koçak, C. (1996). Türkiye’de Milli Şef Dönemi (1938-1945) (1.b). İstanbul: İletişim Yayınları
42. Kuruç, B. (1987). Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi, (1.b). Ankara: Bilgi Yayınları.
43. Kuruç, B. (1988). Belgelerle Türkiye İktisat Tarihi I.II, (1.b). Ankara: SBF Yayınları
44. Kuruç, B. (1999). Cumhuriyet Dönemi İktisat Politikaları Üzerine Gözlemler İçinde: Bilanço Uluslararası Kongre 1923-1998, II. ( s.25-50). İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları
45. Kuruç, B. (1999). 1930’ların Sanayileşme Hareketinde Unutulanlar ve Az Bilinenler, Çarklardan Chiplere, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, s. 87- 112
46. Mardin, Ş .(1992). Türkiye’de Toplum ve Siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları
47. Mardin, Ş. (1992). Jön Türklerin Siyasi Fikirleri. İstanbul: İletişim Yayınları
48. Mardin, Ş. (1994). Türk Modernleşmesi, İstanbul: İletişim Yayınları.
49. Mardin, Ş. (1996). Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. İstanbul: İletişim Yayınları
50. Mardin, Ş. (1999) İttihat ve Terakki, (2.b). İstanbul: İletişim Yayınları
51. Atütürk, M. K. (1999) Nutuk, (4.b). U. İğdemir U, Özerdim S. İ.Arar, Ankara :Türk Tarihi Kurumu Yayınları
52. Ohannes, S. (2015) Mebâdi-i İlm-i Servet-i Milel F. Dığıroğlu, H. Genç, M. Özgür vd. (Haz). İstanbul: Dergah Yayınları
53. Okyar, F. (2014). Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu Nasıl Feshedildi. İstanbul: Derin Kültür Tarih Yayınları
54. Öğün. S. S. (1992). Türkiye’de Cemaatçi Milliyetçilik ve Nurettin Topçu, İstanbul: Dergâh Yayınları
55. Özavcı, H, (2012) Anatolian Studies, Libaralism in the Turkish context and its historiograph;:Past and Present, Birtish Institute, Vol. 62 (12), pp. 141-151
56. Sarc, Ö.C. (1940) Tanzimat ve Sanayimiz, İstanbul, Maarif Vekâleti, 1940.
57. Selek, S. (1968). Anadolu İhtilali. İstanbul: Burçak Yayınları
58. Selek, S. (1987). İsmet İnönü Hatıralar II. Cilt,, Ankara: Bilgi Yayınevi
59. Shagen, D. (1993). Yaralı Bilinç, Haldun Bayri. (Çev.), İstanbul Metis Yayınları
60. Tabakoğlu, A. (1994). Türk İktisa Tarihi, (2.b). İstanbul Dergah Yayanıları
61. Tanpınar, A. H. (2006) Yaşadığım Gibi. İstanbul: Dergah Yayınları
62. TBBM.(2023).Takriri Sükun Kanunu, Resmi Ceride:4 III.IMI Sayı, 87. No. 578). https://www.tbmm.gov.tr/Arama/Sonuc=Takriri Sükun
63. TBMM .1992). İsmet İnönü’nün TBMM deki Konuşmaları (1920-1973) TBMM Kültür ve Sanat Yayınları Kurulu,
64. Tekeli, İ, İlkin, S, (2009). 1929 Dünya Buhrânında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları, (1.b) Tarih Vakfı Yurt Yayınları,
65. Tekeli, İ, İlkin, S, (2009). Uygulamaya Geçerken Türkiye’de Devletçiliğin Oluşumu, (2.b). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları
66. Tezel, Y. S. (2000). Cumhuriyet Tarihinin İktisadi Tarihi 1923-1950. Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınevi,
67. Tezel, Y.S.(2013).Tanzimat Sonrası İmparatorluk ve Cumhuriyet Tükiye’sinde “Muhafazakarlık” Sorunsalı, İçinde: Bora. T., M. Gültekin (Ed). Türkiyede Siyasi Düşünce: Muhafazakarlık, (25-39) İstanbul İletişim Yayınları
68. Toker, N. (2005). Türkiye’de Liberalizm ve Birey, Yılmaz. M. (Ed) Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm, (s.103-109), İstanbul: İletişim Yayınları.
69. Tokgöz, E. (1999). Türkiye’nin İktisadi Gelişme Tarihi (1914-1999, (1.b)) Ankara: İmaj Yayınları
70. Toprak, Z. (1982). Türkiye’de Milli İktisat (1908-1918). (1.b). İstanbul: Yurt Yayınları.
71. Tökin, İ, H. (1965). Türk Tarihinde Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişmesi, (1.b). İstanbul: Elif Yayınları.
72. Tunaya, Z. (1998). Türkiye’de Siyasal Partiler I. Cilt İstanbul: İletişim Yayınları
73. Türk, H. B. (2005). Halide Edip Adıvar’ın Liberalizmle İmtihanı. İçinde: M. Yılmaz (Ed.), Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm. (s.119-135). İstanbul: İletişim Yayınları.
74. Tütengil, C. (1965). Türkçede İlk İktisat Kitabı Konusu ve Yeni Bir Eser Üzerine Notlar. İktisat Fakültesi Mecmuası, 25(1-2).
75. Yetkin, Ç. (2004). Atatürk’ün Vatan’a İhanetle Suçladığı S.C.F Olayı. İstanbul: Otopsi Yayınları
76. Yapıcı, H. (2023).Tek Parti Dönemi Ekonomi Politikaları ve Milli Burjuvazi (1.b) İstanbul İstanbul: Çizgi Yayınları
77. Yılmaz, M (2005). Sunuş. İçinde: M. Yılmaz (Ed.), Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm, (s.13-23). İstanbul: İletişim Yayınları
78. Yılmaz, M (2005). Tek Parti CHP Kemalizm ve Liberalizm. İçinde. M. Yılmaz. (Ed.), Türkiye’de Siyasi Düşünce Liberalizm (s. 189 -194). İstanbul: İletişim Yayınları,
79. McNeill, W. (1994). Dünya Tarihi, Alaeddin Şenel, (Çev.). Ankara İmge Yayınları
80. Zürcher, E. (2003). Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, İstanbul, İletişim Yayınları