II. Dünya Savaşı’nın Türkiye Genel Bütçesi Üzerindeki Etkileri

Öz

Bu çalışma, II. Dünya Savaşı’nın Türkiye genel bütçesi üzerindeki etkisini harcama kompozisyonu ve finansman yapısı üzerinden incelemektedir. Türkiye savaşa fiilen katılmamış olmakla birlikte, silahlı tarafsızlık ve geniş çaplı askerî mobilizasyon politikası bütçe önceliklerini köklü biçimde değiştirmiştir. 1930’lu yılların ikinci yarısında kalkınma ve sanayileşme hedefleri doğrultusunda iktisadi işlevi güçlenen bütçe yapısı, 1939–1943 döneminde savunma eksenli bir karakter kazanmış; savunma harcamalarının toplam bütçe içindeki payı hızla artmıştır. Bu artış, sosyo-ekonomik harcamaların daralmasına yol açarken, finansman tarafında olağanüstü vergiler, iç borçlanma ve emisyon gibi araçların daha yoğun kullanılmasına neden olmuştur.

Çalışma, TBMM Zabıt Cerideleri ve Tutanak Dergisi görüşmeleri ile TBMM Kanunlar Dergisi’nde yer alan bütçe ve kesin hesap kanunlarına ekli A (harcama) ve B (gelir/finansman) cetvellerini birlikte kullanmaktadır. Yöntem, nitel belge incelemesi ile kesin hesap verilerinin betimsel ve karşılaştırmalı çözümlemesine dayanmaktadır. 1930–1938 savaş öncesi mali zemin, 1939–1943 savaş dönemi kırılması ve 1944–1947 telafi/normalleşme evresi ayrımı üzerinden bulgular analiz edilmiştir. Sonuçlar, bütçenin kriz döneminde kaynak seferberliği aracına dönüştüğünü ve savaş sırasında şekillenen harcama ile finansman yapısının savaş sonrasında da kalıcı etkiler ürettiğini göstermektedir. Bulgular, Peacock ve Wiseman’ın yerinden etme etkisi yaklaşımı ile Wagner yasası çerçevesinde değerlendirilerek savaş koşullarında mali kapasitenin yeniden yapılandığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye bütçesi
• II. Dünya Savaşı
• Savunma harcamaları
• Bütçe finansmanı
• Olağanüstü gelirler

The Effects of World War II on Turkey’s Central Government Budget

Öz

This article examines the structural transformation of Turkey’s central government budget during the Second World War within the framework of wartime fiscal capacity and displacement theory. Drawing on parliamentary debates in the TBMM Proceedings and final account data (expenditure “A” and revenue/financing “B” tables) published in the TBMM Law Journal, the study analyses changes in expenditure composition and financing mechanisms between 1939 and 1947.

The findings show that prolonged military mobilisation under armed neutrality shifted fiscal priorities decisively towards national defence, with defence expenditures exceeding half of total budget outlays in peak war years. As ordinary revenues proved insufficient, extraordinary taxation, domestic borrowing, and monetary expansion became key financing instruments.

This shift redefined the functional role of the budget from a development-oriented instrument of industrial policy to a mechanism of crisis management and resource mobilisation. Moreover, wartime financing practices generated post-war fiscal pressures that constrained the restoration of developmental spending even after defence expenditures declined.

In line with Peacock and Wiseman’s displacement effect and broader debates on fiscal capacity under crisis conditions, the Turkish case demonstrates how prolonged external threats can produce lasting structural reconfiguration of budget priorities, even without direct participation in the war.

Anahtar Kelimeler

• Keywords Turkey’s budget
• World War II
• Defence expenditures
• Budget financing
• Extraordinary revenues

Kaynakça

1. Aktar, A. (1996). Tracing the origins of the Turkish state: The Varlık Vergisi and its consequences. Middle Eastern Studies, 32(2), 87–107. google scholar
2. Aktar, A. (2000). Varlık vergisi ve “Türkleştirme” politikaları. İletişim Yayınları. google scholar
3. Besley, T., & Persson, T. (2009). The origins of state capacity: Property rights, taxation, and politics. American Economic Review, 99(4), 1218–1244. https://doi.org/10.1257/aer.99.4.1218 google scholar
4. Boratav, K. (2005). Türkiye iktisat tarihi: 1908–2002 (9. bs.). İmge Kitabevi. google scholar
5. Harrison, M. (Ed.). (1998). The economics of World War II: Six great powers in international comparison. Cambridge University Press. google scholar
6. Keyder, Ç. (1987). State and class in Turkey: A study in capitalist development. Verso. google scholar
7. Kuruç, B. (2011). Mustafa Kemal döneminde ekonomi: Büyük devletçilik yılları. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. google scholar
8. Lindert, P. H. (2004). Growing public: Social spending and economic growth since the eighteenth century (Vols. 1–2). Cambridge University Press. google scholar

