Borsa İstanbul’da İşlem Gören Turizm Konaklama Sektörü İşletmelerinin Finansal Etkinliklerinin EATWIOS ve Veri Zarflama Analizi Yöntemleri (VZA) ile Ölçülmesi (2022-2023 Dönemi)

Öz

Son zamanlarda rekabet ortamının yeniden şekillendiği turizm sektöründe konaklama işletmelerinin başarıya ulaşabilmeleri için giderlerini minimize edip satışlarını ve kârlarını artırarak finansal etkinliklerini korumaları kritik önem taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı; Borsa İstanbul’da işlem gören turizm sektörü konaklama işletmelerinin finansal etkinliklerinin EATWIOS ve Veri Zarflama Analizi (VZA) yöntemleri ile ölçülmesidir. Etkinlik analizi için literatürdeki çalışmalar baz alınarak iki girdi (toplam varlıklar ile faaliyet giderleri) ve iki çıktı (satış geliri ile vergi öncesi kar) değişkeni belirlenmiştir. Çalışmada kullanılan veriler 8 konaklama işletmesinin 2022-2023 yıllarına ait finansal tablolarından elde edilmiştir. Analizde önce EATWIOS yöntemi aracılığıyla işletmelerin etkinlik sıralamaları elde edilmiş, ardından VZA (CCR ve BCC modeli) ile etkinlik ölçümü yapılmıştır. Çalışmanın sonucuna göre PKENT işletmesi her iki yönteme göre hem 2022 hem 2023 yılında birinci sırada yer almıştır. Ayrıca uygulamada kullanılan iki yöntemin karşılaştırılması sonucu VZA’nın hem CCR hem BCC modellerinin etkinlik sonuçlarının EATWIOS sıralamalarıyla uyumlu olduğu, özellikle BCC modelinin her iki yılda tutarlı sonuçlar verdiği bulgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• finansal etkinlik
• BİST turizm konaklama
• EATWIOS
• Veri Zarflama Analizi

Measuring the Financial Efficiencies of Tourism Accommodation Sector Businesses Traded on Borsa Istanbul Using EATWIOS And Data Envelopment Analysis Methods (2022-2023)

Öz

In the context of the recently restructured competitive environment in tourism sector, it is critical for accommodation businesses to maintain their financial efficiency by minimizing expenses and increasing sales and profits to achieve success. The aim of this study is to measure the financial efficiencies of tourism sector accommodation businesses listed in Borsa Istanbul using EATWIOS and Data Envelopment Analysis (DEA) methods. For the efficiency analysis, two input (total assets and operating expenses) and two output (sales revenue and profit before tax) variables were determined based on previous studies. The data used in the study was obtained from the financial statements for the years 2022 and 2023 of 8 accommodation businesses. Firstly the efficiency rankings of the enterprises were acquired employing EATWIOS method. Secondly, the efficiency was measured with DEA (CCR and BCC model). Findings obtained by both EATWIOS method and DEA revealed that PKENT enterprise ranked first in both 2022 and 2023. Further, by comparing the two methods employed it was found that while the efficiency results obtained by both CCR and BCC models of DEA were compatible with EATWIOS rankings, particularly the BCC model generated consistent results in the period covered by the study.

Anahtar Kelimeler

• Financial efficiency
• BIST Tourism Accomodation
• EATWIOS
• Data Envelopment Analysis

Kaynakça

1. Akkaya, G. C., & Uzar, C. (2012). Financial Efficiency Test of the ISE Tourism Companies: Data Envelopment Analysis Application. International Journal of Economics and Finance Studies, 4(1), 95-100.
2. Aparicio, J., & Santín, D. (2024). Global Scale Efficiency in Data Envelopment Analysis. International Transactions in Operational Research, 1-23.
3. Atalay, I., & Vatansever, K. (2020). BİST'te İşlem Gören Turizm Firmalarının Etkinliklerinin Veri Zarflama Analizi Yöntemi ile Ölçümü. Third Sector Social Economic Review, 55(3), 1759-1779.
4. Aytekin S., & Aytekin G. Ç. (2014). Borsa İstanbul’da İşlem Gören Turizm Sektörü İşletmelerinin Finansal Etkinliklerinin Ölçümü: Veri Zarflama Analizi Yöntemi ile Bir Uygulama. Proceedings of 9th of the International Conference: New Perspectives in Tourism and Hospitality Management, 25-27 September 2014, Burhaniye, Turkey, 619-634.
5. Aytekin, A. (2020). Türkiye’de Önde Gelen Şirketlerin Etkinlik, Farklilik ve Performans Ölçümü. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(4), 19-35.
6. Aytekin, A., Ecer, F., Korucuk, S., & Karamaşa, Ç. (2022). Global Innovation Efficiency Assessment of EU Member and Candidate Countries Via DEA-EATWIOS Multi-Criteria Methodology. Technology in Society, 68, 101896.
7. Bahar, O., & Çelik İlal, N. (2020). Coronavirüsün (Covid-19) Turizm Sektörü Üzerindeki Ekonomik Etkileri. International Journal of Social Sciences and Education Research, 6(1), 125-139. https://doi.org/10.24289/ijsser.728121
8. Banker, R. D., Charnes, A., & Cooper, W. W. (1984). Some Models for Estimating Technical and Scale Inefficiencies In Data Envelopment Analysis. Management Science, 30(9), 1078-1092.

