Doğa Korumaya Biyokültürel Çeşitlilik Perspektifinden Bakmak: Kazdağı Milli Parkı Üzerinden Bir Değerlendirme

Öz

Doğa koruma çalışmaları son zamanlara kadar daha çok biyolojik çeşitliliği korumayı hedeflemiştir. Ancak son zamanlarda korunan doğal alanların bazılarının insanlığın önemli kültürel miraslarını da barındırdığı anlaşılmış ve biyoçeşitlilikle beraber bu mirasın korunabilmesi için biyokültürel koruma yaklaşımı öne çıkmıştır. Bu çalışma Kazdağı Milli Parkı’nda doğa koruma çalışmalarını biyokültürel çeşitlilik perspektifiyle değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bunun için milli park içerisi ve yakın çevresindeki kültürel unsurlar tespit edilmiş, bunların park yönetimindeki rolü araştırılmıştır. Sonuçlar milli parkta doğa korumanın şimdiye kadar ağırlıklı olarak biyofiziki özellikler temelinde yapıldığını, oldukça zengin kültürel kaynak değerlerinin ise doğa korumanın önemli bir bileşeni olmadığını göstermektedir. Doğa koruma pratikleri daha bütüncül olarak biyokültürel çeşitliliği korumayı önceliklendirmelidir. Bunun için park içerisindeki kültürel unsurların bir envanteri çıkarılmalı ve bunların park yönetiminde nasıl kullanılacağına dair planlamalar yapılmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Kazdağı Milli Parkı
• Doğa Koruma
• Biyokültürel Çeşitlilik
• Biyokültürel Koruma
• Biyokültürel Turizm.

Etik Beyan

Makalede ulusal ve uluslararası araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur. Çalışmada etik kurul izni gerekmemiştir.

Viewing Nature Conservation from a Biocultural Diversity Perspective: An Evaluation Based on Kazdağı National Park

Öz

Biodiversity preservation has been the main focus of environmental conservation efforts until recently. However, to protect biological diversity together with cultural diversity, the biocultural conservation perspective has gained significance as it has lately been apparent that several Protected Natural Areas also include substantial cultural assets. The purpose of this study is to assess Kazdağı National Park's environmental conservation initiatives from the standpoint of biocultural diversity. To do this, cultural aspects of the national park and its vicinity were inventoried, and their function in park administration was examined. The findings show that biophysical features have been the main basis for nature protection in the national park thus far. Preserving biocultural diversity requires a more comprehensive approach to nature conservation practice. To achieve this, an inventory of cultural elements within the park should be compiled, and plans should be developed to utilize them in park management.

Anahtar Kelimeler

• Kazdağı National Park
• Nature Conservation
• Biocultural Diversity
• Biocultural Protection. Biocultural Tourism.

Kaynakça

1. Akten, S., & Gül, A. (2014). Korunan doğal alanlarda ziyaretçilerin olası etki düzeyleri önlem ve standartların belirlenmesi (Gölcük Tabiat Parkı örneği). Turkish Journal of Forestry, 15(2), 130-139. https://doi.org/10.18182/tjf.25479
2. Akyiğit, Ü. & Göktuğ, T. H. (2025). A theoretical review on cultural ecosystem services and visitor management in protected areas. Journal of Protected Areas Research, 4(1), 64-72. https://doi.org/10.5281/zenodo.16731825
3. Arı, Y. (2004). Environmental impacts of cılbak rituals at Kazdağı National Park, Turkey. In Proceedings of The Third Turkey-Romania Geographic Academic Seminar (pp. 16-24). Inkılap.
4. Arı, Y. (2020). Protecting biocultural diversity at Kazdaği National Park, Balıkesir, Turkey: the role of Sacred Natural Sites. Human Geographies, 14(2), 215-238. https//10.5719/hgeo.2020.142.3.
5. Arı, Y. (2024). İnsansız korumadan biyokültürel korumaya: Son 150 yılda dünyada doğa koruma paradigmalarının değişimi. lnternational Journal of Geography and Geography Education, (53), 298-317. https://doi.org/10.32003/igge.1492106
6. Arı, Y., & Soykan, A. (2006a). Kazdağı Milli Parkı'nda kültürel ekoloji ve doğa koruma. Türk Coğrafya Dergisi, (44), 11-31. https://doi.org/10.17211/tcd.68524
7. Arı, Y., & Soykan, A. (2006b). Kazdağı Milli Parkı’nın ekonomik ve sosyal etkileri. Kazdağları II. Ulusal Kazdağları Sempozyumu Bildirileri içinde (ss. 22-25), Çanakkale.
8. Avcı, D. (2017). Mining conflicts and transformative politics: A comparison of Intag (Ecuador) and Mount Ida (Turkey) environmental struggles. Geoforum, 84, 316-325. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2015.07.013

