Yetişkin Hastaların Sağlık Okuryazarlık Düzeyine Göre Acil Servisi Kullanma Durumları ve Etkileyen Faktörler

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 1, 38 - 49, 29.04.2025

Mehmet Çalık , Nurcan Kolaç

https://doi.org/10.54061/jphn.1623692

Öz

Amaç: Bu araştırma yetişkin hastaların sağlık okuryazarlığı düzeyine göre acil servisi kullanım durumları ve etkileyen faktörleri belirlemek amacıyla tanımlayıcı ilişkisel bir çalışma olarak yapılmıştır.
Yöntem: Araştırma, Temmuz-Ekim 2024 tarihleri arasında İstanbul ili Avrupa Yakası'nda bulunan devlete bağlı bir hastanenin acil servisine başvuran 450 hasta ile gerçekleştirilmiştir. Veriler, Tanımlayıcı Bilgi Formu ve Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği (TSOY-32) kullanılarak yüz yüze görüşme yöntemiyle toplanmıştır. Verilerin analizi, tanımlayıcı istatistikler, anlamlı farkların belirlenmesi için ki-kare testi ve t-testleri ile yapılmış, sağlık okuryazarlığının acil servise başvuru sıklığıyla olan ilişkisi incelenmiştir.
Bulgular: Katılımcıların genel sağlık okuryazarlığı değerlendirildiğinde %14.2’sinin yetersiz düzeyde, %36.7’sinin sorunlu-sınırlı düzeyde, %30’unun yeterli düzeyde, %19.1’inin ise mükemmel düzeyde sağlık okuryazarlığına sahip olduğu saptanmıştır. Katılımcıların yaş, cinsiyet, eğitim durumu ve meslekleri ile Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçek puanları arasında anlamlı fark bulunmuştur (p< .001). Katılımcıların genel sağlık okuryazarlık düzeyi değerlendirildiğinde 18-24 ve 25-34 yaş arasındaki katılımcıların genel sağlık okuryazarlığı düzeyi 45-65 yaş grubuna göre daha yüksek bulunmuştur (p<.05). Hastalıklardan Korunma / Sağlığın Geliştirilmesi alt boyutundan elde edilen ortalama puanın 33.04±9.71 olduğu saptanmıştır. Katılımcıların genel sağlık okuryazarlığı ölçeğinin, tedavi ve hizmete yönelik alt boyut puanları ile hastalıklardan korunma ve sağlığın geliştirilmesine yönelik alt boyut puanları arasında pozitif yönde, yüksek düzeyde, anlamlı doğrusal bir ilişki olduğu saptanmıştır (p<.001).
Sonuç: Katılımcıların tedavi ve hizmete yönelik sağlık okuryazarlığı ile hastalıklardan korunma ve sağlığın geliştirilmesine yönelik sağlık okuryazarlığı düzeyi arttıkça, genel sağlık okuryazarlığı düzeyi de artmıştır. Eğitim seviyesi düşük olan bireylerin tedavi ve bakım süreçlerinde, sağlık okuryazarlığı düzeylerini artırmak amacıyla halk sağlığı çalışanlarının toplumda daha fazla sağlığı geliştirici çalışmalar yapmaları önerilir.

Anahtar Kelimeler

sağlık okuryazarlığı , acil servis , yetişkin , halk sağlığı

Etik Beyan

Bu çalışma İstanbul Kent Üniversitesi Etik Kurulu tarafından onaylanmıştır (Tarih: 05.04.2024, Karar no: E-10420511-050-31773).

Teşekkür

Bu çalışma İstanbul Kent Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Halk Sağlığı Hemşireliği Anabilim Dalında yüksek lisans tezinden türetilmiştir. Acil servis çalışanlarına ve çalışmaya katılan hastalara teşekkür ederiz.