9. Benli, Y. K. (2012). Veri Zarflama Analizi (VZA) ve Malmquist Toplam Faktör Verimliligi (TFV): Konaklama Isletmelerinde Bir Uygulama/Data Envelopment Analysis (DEA) and Malmquist Total Factor Productivity (TFP): An Empirical Evidence in Accomodation Businesses. Ege Akademik Bakis, 12(3), 369.
10. Bulğurcu, B. (2019). Sales Operation Evaluation of Insurance Companies: A Novel Integrated Model Based on ENTROPY-EATWIOS. Contemporary Challenges in Business and Life Sciences, 25-38.
11. Cenger, H. (2023). Borsa İstanbul Konaklama Sektöründe Yer Alan Firmaların Covid-19 Öncesi ve Covid-19 Dönemi Finansal Performanslarının Süper Etkinlik Yöntemi ile Karşılaştırması. İçinde: Levent Karadağ & Gizem Özgürel (Ed.), Teorik Yaklaşımlarla Disiplinlerarası Turizm Araştırmaları (s.21-38). Ankara: Detay Yayıncılık.
12. Charnes, A., Cooper, W. W., & Rhodes, E. (1978). Measuring the Efficiency of Decision Making Units. European Journal of Operational Research, 2(6), 429-444.
13. Cooper, W.W., Seiford, L.M., & Zhu, J. (2011). Data Envelopment Analysis: History, Models, and Interpretations. Içinde: Cooper, W., Seiford, L., Zhu, J. (eds) Handbook on Data Envelopment Analysis. International Series in Operations Research & Management Science, vol 164. (s.1-39) Boston MA: Springer.
14. Çanakçıoğlu, M. (2019). Borsa İstanbul’da İşlem Gören Çimento Firmalarının Entropi-EATWIOS Bütünleşik Yaklaşımı ile Finansal Performanslarının Değerlendirmesi. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 14(56), 407-421.
15. Çelik, E., & Atan, M. (2020). Veri Zarflama Analizi. İçinde: Murat Atan & Şenol Altan (Ed.), Örnek Uygulamalarla Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri (s.359-375) Ankara: Gazi Kitabevi.
16. Çelik, M. K. (2016). Turizm Sektöründeki İşletmelerin Etkinliklerinin Veri Zarflama Analizi ile Ölçülmesi. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, (17), 65-88.
17. Çilek, A., & Karavardar, A. (2023). Hibrit Entropi ve EATWIOS Teknikleri ile Türk Kamu Bankalarının Verimlilik Analizi. Business & Management Studies: An International Journal, 11(1), 136-151.
18. Doğan, N. Ö., & Ersoy, Y. (2018). Veri Zarflama Analizi ile Konaklama İşletmelerinde Etkinlik Ölçümü: Yozgat İli Örneği. Mukaddime, 9(2), 119-134.
19. Doğan, N. Ö., & Tanç, A. (2010). Konaklama İşletmelerinde Veri Zarflama Analizi Yöntemiyle Faaliyet Denetimi: Kapadokya Örneği. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 22(1), 239-259.
20. Erdem, M. S., & Yel, T. (2023). Determining the Financial Performances of ISE Tourism Companies in the Period of 2009-2020 by Data Envelope Analysis. Alanya Akademik Bakış, 7(1), 291-310.
21. Geng, S., Liu, S., & Liao, X. (2021). Operating Performance of Tourism Listed Companies In China: The Perspective of Economic Value Added. SAGE Open, 11(1), 1-10.
22. Görçün, Ö. F., Zolfani, S. H., & Çanakçıoğlu, M. (2022). Analysis of Efficiency and Performance of Global Retail Supply Chains Using Integrated Fuzzy SWARA and Fuzzy EATWOS Methods. Operations Management Research, 15(3), 1445-1469.
23. Güçlü, P., & Mohamed, M. O. (2024). MEREC, Veri Zarflama Analizi ve EATWIOS Yöntemlerinin Hibrit Kullanımı ile Afrika Ülkelerinin Lojistik Performanslarının Değerlendirilmesi. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 1033-1071.
24. Gülcü, A., & Cenger, H. (2013). İMKB’de İşlem Gören Turizm İşletmelerin Veri Zarflama Analizi Yöntemiyle Mali Performanslarının Ölçümü ve Benchmarkıng Uygulaması. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(8), 853-870.