9. Pamuk, Ş. (2008). Türkiye’nin 200 yıllık iktisadi tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
10. Pamuk, Ş. (2014). War, state economic policies and resistance by agricultural producers in Turkey, 1939–1945. In M. Harrison (Ed.), The economics of World War II: Seventy-five years later (pp. 165–190). Cambridge University Press. google scholar
11. Peacock, A. T., & Wiseman, J. (1961). The growth of public expenditure in the United Kingdom. Princeton University Press. google scholar
12. Tonus, Ö. (2019). Türkiye’de ulusal gelir, gelir dağılımı ve yoksulluk. In M. Toprak & N. Çatalbaş (Eds.), Türkiye ekonomisi (pp. 33–69). Anadolu Üniversitesi Yayınları. google scholar
13. Tilly, C. (1990). Coercion, capital and European states, AD 990–1990. Blackwell. google scholar
14. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1935a, 22 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre V, Cilt 3, İçtima F., 27. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c003/tbmm05003027.pdf google scholar
15. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1935b, 25 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre V, Cilt 3, İçtima F., 29. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c003/tbmm05003029.pdf google scholar
16. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1936, 25 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre V, Cilt 11, İçtima 1, 67. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c011/tbmm05011067.pdf google scholar
17. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1937a, 24 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre V, Cilt 18, İçtima 2, 63. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c018/tbmm05018063.pdf google scholar
18. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1937b, 28 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre V, Cilt 18, İçtima 2, 67. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c018/tbmm05018067.pdf google scholar
19. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1938, 23 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre VI, Cilt 25, İçtima 3, 64. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c025/tbmm05025064.pdf google scholar
20. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1940, 27 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre VI, Cilt 11, İçtima 1, 56. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d06/c011/tbmm06011056.pdf google scholar
21. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1941, 26 Nisan). TBMM zabıt ceridesi (Devre VI, Cilt 18, İçtima 2, 56. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d06/c018/tbmm06018056.pdf google scholar
22. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1942a, 25 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre VI, Cilt 25, İçtima 3, 62. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d06/c025/tbmm06025062.pdf google scholar
23. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1942b, 11 Kasım). TBMM zabıt ceridesi (Devre VI, Cilt 28, İçtima 4, 3. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d06/c028/tbmm06028003.pdf google scholar
24. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1943, 24 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre VII, Cilt 2, İçtima F., 26. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d07/c002/tbmm07002026.pdf google scholar
25. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1944, 22 Mayıs). TBMM zabıt ceridesi (Devre VII, Cilt 10, İçtima 1, 58. İnikad). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d07/c010/tbmm07010058.pdf google scholar
26. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1947, 14 Nisan). TBMM zabıt ceridesi (Devre VIII, Toplantı 1, Cilt 5, 49. Birleşim). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d08/c005/tbmm08005049.pdf google scholar
27. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1945a, 21 Mayıs). TBMM tutanak dergisi (Devre VII, Cilt 17, İçtima 2, 58. Birleşim). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d07/c017/tbmm07017058.pdf google scholar
28. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1945b, 17 Aralık). TBMM tutanak dergisi (Devre VIII, Cilt 20, Toplantı 3, 12. Birleşim). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d07/c020/tbmm07020012.pdf google scholar
29. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1946, 18 Aralık). TBMM tutanak dergisi (Devre VIII, Cilt 3, Toplantı 1, 18. Birleşim). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d08/c003/tbmm08003018.pdf google scholar
30. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1942, 12 Haziran). TBMM kanunlar dergisi: 1938 yılı kesin hesabı (Cilt 23, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc023/kanuntbmmc023/kanuntbmmc02304254.pdf google scholar
31. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1943, 2 Haziran). TBMM kanunlar dergisi: 1939 yılı kesin hesabı (Cilt 25, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc025/kanuntbmmc025/kanuntbmmc02504428.pdf google scholar
32. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1944, 15 Kasım). TBMM kanunlar dergisi: 1940 yılı kesin hesabı (Cilt 27, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc027/kanuntbmmc027/kanuntbmmc02704676.pdf google scholar
33. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1947, 14 Nisan). TBMM kanunlar dergisi: 1941 yılı kesin hesabı (Cilt 29, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc029/kanuntbmmc029/kanuntbmmc02905033.pdf google scholar
34. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1949, 25 Mart). TBMM kanunlar dergisi: 1942 yılı kesin hesabı (Cilt 31, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc031/kanuntbmmc031/kanuntbmmc03105357.pdf google scholar
35. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1949, 16 Kasım). TBMM kanunlar dergisi: 1943 yılı kesin hesabı (Cilt 32, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc032/kanuntbmmc032/kanuntbmmc03205443.pdf google scholar
36. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1951, 16 Mayıs). TBMM kanunlar dergisi: 1944 yılı kesin hesabı (Cilt 33, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc033/kanuntbmmc033/kanuntbmmc03305767.pdf google scholar
37. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1952, 2 Nisan). TBMM kanunlar dergisi: 1945 yılı kesin hesabı (Cilt 34, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc034/kanuntbmmc034/kanuntbmmc03405910.pdf google scholar
38. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1952, 2 Nisan). TBMM kanunlar dergisi: 1946 yılı kesin hesabı (Cilt 34, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc034/kanuntbmmc034/kanuntbmmc03405911.pdf google scholar
39. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1954, 3 Mart). TBMM kanunlar dergisi: 1947 yılı kesin hesabı (Cilt 36, A Cetveli; B Cetveli). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc036/kanuntbmmc036/kanuntbmmc03606317.pdf google scholar