Emergency Department Utilization and Influencing Factors Based on Health Literacy Levels in Adult Patients

Öz

Objective: This research was conducted as a descriptive correlational study to determine the emergency department usage status and influencing factors of adult patients according to their health literacy level
Methods: The research was carried out between July and October 2024 with 450 patients who visited the emergency department of a state hospital located in the European side of Istanbul. Data were collected through face-to-face interviews using the Descriptive Information Form and the Turkish Health Literacy Scale (TSOY-32). The data were analyzed using descriptive statistics, chi-square tests, and t-tests to identify significant differences, as well as examining the relationship between health literacy and emergency department visits.
Results: The overall health literacy levels of the participants showed that 14.2% had inadequate health literacy, 36.7% had problematic or limited health literacy, 30% had sufficient health literacy, and 19.1% had excellent health literacy. Significant differences were found between health literacy scores and factors such as age, gender, education level, and occupation (p<.001). The general health literacy level of participants between the ages of 18-24 and 25-34 was found to be higher than that of the 45-65 age group (p<.05). The average score for the subdimension of Disease Prevention and Health Promotion was 33.04±9.71. A strong, positive, and significant linear relationship was found between general health literacy and health literacy related to treatment and services, as well as disease prevention and health promotion (p<.001).
Conclusion: As health literacy regarding treatment and services, as well as disease prevention and health promotion, increased, the overall health literacy of participants also improved. It is recommended that public health professionals provide more educational efforts to improve the health literacy levels of individuals with lower educational backgrounds, particularly during treatment and care processes.

