Nurse Employment in Primary Health Care Services: Türkiye Sample 2003-2023

Öz

Primary healthcare services (PHS), which gained importance worldwide with the publication of the Alma-Ata Declaration in 1978, has been a developing in Türkiye since the proclamation of the republic, thanks to Refik Saydam and Behçet Uz in 1946. This approach has resulted in significant improvements in health indicators. As global health policies evolved over time, reforms in the healthcare system were planned in the 2000s. These reforms were implemented in 2003 as the Health Transformation Program (HTP). Strengthening primary care was one of the main objectives of the HTP. Strengthened PHS are of vital importance in protecting and improving public health. In these services, which are provided by a professional team, nurses play a critical role and make unique contributions to the quality and effectiveness of the process. Evaluating nurse employment (NE) in relation to certain health and population parameters can reveal how PHS have been affected by changing health policies from the past to the present. The aim of review is to examine the changes in NE in institutions providing PHS in Türkiye between 2003-2023, according to health and population parameters. It was observed that after the HTP, NE was largely planned for the second and third levels. It was determined that the population growth rate was not parallel to the number of primary care units and the number of nurses working in primary care. It is recommended to increase NE in the first level and invest in the provision of PHS rather than curative services, to add family health nursing to the field of nursing specialization through legal regulation, and to improve working conditions for nurses experiencing burnout.

Anahtar Kelimeler

• Primary health care
• nursing
• employment
• policy

Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Hemşire İstihdamı: 2003-2023 Türkiye Örneği

Öz

Dünyada 1978 yılında Alma-Ata Bildirgesi’nin yayımlanması ile önem kazanan temel sağlık hizmetleri, Türkiye’de cumhuriyetin ilanından sonra Refik Saydam ve 1946’da Behçet Uz’un katkıları ile gelişmekte olan bir hizmet olmuştur. Birinci basamağı önceliklendiren bu yaklaşım sonucunda sağlık göstergelerinde önemli iyileşmeler görülmüştür. Zamanla değişen dünya ve küresel sağlık politikaları sonucunda 2000’li yılların başında ülkemizin sağlık sisteminde önemli düzenlemeler planlanmıştır. Planlanan düzenlemeler Sağlıkta Dönüşüm Programı (SDP) olarak 2003 yılında yürürlüğe girmiştir. SDP ile birinci basamağın güçlendirilmesi ana hedeflerden biri olmuştur. Güçlendirilmiş birinci basamak sağlık hizmetleri, halk sağlığının korunması ve geliştirilmesinde hayati öneme sahiptir. Profesyonel bir sağlık ekibi ile verilen bu hizmetlerde, hemşirelerin kritik rolleri, sürecin kaliteli ve etkin olarak sürdürülebilmesine özgün katkılar sağlamaktadır. Bu bağlamda hemşire istihdamının bazı sağlık ve nüfus parametreleri ile değerlendirilmesi, birinci basamak sağlık hizmetlerinin geçmişten günümüze değişen sağlık politikalarından nasıl etkilendiğini ortaya koyabilir. Bu derlemenin amacı Türkiye’de 2003-2023 yılları arasında, birinci basamak sağlık hizmeti sunulan kuruluşlardaki hemşire istihdamının, bazı sağlık ve nüfus parametrelerine göre değişimini incelemektir. Sağlık İstatistikleri Yıllıkları incelendiğinde SDP sonrası hemşire istihdamının büyük oranda ikinci ve üçüncü basamaklara planlandığı görülmüştür. Nüfus artış oranının, birinci basamak birim sayılarına ve birinci basamakta çalışan hemşire sayılarına paralel olmadığı saptanmıştır. Bu doğrultuda birinci basamağa hemşire istihdamının artırılarak tedavi edici hizmetlerden koruyucu ve geliştirici sağlık hizmeti sunumuna yatırım yapılması, aile sağlığı hemşireliğinin yasal düzenleme ile hemşireliğin uzmanlık alanına eklenmesi, çalışma koşullarına bağlı tükenmişlik yaşayan hemşireler için çalışma koşullarının iyileştirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Birinci basamak sağlık hizmetleri
• hemşirelik
• istihdam
• politika

