A Study on Urban Development and Macroform Evolution of Diyarbakır

Öz

The macroform development of cities, their growth directions, and characteristics directly affect the environmental, economic, and social aspects of the city. Over time, many examples in Turkey have revealed a lack of inclusivity regarding sustainability in macro-scale planning decisions for cities. Diyarbakır, one of the largest cities in Turkey's southeast region with a strong historical urban fabric and core, has been shaped by periodic, disjointed, and sometimes fragmented planning decisions rather than comprehensive, inclusive, and complementary plans. This issue has also produced structural problems and imbalances such as urban transportation and accessibility, spatial integrity, and center-periphery balance. The current study aims to examine the spatial development and macroform evolution of the city of Diyarbakır between 1930 and 2020, investigating the urban growth process that took place in the direction of Yenişehir, Bağlar, and Kayapınar, starting from the historical core of Diyarbakır, Suriçi , and the urban growth process, planning decisions, and physical growth thresholds in the directions of Yenişehir, Bağlar, and Kayapınar during specific time periods. Comprehensive literature and archive searches, zoning plans prepared in different periods, aerial photographs, orthophoto data, and population statistics were systematically examined and synthesized. The findings show that planned and unplanned urban development processes are intertwined in Diyarbakır's development, resulting in a fragmented spatial structure. This fragmented spatial formation was found to be determined by transportation axes, population movements, and zoning decisions. These results provide a conceptual and spatial framework that explains the historical background of Diyarbakır's current spatial structure.

Anahtar Kelimeler

• Urban Development
• Macroform
• Diyarbakır
• Urban Growth

Diyarbakır’ın Kentsel Gelişim ve Makroform Evrimi Üzerine Bir Çalışma

Öz

Kentlerin makroform gelişimi, büyüme yönleri ve nitelikleri kentin çevresel, ekonomik ve sosyal yönlerini doğrudan etkilemektedir. Zamanla, Türkiye'deki birçok örnekte şehirler için makro ölçekli planlama kararlarında sürdürülebilirlik konusunda kapsayıcılık eksikliği olduğu ortaya çıkmıştır. Türkiye’nin güney-doğu bölgesinin en büyük kentlerinden olan ve güçlü bir tarihi kentsel doku ve çekirdeğe sahip olan Diyarbakır bütüncül, kapsayıcı ve birbirini takip edip tamamlayan planlar yerine dönemsel, kopuk ve bazen parçalı plan kararları ile şekillenmiştir. Bu sorun da kentsel ulaşım ve erişebilirlik, mekânsal bütünlük, merkez-çeper dengesi gibi yapısal sorunlar ve dengesizlikler üretmiştir. Mevcut çalışma Diyarbakır kentinin 1930-2020 yılları arasındaki mekânsal gelişimi ve makroform evrimini incelemeyi hedefleyerek, Diyarbakır’ın tarihsel çekirdeğini oluşturan Suriçi’nden başlayarak Yenişehir, Bağlar ve Kayapınar yönlerinde gerçekleşen kentsel büyüme süreci, planlama kararları ve fiziksel büyüme eşiklerini dönemsel zaman dilimlerinde araştırmıştır. Kapsamlı literatür ve arşiv tarama, farklı dönemlerde hazırlanmış imar planları, hava fotoğrafları, ortofoto verileri, nüfus istatistikleri sistematik biçimde inceleme ve sentezleme yöntemleri kullanılmıştır. Bulgular, Diyarbakır’ın gelişiminde planlı ve plansız kentsel gelişim süreçlerinin iç içe geçtiği ve parçalı bir mekânsal yapı ortaya çıkardığını göstermiştir. Bu parçalı mekânsal oluşum da ulaşım aksları, nüfus hareketleri ve imar kararlarının belirleyici faktörler olduğu sonucuna varılmıştır. Bu sonuçlar, Diyarbakır’ın güncel mekânsal yapısının tarihsel arka planını açıklayan kavramsal ve mekânsal bir çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kentsel Gelişim
• Makroform
• Diyarbakır
• kentsel Büyüme