Anahtar Kelimeler

Health Literacy , Emergency Department , Adult , Public Health

Kaynakça

• Ahmed, S., Kehyayan, V., Abdou, M., & Bougmiza, I. (2023). Prevalence and determinants of health literacy among the adult population of Qatar. Frontiers in Public Health and Promotion, 11, 1278614. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1278614
• Baker, D. W., Parker, R. M., Williams, M. V., & Clark, W. S. (1998). Health literacy and the risk of hospital admission. Journal of General Internal Medicine, 13(12), 791–798. https://doi.org/10.1046/J.1525-1497.1998.00242.x
• Balakrishnan, M. P., Herndon, J. B., Zhang, J., Payton, T., Shuster, J., & Carden, D. L. (2017). The association of health literacy with preventable emergency department visits: A cross-sectional study. Academic Emergency Medicine, 24(9),1042-1050. https://doi.org/10.1111/acem.13244
• Chen, X., Hay, J. L., Waters, E. A., Kiviniemi, M. T., Biddle, C., Schofield, E., Li, Y., Kaphingst, K., & Orom, H. (2018). Health literacy and use and trust in health ınformation. Journal of Health Communication, 23(8), 724-734. https://doi.org/10.1080/10810730.2018.1511658
• Dost, A., & Durmaz, M. Ö. (2022). Kronik hastalığı olan bireylerin sağlık okuryazarlık düzeyleri ve etkileyen faktörler. İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Dergisi, 10(2), 652-666. https://doi.org/10.33715/ınonusaglık.1010493
• Durusu-Tanrıöver, M., Yıldırım, H. H., Demiray-Ready, F. N., Çakır, B., & Akalın, H. E. (2014). Türkiye sağlık okuryazarlığı araştırması (1. baskı). Sağlık-Sen Yayınları.
• Elixhauser, A., & Owens, P. (2006). Reasons for being admitted to the hospital through the emergency department, 2003. Healthcare Cost and Utilization Project (HCUP) Statistical Briefs. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/nbk63506/
• Ersel, M., Karcıoğlu, Ö., Yanturalı, S., Yürüktümen, A., Sever, M., & Tunç, M. A. (2006). Bir acil servisin kullanım özellikleri ve başvuran hastaların aciliyetinin hekim ve hasta açısından değerlendirilmesi. Turkish Journal of Emergency Medicine, 6(1), 025-035.
• Gücal, R. (2020). Erişkin acil servis ile aile sağlığı merkezine başvuran hastaların sağlık okuryazarlığı düzeylerinin karşılaştırılması (Yayımlanmamış tıp uzmanlık tezi). Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Ümraniye Sağlık Uygulama ve Araştırma Merkezi.
• Gümüştekin, M., Balatlı, A., Kantarcı, M. A., Tunç, Y. E., Aykır, M. E., Yozcu, A., Şen, A., Erdem, H. E., Demir, M. S., Altunbaş, M. H., Arslan, M., Yarbı, R., Kaptan, Ş., & Birge, Y. (2024). Bir üniversite sağlık kampüsündeki bireylerin sağlık okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 38(1), 32-45. https://doi.org/10.18614/deutıp.1461417
• Herndon, J. B., Chaney, M., & Carden, D. (2011). Health literacy and emergency department outcomes: A systematic review. Annals of Emergency Medicine, 57(4), 334-345. https://doi.org/10.1016/j.annemergmed.2010.08.035
• İnan, E. (2021). Çocuk acil yeşil alan ve çocuk sağlığı ve hastalıkları polikliniğine başvuran çocuk hastaların ebeveynlerinin sağlık okuryazarlığı düzeyleri arasındaki ilişkilerin değerlendirilmesi (Yayımlanmamış tıp uzmanlık tezi). Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Ümraniye Sağlık Uygulama ve Araştırma Merkezi.
• İskender, M. D., Özcan, E., Gülsoy, A., & Uyan, Y. (2023). Yetişkin bireylerde akılcı i̇laç kullanımı öz farkındalığı ile sağlık okuryazarlığı arasındaki i̇lişki: kesitsel bir araştırma. Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 17(4), 512-520. https://doi.org/10.21763/tjfmpc.13417
• Karasar, N. (2014). Bilimsel araştırma yöntemleri: Kavramlar, teknikler ve ilkeler. Nobel Yayınevi.
• Kaya , M., & Yılmaz Ö.(2021). Bireysel özellikler sağlık okuryazarlığı ve genel sağlık durumu arasındaki ilişki. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33,113-112. https://doi.org/10.20875/makusobed.820452
• Kendir Çopurlar C., Kartal, M. (2016). What is health literacy? How to measure it? Why is it important? Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 10(1), 42-46. https://doi.org/10.5455/tjfmpc.193796
• Kim, S. H. (2009). Health literacy and functional health status in Korean older adults. Journal of Clinical Nursing, 18(16), 2337-2343. https://doi.org/10.1111/j.1365-2702.2008.02739.x
• Kütmeç Yilmaz, C., & Kil, A. (2018). Individuals’ health literacy level and their knowledge and practices with respect to rational drug use. Kontakt, 20(4), e401-e407. https://doi.org/10.1016/j.kontakt.2018.08.001
• Liu, L., Qian, X., Chen, Z., & He, T. (2020). Health literacy and its effect on chronic disease prevention: Evidence from China’s data. BMC Public Health, 20(1), 690. https://doi.org/10.1186/S12889-020-08804-4
• Lobachova, L., Brown, D. F. M., Sinclair, J., Chang, Y., Thielker, K. Z., & Nagurney, J. T. (2014). Patient and provider perceptions of why patients seek care in emergency departments. The Journal of Emergency Medicine, 46(1), 104-112. https://doi.org/10.1016/j.jemermed.2013.04.063
