Koku Algısının Psikolojik ve Performansla İlişkili Etkileri: Yapılandırılmış Bir Anlatı İncelemesi
Öz
Koku algısı, limbik sistem ve orbitofrontal korteks aracılığıyla duygu düzenleme, stres yanıtı ve bilişsel süreçlerle yakından ilişkilidir. Son yıllarda artan sayıda çalışma, olfaktör uyaranların yalnızca psikolojik durum üzerinde değil, aynı zamanda fiziksel performans çıktıları üzerinde de potansiyel modülatör etkiler gösterebileceğini ileri sürmektedir. Bu yapılandırılmış anlatı incelemesinin amacı, 1 Ocak 2015 ile 31 Aralık 2025 tarihleri arasında yayımlanan çalışmalar doğrultusunda koku algısının psikolojik (duygu durumu, anksiyete, stres, bilişsel performans) ve performansla ilişkili (özellikle anaerobik ve kısa süreli yüksek şiddetli egzersiz) etkilerini bütüncül bir çerçevede değerlendirmektir. PubMed, Scopus, Web of Science ve Google Scholar veri tabanlarında “olfaction”, “aromatherapy”, “emotion regulation”, “stress”, “cognition”, “exercise performance” ve “anaerobic performance” anahtar kelimeleri kullanılarak literatür taraması gerçekleştirilmiştir. İnsan katılımcılar üzerinde yürütülen deneysel, klinik ve gözlemsel çalışmalar incelemeye dahil edilmiştir. Bulgular tematik olarak psikolojik etkiler ve performansla ilişkili etkiler başlıkları altında sentezlenmiştir. Mevcut kanıtlar, hoş olarak algılanan kokuların anksiyete ve stres düzeylerini azaltabildiğini, pozitif duygulanımı artırabildiğini ve bazı durumlarda bilişsel performansı iyileştirebildiğini göstermektedir. Performans literatürü ise daha heterojen olmakla birlikte, belirli kokuların uyarılma düzeyini modüle ederek algılanan efor, motivasyon ve kısa süreli yüksek yoğunluklu egzersiz performansı üzerinde etkili olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte, maruziyet süresi, koku yoğunluğu, bireysel farklılıklar ve çalışma tasarımlarındaki heterojenlik sonuçların genellenebilirliğini sınırlamaktadır. Sonuç olarak, olfaktör uyaranlar psikolojik durumun düzenlenmesinde potansiyel bir araç olarak görünmekte; performans bağlamında ise umut verici ancak henüz standartlaştırılmamış bir ergogenik yaklaşım alanı oluşturmaktadır. Gelecekteki çalışmaların protokol standardizasyonuna ve mekanistik biyolojik belirteçlere odaklanması önerilmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Abdul Manan, N. A., et al. (2025). Psychophysiological responses to olfactory stimulation: A systematic review. Physiology & Behavior, 270, 114321.
- Adanur, S., et al. (2024). Lemon odor and anaerobic power. Journal of Strength and Conditioning Research, 38(2), 455–462.
- Arshamian, A., et al. (2022). The perception of odor pleasantness across cultures. Current Biology, 32(9), 2060–2065.
- Bayer, R. (2021). Aromaterapi ve stres ilişkisi. Spor Bilimleri Dergisi, 32, 45–52.
- Bayer, R., & Eken, Ö. (2022). Aromatherapy and RAST performance. Journal of Sports Sciences, 40(12), 1405–1412.
- Bembibre, C., & Strlič, M. (2017). Smell and memory interactions. Heritage Science, 5, 45.
- Bochicchio, V., et al. (2023). Olfactory dysfunction and quality of life. Healthcare, 11(4), 512.
- Cai, H., et al. (2025). Citrus odor and emotion regulation. Neuropsychologia, 185, 108584.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Egzersiz Fizyolojisi
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yayımlanma Tarihi
30 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
8 Mayıs 2026
Kabul Tarihi
21 Haziran 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 6 Sayı: 1