Kaynakça

1. Aksu, R., & Değerliyurt, M. (2014). Sürdürülebilir kentsel gelişim sağlamak amacıyla model yerleşim alanları planlama: Diyarbakır kenti örneği. TÜCAUM VIII. Coğrafya Sempozyumu
2. Başgelen, N. (1998). Bir zamanlar Diyarbakır. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
3. Aliağaoğlu, A., & Uğur, A. (2015). Şehir coğrafyası. Nobel Akademik Yayıncılık
4. Arslan, R. (1979). Diyarbakır ve çevresinde şehirleşme hareketleri. Ziya Gökalp Derneği Yayınları. Atak, B. K., Erdoğan, N., Ersoy, E., & Nurlu, E. (2014). Analysing the spatial urban growth pattern by using logistic regression in the Didim district. Journal of Environmental Protection and Ecology, 15(4), 1866–1876.
5. Bağlı, M., & Binici, A. (2005). Kentleşme tarihi ve Diyarbakır kentsel gelişimi. Bilim Adamı Yayınları.
6. Beysanoğlu, Ş. (1996b). Anıtları ve kitabeleri ile Diyarbakır tarihi (Cilt 2). Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları.
7. Bilen, B. H. (2022). Diyarbakır Suriçi kentsel yenileme projesinin kent morfolojisi ve kent kimliği açısından değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Aydın Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
8. Can, Z. (1991). Diyarbakır imar planı araştırma raporu. Diyarbakır İmar Planı Araştırması.

9. Dağlı, D., & Çağlıyan, A. (2021). Kentsel gelişim ve dönüşüm sürecinin belirlenmesi: Diyarbakır örneği. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), (43), 212–234. https://doi.org/10.32003/igge.819481
10. Diyarbakır Belediyesi. (1980). Diyarbakır koruma amaçlı imar planı araştırma raporu. Diyarbakır Belediyesi İmar Müdürlüğü.
11. Gabriel, A. (1940). Diyarbakır Suriçi bölgesi yerleşim planı.
12. Halifeoğlu, F. M., & Dalkılıç, N. (2011). Diyarbakır’da 1950–1970 döneminde inşa edilen idari yapılar. Mimarlık Dergisi, (361), 43–50.
13. Karadoğan, S. (2019). Kuruluş yeri açısından Diyarbakır kentinin sitüasyonu ve jeoloji-jeomorfoloji ilişkileri. 72. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiriler Kitabı (890–895). Jeoloji Mühendisleri Odası Yayınları.
14. Kejanlı, D. T., & Dinçer, İ. (2011). Diyarbakır kale kentinde koruma ve planlama sorunları. MEGARON, 6(2), 95–108.
15. Kejanlı, D. T., Akın, C. T., & Yılmaz, A. (2007). Türkiye’de koruma yasalarının tarihsel gelişimi üzerine bir inceleme. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 6(19), 179–196.
16. Keleş, R. (1961). Şehir ve bölge planlaması bakımından şehirleşme hareketleri. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
17. Keleş, R. (1997). Kentleşme politikası. İmge Kitabevi.
18. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu. (1980). Diyarbakır tescilli taşınmaz kültür varlıkları envanteri ve tescil listesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
19. Nazım İmar Planı, Planlama Raporu. (2006). Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi.
20. Özcanlı, M., Özçağlar, A., Özgen, N., & Benek, S. (2018). Diyarbakır şehrinin alansal gelişimi ve tarım arazileri üzerindeki etkileri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(64), 479–506.
21. Parla, C. (2005). Diyarbakır surları ve kent tarihi. METU Journal of the Faculty of Architecture, 22(1), 57–84.
22. Tiitu, M. (2018). Sprawl of the built-up areas in Finnish city regions. Applied Geography, 101, 1–13.
23. Tözün, V. (1941). Diyarbakır şehir coğrafyası. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yıllık Araştırmalar Dergisi, 1, 481–498.
24. TÜİK. (1927–2019). Genel nüfus sayımları ve ADNKS verileri. Türkiye İstatistik Kurumu. https://www.tuik.gov.tr
25. Tümertekin, E. (1973). Türkiye’de şehirleşme ve şehirsel fonksiyonlar. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Yayınları.
26. Viana, C. M., Oliveira, S., Oliveira, S. C., & Rocha, J. (2019). Land use/land cover change detection and urban sprawl analysis. In H. R. Pourghasemi & C. Gokceoglu (Eds.), Spatial modeling in GIS and R for earth and environmental sciences (pp. 621–651). https://doi.org/10.1016/B978-0-12-815226-3.00029-6
27. Vitousek, P. M., Mooney, H. A., Lubchenco, J., & Melillo, J. (1997). Human domination of Earth’s ecosystems. Science, 277, 494–499.
28. Yakut, M. E. (2020). Şehir coğrafyası açısından Diyarbakır (Doktora tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
29. Yakut, M. E., & Ceylan, M. A. (2019). Diyarbakır Suriçi kentsel dönüşüm projesinin nüfus ve yerleşmeye etkilerine coğrafi bir bakış. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(63), 386–398. https://doi.org/10.17719/jisr.2019.3236