Kaynakça

1. Acar, S., & Suğur, N. (2019). Sağlıkta dönüşüm programın kamu istihdam süreçlerine etkileri üzerine bir alan araştırması. İş, Güç: Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 21(4), 51-70.
2. Aiken, L. H., Sloane, D. M., Bruyneel, L., Van den Heede, K., Griffiths, P., Busse, R., Diomidous, M., Kinnunen, J., Kózka, M., Lesaffre, E., McHugh, M. D., Moreno‑Casbas, M. T., Rafferty, A. M., Schwendimann, R., Scott, P. A., Tishelman, C., van Achterberg, T., Sermeus, W., & RN4CAST Consortium. (2014). Nurse staffing and education and hospital mortality in nine European countries: A retrospective observational study. The Lancet, 383(9931), 1824-1830. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(13)62631-8
3. Akdağ, R. (2008). Türkiye sağlıkta dönüşüm programı ve temel sağlık hizmetleri Kasım 2002-2008. https://ekutuphane.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/TSDP.pdf
4. Akova, İ., Hasdemir, Ö., & Kiliç, E. (2021). Evaluation of the relationship between burnout, depression, anxiety, and stress levels of primary health-care workers (Center anatolia). Alexandria Journal of Medicine, 57(1), 52-60.
5. Aslan, M., Karaaslan, A., Yıldız, A., Doğan, F., & Evirgen, H. (2016). Workload of nurses and care left undone: Do we really care enough? International Journal of Caring Sciences, 9(2), 596-602.
6. Australian Primary Health Care Nurses Association (APNA). (2025). What is the role of a primary health care nurse? https://www.apna.asn.au/profession/what-is-primary-health-care-nursing
7. Avan, M., & Şantaş, F. (2024). Aile hekimliği çalışanlarının Covid-19 pandemi sürecinde pandemik kaygı, mesleki tükenmişlik ve işten ayrılma niyetlerinin belirlenmesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(1), 135-159. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1362530
8. Ayaslıer, A. A., Albayrak, B., Çelik, E., Özdemir, Ö., Özgür, Ö., Kırımlı, E., Kayı, İ., & Sakarya, S. (2023). Burnout in primary healthcare physicians and nurses in Turkey during COVID-19 pandemic. Primary Health Care Research & Development, 24(e4), 1-8. https://doi.org/10.1017/S146342362200069X