• Marie, P., Romain-Scelle, N., Potinet, V., Schott, A. M., & Douplat, M. (2024). Assessment of health literacy in a French emergency department. BMC Health Services Research, 24(1), Article 493. https://doi.org/10.1186/s12913-024-11003-1
• McCaskill, A., Gasch-Gallen, A., & Montero-Marco, J. (2024). Measuring general health literacy using the HLS19-Q12 in specialty consultations in Spain. BMC Public Health, 24(1), Article 3247. https://doi.org/10.1186/s12889-024-20710-7
• Mollakhalili, H., Papi, A., Zare-Farashbandi, F., Sharifirad, G., & HasanZadeh, A. (2014). A survey on health literacy of inpatient’s educational hospitals of Isfahan University of Medical Sciences in 2012. Journal of Education and Health Promotion, 3(1), 86-92. https://doi.org/10.4103/2277-9531.134804
• O’cathain, A., Foster, A., Carroll, C., Preston, L., Ogden, M., Clowes, M., & Protheroe, J. (2022). Health literacy interventions for reducing the use of primary and emergency services for minor health problems: A systematic review. Health and Social Care Delivery Research, 10(38), https://doi.org/10.3310/ıvqj9044
• Okur, E., Evcimen, H., & Şentürk, A. Y. (2021). Sağlık hizmetleri meslek yüksekokulu öğrencilerinin sağlık okuryazarlığı düzeylerinin i̇ncelenmesi. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 30(1), 18-24. https://doi.org/10.17942/sted.62967
• Okyay, P., & Abacıgil, F. (2016). Türkiye sağlık okuryazarlığı ölçekleri: Güvenirlik ve geçerlik çalışması (1. baskı, ss. 1–104). Anıl Matbaa. Sağlık Bakanlığı Yayın No: 1025.
• Öztaş, D., Bozcuk Güzeldemirci, G., Özhasanekler, A., Yıldızbaşı, E., Karahan, S., Karataş Eray, İ., Üstü, Y., Doğusan, A. R., Mollahaliloğlu, S., Öztürk, M., & Akçay, M. (2016). The evaluation of repetitive admissions to the emergency department by the perspective of health literacy. Ankara Medical Journal, 16(3), 255–262. https://doi.org/10.17098/amj.84540
• Öztürk, E. U. (2018). Sağlık okuryazarlığı ve önemi. Biruni Üniversitesi Açık Erişim Sistemi. http://openaccess.biruni.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12445/114
• Pituch, K. A., & Stevens, J. P. (2015). Applied multivariate statistics for the social sciences: Analyses with SAS and IBM’s SPSS (6th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315814919
• Schumacher, J. R., Hall, A. G., Davis, T. C., Arnold, C. L., Bennett, R. D., Wolf, M. S., & Carden, D. L. (2013). Potentially preventable use of emergency services: the role of low health literacy. Medical Care, 51(8), 654-658. https://doi.org/10.1097/mlr.0b013e3182992c5a
• Sertkaya, Z., Koyuncu, E., Nakipoğlu Yüzer, G. F., & Özgirgin, N. (2023). Investigation of health literacy level and its effect on quality of life in patients with spinal cord injury. The Journal of Spinal Cord Medicine, 46(1), 62-67. https://doi.org/10.1080/10790268.2021.1991162
• Sezgin, D. (2014). Sağlık okuryazarlığını anlamak. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, özel sayı, 73-92.
• Shahid, R., Shoker, M., Chu, L. M., Frehlick, R., Ward, H., & Pahwa, P. (2022). Impact of low health literacy on patients’ health outcomes: A multicenter cohort study. BMC Health Services Research, 22(1), Article 1148. https://doi.org/10.1186/S12913-022-08527-9
• Sørensen, K., Pelikan, J. M., Röthlin, F., Ganahl, K., Slonska, Z., Doyle, G., Fullam, J., Kondilis, B., Agrafiotis, D., Uiters, E., Falcon, M., Mensing, M., Tchamov, K., Van Den Broucke, S., & Helmut Brand. (2015). Health literacy in Europe: Comparative results of the European health literacy survey (HLS-EU). The European Journal of Public Health, 25(6), 1053-1058. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckv043
• Temizkan R.C, Büyük N, Kılıçaslan Ö, Ankaralı H, Kocabay K. (2019). Bir Tıp Fakültesi Hastanesinin Çocuk Acil Servisine Başvuran Hastaların Özellikleri. Anadolu Kliniği Tıp Bilimleri Dergisi, 24(2), 122-131. https://doi.org/10.21673/anadoluklin.463388
• Wang, Z., Xiong, X., Wang, S., Yan, J., Springer, M., & Dellinger, R. P. (2018). Causes of emergency department overcrowding and blockage of access to critical services in beijing: A 2-year study. The Journal of Emergency Medicine, 54(5), 665-673. https://doi.org/10.1016/j.jemermed.2018.02.009
• Yılmaz S., Akgol Gur, ST., Daharlı E. (2021) Investigation of the Relationship of Emergency Polyclinic Use and Health Literacy: A Sectional Study. Journal of Anatolian Medical Research, 6(3), 66-71.
• Zhang, L., Ding, D., Neubeck, L., & Gallagher, R. (2020). Health literacy as a predictor of emergency department visits and self-rated health among Chinese immigrants: Findings from an Australian survey. Patient Education and Counseling, 103(11), 2353-2360. https://doi.org/10.1016/j.pec.2020.04.017
• Zhang, Y., Zhang, F., Hu, P., Huang, W., Lu, L., Bai, R., Sharma, M., & Zhao, Y. (2016). Exploring health literacy in medical university students of chongqing, china: a cross-sectional study. PLoS One, 11(4), e0152547. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0152547