TR
EN
Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama
Öz
Bu çalışmanın amacı, genç yetişkinlerin yapay zekâ (YZ) kullanımına yönelik bağımlılık eğilimlerini değerlendirmek için geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmektir. Griffiths'in Bağımlılık Bileşenleri Modeli ve Teknolojik Belirlenimcilik Kuramı temel alınarak tasarlanan çalışma, iki aşamalı veri toplama süreci ile yürütülmüştür. İlk aşamada 307 katılımcıdan elde edilen verilerle açımlayıcı faktör analizi (AFA) gerçekleştirilmiş; ikinci aşamada ise bağımsız 361 kişilik örneklemden elde edilen verilerle ölçüm modelinin geçerliliğini test etmek amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) uygulanmıştır. Kapsam geçerliliği uzman görüşleriyle sağlanmış ve pilot uygulamanın ardından ölçeğin nihai formu 25 maddeden oluşmuştur. AFA sonuçları üç boyutlu bir yapı ortaya koymuştur: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama. İç tutarlılık analizlerinde Cronbach α katsayıları .82 ile .95 arasında değişmiş ve yüksek düzeyde güvenirlik elde edilmiştir. Ölçek puanları, teknoloji ve internet bağımlılığı ölçekleriyle istatistiksel açıdan anlamlı ve pozitif korelasyonlar göstermiş; bu durum ölçüt geçerliğini desteklemiştir. Bulgular, geliştirilen ölçeğin bireylerin YZ kullanımına ilişkin davranışsal, duygusal ve bilişsel eğilimlerini kapsamlı biçimde değerlendirebildiğini ortaya koymaktadır. Dijital bağımlılık literatürüne katkı sağlamasının yanı sıra bu ölçek, psikolojik danışmanlık, eğitim ortamları ve teknoloji okuryazarlığı programlarında riskli YZ kullanım örüntülerini belirlemek amacıyla da uygulanabilir.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Bu çalışma için etik komite onayı Aydın Adnan Menderes Üniversitesi’nden (Tarih: 22 Ocak 2025, Sayı: E-84982664-050.04-675080) alınmıştır
Kaynakça
- Andreassen, C. S., Billieux, J., Griffiths, M. D., Kuss, D. J., Demetrovics, Z., Mazzoni, E., & Pallesen, S. (2016). The relationship between addictive use of social media and video games and symptoms of psychiatric disorders: A large-scale cross-sectional study. Psychology of Addictive Behaviors, 30(2), 252–262. https://doi.org/10.1037/adb0000160
- Aydın, F. (2017). Teknoloji bağımlılığının sınıf ortamında yarattığı sorunlara ilişkin öğrenci görüşleri (Tez No: 494180). [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
- Bányai, F., Zsila, Á., Király, O., Maraz, A., Elekes, Z., Griffiths, M. D., Andreassen, C. S., & Demetrovics, Z. (2017). Problematic social media use: results from a large-scale nationally representative adolescent sample. PLoS ONE, 12(1), Article e0169839. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0169839
- Boateng, G. O., Neilands, T. B., Frongillo, E. A., Melgar-Quiñonez, H. R., & Young, S. L. (2018). Best practices for developing and validating scales for health, social, and behavioral research: A primer. Frontiers in Public Health, 6, 149. https://doi.org/10.3389/fpubh.2018.00149
- Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2020). Bilimsel araştırma yöntemleri (29. bs.). Pegem Akademi.
- Canpolat, M. (2021). Psikolojik danışmanlık ve rehberlikte yapay zekâ kullanılabilirliği üzerine bir araştırma. Milli Eğitim Özel Eğitim ve Rehberlik Dergisi, 1(1), 1–25. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2085243
- Caplan, S. E. (2010). Theory and measurement of generalized problematic internet use: A two-step approach. Computers in Human Behavior, 26(5), 1089–1097. https://doi.org/10.1016/j.chb.2010.03.012
- Chandler, D. (1995). Technological or media determinism. http://www.aber.ac.uk/media/Documents/tecdet/tecdet.html
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Klasik Test Kuramları
Bölüm
Araştırma Makalesi
Erken Görünüm Tarihi
20 Mayıs 2026
Yayımlanma Tarihi
-
Gönderilme Tarihi
2 Şubat 2026
Kabul Tarihi
30 Mart 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: Advanced Online Publication
APA
Totan, T., Demir, A. N., & Topaloğlu, T. (2026). Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama. Journal of Psychometric Research, Advanced Online Publication. https://doi.org/10.62425/jopres.1880071
AMA
1.Totan T, Demir AN, Topaloğlu T. Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama. Journal of Psychometric Research. 2026;(Advanced Online Publication). doi:10.62425/jopres.1880071
Chicago
Totan, Tarik, Ayşe Nur Demir, ve Tuğba Topaloğlu. 2026. “Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama”. Journal of Psychometric Research, sy Advanced Online Publication. https://doi.org/10.62425/jopres.1880071.
EndNote
Totan T, Demir AN, Topaloğlu T (01 Mayıs 2026) Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama. Journal of Psychometric Research Advanced Online Publication
IEEE
[1]T. Totan, A. N. Demir, ve T. Topaloğlu, “Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama”, Journal of Psychometric Research, sy Advanced Online Publication, May. 2026, doi: 10.62425/jopres.1880071.
ISNAD
Totan, Tarik - Demir, Ayşe Nur - Topaloğlu, Tuğba. “Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama”. Journal of Psychometric Research. Advanced Online Publication (01 Mayıs 2026). https://doi.org/10.62425/jopres.1880071.
JAMA
1.Totan T, Demir AN, Topaloğlu T. Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama. Journal of Psychometric Research. 2026. doi:10.62425/jopres.1880071.
MLA
Totan, Tarik, vd. “Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama”. Journal of Psychometric Research, sy Advanced Online Publication, Mayıs 2026, doi:10.62425/jopres.1880071.
Vancouver
1.Tarik Totan, Ayşe Nur Demir, Tuğba Topaloğlu. Yapay Zekâya Bağımlı Davranışlar: Davranışsal Kontrolsüzlük, Duygusal Bağlanma ve Bilişsel Zayıflama. Journal of Psychometric Research. 01 Mayıs 2026;(Advanced Online Publication). doi:10.62425/jopres.1880071