Türkiye’de Merkezi Yönetim ve Yerel Yönetimler Arasındaki Mali İlişkilerin Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Örneği Üzerinden İncelenmesi

Yıl 2025, Sayı: 74, 1 - 20, 26.11.2025

Sevgi Yıldız , Osman Geyik

https://doi.org/10.26650/mcd2025-1787340

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasındaki mali ilişkilerin yapısı ve işleyişlerinin yerel yönetimlerin mali özerklikleri üzerindeki etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın kapsamını, merkezi yönetimin kaynakların toplanması, dağıtılması ve denetimindeki rolü ile yerel yönetimlerin hizmet sunumundaki sorumlulukları arasındaki mali denge oluşturmaktadır. Araştırmada Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi örneği ele alınmış ve yerel düzeyde mali ilişkilerin işleyişi ile bu ilişkilerin çalışanlar tarafından nasıl algılandığı ortaya konulmuştur. Yöntem olarak belediye personeline uygulanan anketlerden elde edilen veriler analiz edilmiş ve hipotez testleriyle demografik değişkenlerin mali yeterlilik algısı üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Bulgular, cinsiyet, yaş, eğitim ve görev süresinin anlamlı bir etkisinin bulunmadığını, yalnızca görev pozisyonunun belirleyici olduğunu göstermektedir. Ayrıca personelin şeffaflık ve sorumluluk bilincinin yüksek olduğu, ancak mali karar süreçlerine katılım düzeyinin düşük kaldığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, merkezyerel mali ilişkilerin hâlâ merkeziyetçi bir anlayışla yürütüldüğü, gelir yetersizlikleri nedeniyle yerel yönetimlerin merkezi idareye bağımlı olduğu ve bu durumun yerel özerklik üzerinde sınırlayıcı bir etki yarattığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Merkezi yönetim , Yerel yönetim , Mali İlişkiler , Bütçe , Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi

Examination of Financial Relations Between Central and Local Governments in Turkey Through the Example of Diyarbakir Metropolitan Municipality

Öz

This study aims to analyse the structure of financial relations between the central government and local administrations in Turkey and the impact of these relations on the fiscal autonomy of local governments. The scope of the study focuses on the fiscal balance between the central government’s role in the collection, allocation, and oversight of resources and the responsibilities of local governments in service delivery. The research examines the case of Diyarbakır Metropolitan Municipality, highlighting how financial relations operate at the local level and how these relations are perceived by employees. Data obtained from surveys conducted with municipal staff were analysed, and hypothesis tests were conducted to assess the effects of demographic variables on the perception of financial adequacy. The findings indicate that gender, age, education, and length of service does not have a significant impact, while only job position is a determining factor. Furthermore, it was found that staff demonstrated high levels of transparency and accountability awareness, yet their participation in financial decisionmaking processes remained low. In conclusion, the study reveals that central local financial relations are still conducted with a centralised approach, local governments remain dependent on the central administration due to revenue insufficiencies, and this situation imposes limiting effects on local autonomy.

Anahtar Kelimeler

Central government , Local government , Financial relations , Budget , Diyarbakır Metropolitan Municipality