9. Bennett, N. J., & Roth, R. (2019). Realizing the transformative potential of conservation through the social sciences, arts and humanities. Biological Conservation, 229, A6-A8. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2018.07.023
10. Bennett, N. J., Roth, R., Klain, S. C., Chan, K. M., Clark, D. A., Cullman, G., ... & Veríssimo, D. (2017). Mainstreaming the social sciences in conservation. Conservation Biology, 31(1), 56-66. https://doi.org/10.1111/cobi.12788
11. Berkes, F. (2004). Rethinking community-based conservation. Conservation Biology, 18(3), 621–630. https://doi.org/10.1111/j.1523-1739.2004.00077.x
12. Berkes, F. (2012). Sacred Ecology (3rd Edition), Routladge, New York. https://doi.org/10.4324/9781315114644
13. Biermann, F., Kanie, N., & Kim, R. E. (2017). Global governance by goal-setting: the novel approach of the UN Sustainable Development Goals. Current Opinion in Environmental Sustainability, 26, 26-31. https://doi.org/10.1016/j.cosust.2017.01.010
14. Bridgewater, P., & Rotherham, I. D. (2019). A critical perspective on the concept of biocultural diversity and its emerging role in nature and heritage conservation. People and Nature, 1(3), 291-304. https://doi.org/10.1002/pan3.10040.
15. Brockington, D. (2002). Fortress conservation: The preservation of the Mkomazi Game Reserve, Tanzania. Indiana University Press. https://doi.org/10.2307/3097688.
16. Brundtland, G.H. (1987). Our common future: The world commission on environment and development. Oxford University Press.
17. Chua, L., Harrison, M. E., Fair, H., Milne, S., Palmer, A., Rubis, J., ... & Meijaard, E. (2020). Conservation and the social sciences: Beyond critique and co‐optation. A case study from orangutan conservation. People and Nature, 2(1), 42-60. https://doi.org/10.1002/pan3.10072
18. Costanza, R., d'Arge, R., de Groot, R., Farber, S., Grasso, M., Hannon, B., ... & van den Belt, M. (1997). The value of the world’s ecosystem services and natural capital. Nature, 387(6630), 253–260. https://doi.org/10.1038/387253a0.
19. Creswell, J. W. (2009). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approach (4. Basım). Sage.
20. Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). Sage.
21. Cronon, W. (1995). The trouble with wilderness; or getting back to the wrong nature. In W. Cronon (Ed.), Uncommon ground: Rethinking the human place in nature. Norton.
22. Daily, G. C. (Ed.). (1997). Nature’s services: Societal dependence on natural ecosystems. Island Press.
23. Dereli, D. & Arı, Y. (2012), Kazdağı Milli Parkı’nda ziyaretçi yönetimi, Kazdağları III. Ulusal Sempozyumu Bildirileri Kitabı içinde (s.179-186). Balıkesir.
24. Diamond, J. (2022). Tüfek, mikrop ve çelik. Pegasus Yayınları.
25. Dudley, N. (Ed.). (2008). Guidelines for applying protected area management categories. IUCN.
26. Dudley, N., Higgins-Zogib, L., & Mansourian, S. (2009). The links between protected areas, faiths, and sacred natural sites. Conservation Biology, 23(3), 568–577. https://doi.org/10.1111/j.1523-1739.2009.01201.x
27. Dudley, N., Ali, N., Kettunen, M., & MacKinnon, K. (2017). Editorial essay: Protected areas and the sustainable development goals. Parks, 23(2), 10-12. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2017.PARKS-23-2.en
28. Duymaz, A. (2001). Kazdağı ve Sarıkız efsaneleri üzerine bir değerlendirme. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(5), 88-102.
29. Duymaz, A., & Şahin, H. İ. (2008). Kaz dağlarında dağ, ağaç ve ocak kültü üzerine inanış ve uygulamalar. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(19), 116-126.
30. Eröz, M. (1977). Türkiye'de Alevilik-Bektaşilik. Otağ Matbaacılık.
31. Feltmate, B. W. (2006). The unlearned eyes of George Perkins Marsh. Corporate Knights, 4(5), 41.