9. Cagan, O., & Gunay, O. (2015). The job satisfaction and burnout levels of primary care health workers in the province of Malatya in Turkey. Pakistan Journal of Medical Sciences, 31(3), 543-547. https://doi.org/10.12669/pjms.313.6795
10. Clemens, S., Wodchis, W., McGilton, K., McGrail, K., & McMahon, M. (2021). The relationship between quality and staffing in long-term care: A systematic review of the literature 2008–2020. International Journal of Nursing Studies, 122(1), 1-13. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2021.104036
11. Çelebi Çakıroğlu, O. & Harmancı Seren, A. K. (2016). Sağlıkta dönüşüm programının sağlık sistemi ve sağlık çalışanları üzerindeki etkileri. Sağlık ve Hemşirelik Yönetimi Dergisi, 3(1), 37-43. https://doi.org/10.5222/SHYD.2016.037
12. Drennan, J., Murphy, A., McCarthy, V. J. C., Ball, J., Duffield, C., Crouch, R., Kelly, G., Loughnane, C., Murphy, A., Hegarty, J., Brady, N., Scott, A. P., & Griffiths, P. (2024). The association between nurse staffing and quality of care in emergency departments: A systematic review. International Journal of Nursing Studies, 153(1), 1-12. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2024.104706
13. Elbi, H., Balcı, U. G., Nazik, F., Korkmaz, H., & Öngel, K. (2014). Afyonkarahisar ilinde aile hekimliği sistemindeki sağlık çalışanlarının tükenmişlik düzeyleri. Smyrna Tıp Dergisi, 36(3), 36-40.
14. Emre, N., Edirne, T., Özşahin, A., & Türk, A. R. (2020). The evaluation of burnout and communication skills in primary care staff. International Journal of Health Services Research and Policy, 5(2), 153-161. https://doi.org/10.33457/ijhsrp.735875
15. Griffiths, P., Maben, J., & Murrells, T. (2011). Organisational quality, nurse staffing and the quality of chronic disease management in primary care: Observational study using routinely collected data. International Journal of Nursing Studies, 48(10), 1199-1210. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2011.03.011
16. International Council of Nurses (ICN). (2024). Nursing and primary health care. https://admin.icn.ch/sites/default/files/2024-09/ICN_PHC-Report-2024_EN_FINAL.pdf
17. Karabulut, U. (2007). Cumhuriyet’in ilk yıllarında sağlık hizmetlerine toplu bir bakış, Dr. refik Saydam’ın sağlık bakanlığı ve hizmetleri (1925-1937). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6(15), 151-160.
18. Lukewich, J., Martin‑Misener, R., Norful, A. A., Poitras, M.-E., Bryant‑Lukosius, D., Asghari, S., Marshall, E. G., Mathews, M., Swab, M., Ryan, D., & Tranmer, J. (2022). Effectiveness of registered nurses on patient outcomes in primary care: A systematic review. BMC Health Services Research, 22(1), 1-34. https://doi.org/10.1186/s12913-022-07866-x
19. Mohr, D. C., Benzer, J. K., & Young, G. J. (2013). Provider workload and quality of care in primary care settings: moderating role of relational climate. Medical Care, 51(1), 108-114. https://doi.org/10.1097/MLR.0b013e318277f1cb
20. Ogunbadejo, H. K., Kanwanye, H. T., & Zubair, A. A. (2021). Effects of crude birth rate on economic growth ı̇n Nigeria. Journal of Economics and Allied Research, 6(4), 58-67. https://jearecons.com/index.php/jearecons/article/view/118
21. Pérez-Francisco, D. H., Duarte-Clíments, G., del Rosario-Melián, J. M., Gómez-Salgado, J., Romero-Martín, M., & Sánchez-Gómez, M. B. (2020). Influence of workload on primary care nurses’ health and burnout, patients’ safety, and quality of care: Integrative review. Healthcare, 8(1), 1-14. https://doi.org/10.3390/healthcare8010012
22. Poghosyan, L., Norful, A. A., Liu, J., & Friedberg, M. W. (2018). Nurse practitioner practice environments in primary care and quality of care for chronic diseases. Medical Care, 56(9), 791-797. https://doi.org/10.1097/MLR.0000000000000961
23. Satman, I., Omer, B., Tutuncu, Y., Kalaca, S., Gedik, S., Dinccag, N.Karsidag, K., Genc, S., Telci, A., Canbaz, B., Turker, F., Yilmaz, T., Cakir, B., & Tuomilehto, J. (2013). Twelve-year trends in the prevalence and risk factors of diabetes and prediabetes in Turkish adults. European Journal of Epidemiology, 28(2), 169-180. https://doi.org/10.1007/s10654-013-9771-5
24. Satman, I., Yilmaz, T., Sengul, A., Salman, S., Salman, F., Uygur, S., Bastar, İ., Tütüncü, Y., Sargin, M., Dinccag, N., Karsidag, K., Kalaça, S., Özcan, C., King, H., & TURDEP Group. (2002). Population-based study of diabetes and risk characteristics in Turkey: results of the Turkish diabetes epidemiology study (TURDEP). Diabetes Care, 25(9), 1551-1556. https://doi.org/10.2337/diacare.25.9.1551