25. Güngör, H. Y., & Çemberlitaş, İ. (2022). Ekonomik, Siyasi Faktörler ve Covid-19’un Turizm Firmalarının Finansal Performanslarına Etkisi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (29), 122-143.
26. Hacioğlu, N., & Göral, R. (2017). PABON LASSO Modeli'nin Otel İşletmelerinde Etkinlik Ölçüm Aracı Olarak Kullanılması. TURAN: Stratejik Araştırmalar Merkezi, 9(36), 208-218.
27. Ilıkkan Özgür, M., Demirtaş, C., Bağcı, H., Soyu, E., & Ertuğrul, G. (2023). Türk Kamu ve Özel Şeker Fabrikalarının Etkinlik ve Verimlilik Analizi: CRITIC ve EATWIOS Yönteminden Kanıtlar. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(2), 343-355.
28. Ilıkkan Özgür, M., Soyu, E., Bağcı, H., & Demirtaş, C. (2021). Türkşeker Firmalarinda CRITIC ve EATWIOS Yöntemiyle Verimlilik Analizi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 11(1), 224-244.
29. Kamel, M. A., Elesdawy, M. E., Soliman, M. M., & Mousa, M. E. S. (2024). Do Firm Resources Affect Operating and Financial Efficiency in the COVID-19 Pandemic? Evidence From Egyptian Listed Tourism Companies. Journal of Quality Assurance in Hospitality & Tourism, 25(4), 830-873.
30. Karadeniz, E. (2012). İstanbul Menkul Kıymetler Borsasında İşlem Gören Turizm Şirketlerinin İşletme, Finansal ve Toplam Risk Düzeylerinin Kaldıraç Analiziyle Değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(1), 309-324.
31. Karadeniz, E., & Öcek, C. (2019). Finansal Başarısızlık Riski Taşıyan ile Taşımayan İşletmelerin Finansal Oranlarının Karşılaştırmalı Analizi: Borsa İstanbul Turizm İşletmelerinde Bir Araştırma. Seyahat ve Otel İşletmeciliği Dergisi, 16(2), 191-206.
32. Kaya, T. (2023). Efficiency and Effectiveness of the Hotels In The Covid-19 Period: Evidence From Cappadocia in Türkiye. Ekonomi Politika ve Finans Araştırmaları Dergisi, 8(1), 130-140.
33. Kılıç, M. (2022). COVID-19’un Ulaştirma ve Turizm İşletmelerinin Finansal Performansına Etkisi: Borsa İstanbul (BİST)’da Bir Uygulama. Muhasebe ve Denetime Bakış, 21(65), 65-88.
34. Kırhasanoğlu, Ş., & Karavardar, A. (2024). Bütünleşik IDOCRIW VE EATWIOS Yaklaşımıyla Yıllara Göre Finansal Performans Değerlendirmesi: Turkcell Örneği. Financial Analysis/Mali Cozum Dergisi, 34(181).
35. Korkut, Y., Eker, M., Zeren, F., & Altunışık, R. (2020). Covid-19 Pandemisinin Turizm Üzerindeki Etkileri: Borsa İstanbul Turizm Endeksi Üzerine Bir İnceleme. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 19(COVID-19 Special Issue), 71-86.
36. Küçükönder, Ü. H., & Şişmanoğlu, Ü. E. (2020). BIST Tekstil, Deri Endeksindeki İşletmelerin Finansal Performansları İçin ÇKKV Yöntemlerine Dayalı Alternatif Bir Değerlendirme Çerçevesi. Financial Analysis/Mali Cozum Dergisi, 30(159).
37. Mariani, M. M., & Visani, F. (2019). Embedding eWOM Into Efficiency DEA Modelling: An Application to the Hospitality Sector. International Journal of Hospitality Management, 80, 1-12.
38. Met, Ö., & Erdem, B. (2006). Konaklama İşletmelerinde Verimliliğin Ölçülmesi ve Verimliliği Etkileyen Etkenlerin Analizi. Gazi Üniversitesi Ticaret ve Turizm Eğitim Fakültesi Dergisi, (2), 53-73.
39. Nicolau, J. L. (2005). Leveraging Profit From The Fixed-Variable Cost Ratio: The Case of New Hotels In Spain. Tourism Management, 26(1), 105-111.
40. Özbek, A. (2015a). Analysis of Private Pension Companies in Turkey by EATWOS. European Journal of Business and Management, 7(26), 31-43.
41. Özbek, A. (2015b). Efficiency Analysis of the Turkish Red Crescent Between 2012 and 2014. International Journal of Economics and Finance, 7(9), 322-334.