32. Fleischman, L. (2007). Elite environmentalism: The roots of the modern environmental movement in the 19th century whig philosophy of George Perkins Marsh. (Doktora Tezi, Haverford College. Tarih Bölümü, ABD).
33. Flyvbjerg, B. (2006). Five misunderstandings about case-study research. Qualitative Inquiry, 12(2), 219–245. https://doi.org/10.1177/1077800405284363
34. Gül, A. & Kurdoğlu, O. (2021). Discourse and action dimension of nature conservation philosophy. Atila Gül and Mert Çakır (Eds.). Architectural Sciences and Protection & Conservation & Preservation. 2021, Volume 1, 221-280. ISBN: 978-625-8061-45-1. Iksad Publications.
35. Gül, A., Gül, H. E. & Gül, S. E. (2024). Determination of criteria and importance levels for prioritization of protected areas. Journal of Protected Areas Research, 3 (2), 113-140. https://doi.org/10.5281/zenodo.14549432
36. Güney Marmara Kalkınma Ajansı (2020), Balıkesir turizm yatırım rehberi. https://www.gmka.gov.tr/dokumanlar/yayinlar/Balikesir-Turizm-Yatirim-Rehberi.pdf. 12.11.2025.
37. Homeros. (2014). İlyada (Çev. A. Erhat-A. Kadir). İş Bankası Yayınları.
38. Hurley, P. T., & Arı, Y. (2011). Mining (dis) amenity: The political ecology of mining opposition in the Kaz (Ida) Mountain region of western Turkey. Development and Change, 42(6), 1393-1415. https://doi.org/10.1111/j.1467-7660.2011.01737.x
39. Hurley, P. T., & Arı, Y. (2018). Saying “No” to (the) Oxygen Capital? Amenity migration, counter-territorialization, and uneven rural landscape change in the Kaz Dağları (Ida Mountains) of western Turkey. Journal of Rural Studies, 62, 195-208. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2018.08.008
40. Ilgar, R. (2024). Kaz Dağı ve çevresinin kültürel varlıkları. Kültür Araştırmaları Dergisi, (23), 338-356. https://doi.org/10.46250/kulturder.1566547
41. Ilgar, R. (2025). Kaz Dağları ve çevresindeki altın madenciliği. Journal of Academic Social Science Studies, 18(104), 1-20. http://dx.doi.org/10.29228/JASSS.80696
42. IUCN (1980). World conservation strategy: Living resource conservation for sustainable development. IUCN.
43. Kahyaoğlu, S. (2022). Tahtakuşlar (Kuşlarbayırı)-Kaz Dağı eteklerinde bir tahtacı Türkmen köyü. Kafekültür Yayıncılık.
44. Kapukaya, Z. (2018). İlyada Destanı’nda Ida (Kazdağı). Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Dergisi, 19(41), 103-116.
45. Kurdoğlu, O. (2007). Dünyada doğayı koruma hareketinin tarihsel gelişimi ve güncel boyutu., Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 8(1), 59-76.
46. Leopold, A. (1949). A sand county almanac. Oxford University Press.
47. Lowenthal, D. (2016). Origins of Anthropocene awareness. The Anthropocene Review, 3(1), 52-63. https://doi.org/10.1177/2053019615609953
48. Lukawiecki, J., Wall, J., Young, R., Gonet, J., Azhdari, G., & Moola, F. (2022). Operationalizing the biocultural perspective in conservation practice: a systematic review of the literature. Environmental Science & Policy, 136, 369-376. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2022.06.016
49. Maffi, L. (2001). On biocultural diversity: Linking language, knowledge, and the environment. Smithsonian Institution Press.
50. Maffi, L. (2005). Linguistic, cultural, and biological diversity. Annual Review of Anthropology, 34, 599–617. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.34.081804.120437
51. Maffi, L. (2012). What is biocultural diversity. In Biocultural diversity conservation: A global sourcebook, L. Maffi and E. Woodley (eds), p.1-11, Routledge.
52. Maffi, L., & Dilts, O. (2014). Biocultural diversity toolkit: An introduction to biocultural diversity. Canada. Terralingua.
53. Marsh, G. P. (2003). Man and nature. University of Washington Press.
54. Millennium Ecosystem Assessment (MEA). (2005). Millennium ecosystem assessment reports. In R. M. Hassan (Ed.), Ecosystems and human wellbeing: A framework for assessment. Island Press.