Kaynakça

• Ahmad, E. (1997). 4 intergovernmental transfers. In T. Ter-Minassian (Ed.), Fiscal federalism in theory and practice . International Monetary Fund. google scholar
• Alan, A. (2019). Yerelleşme ve merkezileşme açısından Türkiye'de yerel yönetimler reformu (2002–2015 yılları arası dönem). [Yüksek lisans tezi, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr google scholar
• Arıkboğa, D. (2016). Geçmişten Geleceğe Büyükşehir Belediye Modeli. Yerel Politikalar(3), 48-96. google scholar
• Arslan, N. T. (2005). İdari ve mali paylaşım açısından merkezi yönetim yerel yönetim ilişkileri. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, (33), 189–208. google scholar
• Aydın, A., & Geyik, O. (2016). Yerel yönetimlerde gelir çıkmazı: Türkiye için bir değerlendirme. Aydın, M. ve Tan, S. S. (Ed). Political Economy of Taxation. IJOPEC Publication. google scholar
• Bali, B. B. (2007). Türkiye'de yerel yönetimlerin borçlanmasına mali özerklik perspektifinden bir bakış. In H. Özgür & M. Kösecik (Eds.). google scholar Yerel yönetimler üzerine güncel yazılar (ss. 541–572). Nobel Yayınları. google scholar
• Berk, A. (2003). İller Bankası ve yerel yönetimler. Sayıştay Dergisi, (48), 75–92. google scholar
• Bird, R. M. (1999). Fiscal federalism: From the encyclopedia of taxation and tax policy (Research Report). Urban Institute. https://www. urban.org/research/publication/fiscal-federalism. google scholar
• Çiçek, Y. (2014). Geçmişten günümüze Türkiye'de yerel yönetimler. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 53–64. google scholar
• Çiftçi, H. (2006). Büyükşehir belediyelerinin idari ve mali yapıları (Konya Büyükşehir Belediyesi örneği). [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr google scholar
• Denhardt, R. B. & Denhardt, J. V. (2000). The new public service: Serving rather than steering. Public Administration Review, 60(6), 549– 559. https://doi.org/10.1111/0033-3352.00117 google scholar
• Demir, M., & Geyik, O. (2019). Siyasi, idari ve mali yönleriyle yerel yönetimler. Yerel Yönetimlerin Gelir Kaynakları: Seçili AB Ülkeleri Türkiye Karşılaştırması (293-320). Konya: Çizgi Kitabevi. google scholar
• Erkan, E. G. (2014). Merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında görev paylaşımı, kamu hizmetlerinin görülmesinde etkinlik ve Silifke Belediyesi'nde bir uygulama [Yüksek lisans tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok. gov.tr google scholar
• Gök, M., & Gencel, U. (2020). Yerel yönetimler üzerine maliye ve siyaset yazıları. Ekin Yayınevi. google scholar
• Göküş, M. (2007). Türkiye'de merkezi yönetim yerel yönetim ilişkilerin tarihsel gelişimi. In M. A. Çukurçayır & G. Gökçe (Eds.), Kamu yönetiminin yapısal ve işlevsel sorunları. Çizgi Kitapevi. google scholar
• Kara, M. A. (2019). Merkezi yönetim ve yerel yönetimler arası mali ilişkiler: Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi örneği [Yüksek lisans tezi, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. google scholar
• Keser, A. & Gökmen, Y. (2012). Büyükşehir belediyeleri kuruluş sürecinin analizi. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 21(1), 17-42. google scholar
• Kesik, A. (2005). Yönetimler arası mali ilişkiler ve Türkiye uygulaması. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 5(10), 74–103. google scholar
• Kete, H. (2023). Yerel yönetimler perspektifinden mali kurallar. O. Geyik & G. Y. Şeren (Ed.), Toplum, ekonomi, vergi - Teorik ve ampirik değerlendirmeler (ss. 97-116). Gazi Kitabevi. google scholar
• Kırkıl, A. G. C. (2019). Belediye Gelirleri Kanunu çerçevesinde belediyelerin vergi gelirlerinin değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. google scholar
• Mahmutoğlu, A. (2011). Türkiye'de merkezi yönetim-yerel yönetimler mülki idare ilişkisinin geleceği. Türk İdare Dergisi, 471–472. google scholar
• Musgrave, P. B. (1991). Principles of interjurisdictional fiscal relations. In Merkezi idare ile mahalli idareler arasındaki mali ilişkiler: VII. Türkiye Maliye Sempozyumu, Marmaris-Altınyunus 23-25 Mayıs 1991 (ss. 113–139). MÜ İİBF Maliye Bölümü ve MAUM Yayını. google scholar
• Mutluer, M. K., Öner, E., & Kesik, A. (2016). Teoride ve uygulamada kamu maliyesi (4. baskı). Türkmen Kitabevi. google scholar
• Oates, W. E. (1999). An essay on fiscal federalism. Journal of Economic Literature, 37(3), 1120–1149. http://www.jstor.org/stable/2564874 google scholar
• Oktay, T. (2016). 6360 sayılı kanuna dayalı büyükşehir belediye reformunu anlama ve anlamlandırma. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 1(1), 71–131. google scholar
• Olcay, B. (2024). Yerel yönetimlerin tarihsel gelişimi. Bitlis Eren Üniversitesi Akademik Öğrenci Dergisi google scholar
• Rambe, R. A., & Febriani, R. E. (2021). The impact of regional splitting and local taxes on local government spending in Indonesia. Anatolian Journal of Economics and Business / Anadolu İktisat ve İşletme Dergisi, 5(2), 74–88. google scholar
• Schneider, A. (2003). Decentralization: Conceptualization and measurement. Studies in comparative international development, 38(3), 32-56. google scholar
• Sucan, E. (2017). Ulusal siyaset ve yerel hizmet ikileminde Demokratik Bölgeler Partili belediyeler: Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi üzerine bir inceleme [Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. google scholar
• Şeren, G. Y., Geyik, O., & Akdoğan, D. A. (2022). Yerel yönetimler üzerine siyasi, mali ve sosyal tartışmalar. Gazi Kitabevi. google scholar Ter-Minassian, T. (1997). Decentralization and macroeconomic management (IMF Working Paper No. WP/97/155). International Monetary Fund google scholar
• Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete. (2008, 4 Temmuz). İl Özel İdaresi ve belediyelere genel bütçe vergi gelirlerinden pay verilmesi hakkında kanun (Kanun No: 5779, Kabul Tarihi: 2/7/2008) [Kanun]. Sayı: 26927. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/07/ 20080704-1.htm google scholar