42. Özbek, A. (2016). Efficiency Analysis of Gold Mining Companies Through Financial Statements. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 6(10), 273-290.
43. Özbek, A. (2019). Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri ve Excel ile Problem Çözümü, Ankara: Seçkin Yayınevi.
44. Özcan, M. (2021). COVID 19 Pandemisinin Turizm ve Ulaştırma İşletmelerinin Finansal Performansına Etkisi. OPUS International Journal of Society Researches, 17(Pandemi Özel Sayısı), 3542-3567.
45. Özdağoğlu, A. (2018). BİST Sınai İşletmelerinin Gri Entropi-EATWIOS Bütünleşik Yaklaşımı ile Performans Değerlendirmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 19(2), 271-299.
46. Peters, M.L., & Zelewski, S. (2006). Efficiency Analysis Under Consideration of Satisficing Levels For Output Quantities. Proceedings of the 17th Annual Conference of the Production and Operations Management Society (POMS) – Operations Management in the New World Uncertainties, Boston, MA, April 28th-May 1st.
47. Pulina, M., & Santoni, V. (2018). A Two-Stage DEA Approach to Analyse the Efficiency of the Hospitality Sector. Tourism Economics, 24(3), 352-365.
48. Rakhshan, S. A. (2017). Efficiency Ranking of Decision Making Units in Data Envelopment Analysis by Using TOPSIS-DEA Method. Journal of the Operational Research Society, 68(8), 906-918.
49. Savaş, F. (2015). Veri zarflama analizi. İçinde: Bahadır Fatih Yıldırım & Emrah Önder (Ed.) İşletmeciler, Mühendisler ve Yöneticiler İçin Operasyonel, Yönetsel ve Stratejik Problemlerin Çözümünde Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri (s. 201-227), Bursa: Dora Basım-Yayın Dağıtım.
50. Sharma, S., Jaisinghani, D., Joshi, M., Goyal, J., & Aggarwal, A. (2022). Persistence of Financial Efficiency in Tourism and Hospitality Firms. International Journal of Tourism Research, 24(1), 158-168.
51. Shieh, H. S. (2012). Does Cost Efficiency Lead to Better Financial Performance? A Study On Taiwan International Tourist Hotels. The Journal of Hospitality Financial Management, 20(1), 17-30.
52. Singh, R., Charan, P., & Chattopadhyay, M. (2020). Evaluating the Hotel Industry Performance Using Efficiency and Effectiveness Measures. International Journal of Hospitality & Tourism Administration, 23(2), 408–431. https://doi.org/10.1080/15256480.2020.1769521
53. Turgut, E., Uçan, O., & Başaran, N. (2021). Turizm Sektörünün Türkiye Ekonomisine Etkisi: ARDL Sınır Testi Yaklaşımı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (45), 144-159.
54. Uyar, S., & Alış, M. (2014). Konaklama İşletmelerinde Veri Zarflama Analizi Yöntemiyle Faaliyet Denetimi Uygulaması. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 29(2), 107-136.
55. Uygurtürk, H., & Uygurtürk, H. (2018). Turizm İşletmelerinin Etkinliklerinde Pazarlama Giderlerinin Rolü. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(3), 261-270.
56. Yakut, E., Harbalıoğlu, M., & Pekkan, N. Ü. (2015). Turizm Sektöründe BIST’a Kayıtlı İşletmelerin Veri Zarflama Analizi ve Toplam Faktör Verimliliği ile Finansal Performanslarının İncelenmesi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 7(2), 235-257.
57. Zhang, X., Wang, C., Li, E., & Xu, C. (2014). Assessment Model of Ecoenvironmental Vulnerability Based on Improved Entropy Weight Method. The Scientific World Journal, 2014(1), 797814.
58. Zolfani, S. H., Görçün, Ö. F., Çanakçıoğlu, M., & Tirkolaee, E. B. (2023). Efficiency Analysis Technique with Input and Output Satisficing Approach Based on Type-2 Neutrosophic Fuzzy Sets: A Case Study of Container Shipping Companies. Expert Systems with Applications, 218, 119596.