55. Nash, R. (1967). Wilderness and the American mind. Yale University Press.
56. Nemoga, G. R., Appasamy, A., & Romanow, C. A. (2022). Protecting indigenous and local knowledge through a biocultural diversity framework. The Journal of Environment & Development, 31(3), 223-252. https://doi.org/10.1177/107.049.65221104781.
57. Onay, Ö. (2025). Mining the margins: Racial capitalism and the dispossession of Türkiye’s ethnic minorities. Capitalism Nature Socialism, 1-22. https://doi.org/10.1080/10455752.2025.2549301
58. Özkan, O., & Uzun, A. (2019). Spatial perceptions and thoughts of retirement migrants in the case of Kazdağı (Ida Mountain) National Park and its vicinity (Balıkesir-Turkey). Coğrafi Bilimler Dergisi, 17(2), 237-259. https://doi.org/10.33688/aucbd.563075
59. Phillips, A. (1998). The nature of cultural landscapes—a nature conservation perspective. Landscape Research, 23(1), 21-38. https://doi.org/10.1080/01426399808706523
60. Pretty, J., Adams, B., Berkes, F., Ferreira de Athayde, S., Dudley, N., Hunn, E., … Pilgrim, S. (2009). The intersections of biological diversity and cultural diversity: Towards integration. Conservation and Society, 7(2), 100–112. https://doi.org/10.4103/0972-4923.58642
61. Sanborn, T., & Jung, J. (2021). Intersecting social science and conservation. Frontiers in Marine Science, 8, 676394. https://doi.org/10.3389/fmars.2021.676394
62. Satıl, F. (2009). Threatening factors on plant diversity of Kazdağı (IDA Mountain) National Park in Turkey and suggestions for conservation. Biotechnology & Biotechnological Equipment, 23(sup1), 208-211. https://doi.org/10.1080/13102818.2009.10818402
63. Saviano, M., Di Nauta, P., Montella, M. M., & Sciarelli, F. (2018a). Managing protected areas as cultural landscapes: The case of the Alta Murgia National Park in Italy. Land Use Policy, 76, 290-299. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2018.03.052
64. Saviano, M., Di Nauta, P., Montella, M. M., & Sciarelli, F. (2018b). The cultural value of protected areas as models of sustainable development. Sustainability, 10(5), 1567. https://doi.org/10.3390/su10051567
65. Soylu, B. Ç., Şahin, B., Demir, B., & Mısır, İ. (2024). Kazdağı Türkmen köylerinde geleneksel tören ve ritüeller: Sürdürülebilir kültürel miras turizmi üzerine bir araştırma. Türkbilig, 2024(48), 394-419. https://doi.org/10.59257/turkbilig.1451855
66. Sümer, F., (1993). Tahtacılar. Türk Dünyası Tarih Dergisi, 7, 8–12.
67. Stake, R. E. (1995). The art of case study research. Sage.
68. Şahin, H. İ. (2014). Kazdağlarında ayin ve şiir: Tahtacı Türkmenlerinin sazandarlık/zâkirlik geleneği üzerine. Journal of Alevism-Bektashism Studies, (10), 141-165. https://doi.org/10.24082/abked.2014.10.004
69. Şanlı, F. B., Kurucu, Y., & Esetlili, M. T. (2009). Determining land use changes by radar-optic fused images and monitoring its environmental impacts in Edremit region of western Turkey. Environmental Monitoring and Assessment, 151(1-4), 45-58. https://doi.org/10.1007/s10661-008-0248-z
70. TOD. (2024). Türkiye ormancılığında korunan alanlar. (Editör: Alan, M.) Türkiye Ormancılar Derneği Yayını.
71. Uzun, A., & Özkan, O. (2019). Emekli göçü literatürünün değerlendirilmesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 24(41), 141-152. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.515551
72. Uzun, S., & Demir, M. (2017). Korunan alanların doğa koruma ve sürdürülebilir kalkınma açısından önemi. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 19(2), 163–174.
73. Yin, R. K. (2018). Case study research and applications (Vol. 6), Sage.
74. Yolcu, M. A. (2022). Kaz Dağları ve geleneksel ekolojik bilgi. Paradigma Akademi Yayınları.
75. Yolcu, M. A., & Aça, M. (2022). A heterodox community under the siege of Sünni Islam in Turkey: The Tahtacis. Journal of Church and State, 64(2), 215-239. https://doi.org/10.1093/jcs/csab028.