25. Shihundla, R. C., Lebese, R. T., & Maputle, M. S. (2016). Effects of increased nurses' workload on quality documentation of patient information at selected primary health care facilities in Vhembe district, Limpopo province. Curationis, 39(1), 1-8.
26. Swan, M., Ferguson, S., Chang, A., Larson, E., & Smaldone, A. (2015). Quality of primary care by advanced practice nurses: A systematic review. International Journal for Quality in Health Care, 27(5), 396-404. https://doi.org/10.1093/intqhc/mzv054
27. T.C. Resmi Gazete. (2006). Sosyal sigortalar ve genel sağlık sigortası kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.5510.pdf
28. T.C. Resmi Gazete. (2022). Sağlık hı̇zmet sunucularının basamaklandırılmasına daı̇r yönetmelı̇k. https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=39362&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5
29. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM). (2023a). Birinci basamak sağlık hizmeti. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/bbsh.html#:~:text=Birinci%20basamak%20sağlık%20hizmeti%2C%20sağlığın,ve%20yaygın%20sağlık%20hizmeti%20sunumudur
30. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM). (2023b). Aile sağlığı çalışanı. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/aile-hekimligi/aile-sagligi-calisani.html
31. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2004). Sağlık istatistikleri 2003. Araştırma Planlama ve Koordinasyon Kurulu Başkanlığı. https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/23524/0/2003-yili8pdf.pdf?_tag1=04C87BB6F4E8849203459CD41C5891DFA2E76B10
32. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2006) Türkiye hastalık yükü çalışması 2004. Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü. https://ekutuphane.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/200704061339590_NBDtr.pdf
33. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2013). Sağlık istatistikleri yıllığı 2012. Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü. https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/5111/0/istaturk2012pdf.pdf
34. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2014a). Sağlık istatistikleri yıllığı 2013. Türkiye Halk Sağlığı Kurumu. https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/5112/0/saglik-istatistik-yilligi-2013pdf.pdf
35. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2014b). Türkiye kanser istatistikleri. Türkiye Halk Sağlığı Kurumu. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kanser-db/Dokumanlar/Istatistikler/2009kanseraporu-1.pdf
36. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2015). Türkiye kanser istatistikleri. Türkiye Halk Sağlığı Kurumu. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kanser-db/Dokumanlar/Istatistikler/ANA_rapor_2012sooonn.pdf
37. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2020). Türkiye kanser istatistikleri. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kanser-db/Dokumanlar/Istatistikler/Turkiye_Kanser_Istatistikleri_2020.pdf
38. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2024a). SHM nedir? https://shm.saglik.gov.tr/shm-nedir
39. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2024b). SHM listesi. https://shm.saglik.gov.tr/shm-tr.html
40. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2025a). Sağlık bakanlığının tarihçesi. https://www.saglik.gov.tr/TR-11492/tarihce.html
41. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2025b). İstatistikler. https://www.saglik.gov.tr/TR-84930/saglik-istatistikleri-yilliklari.html
42. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2025c). Sağlık istatistikleri yıllığı 2023. https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/50500/0/siy202307032025pdf.pdf
43. Tok, Ş., Şerik, B., Ekerbiçer, H. Ç., Erdoğan, N., İnci, M. B., Demirbaş, M., Bedir, N., Köse, E., Karabel, M. P. & Aktan Kibar, F. (2017). Sakarya’da aile sağlığı merkezlerinde çalışan aile sağlığı elemanlarında tükenmişlik düzeyi ve ilişkili faktörler. Sakarya Tıp Dergisi, 7(1), 39-46. https://doi.org/10.31832/smj.306890
44. Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK). (2024a). Hayat tabloları. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hayat-Tablolari-2021-2023-53678
45. World Health Organization. (1978). Primary health care. International Conference on Primary Health Care Alma-Ata. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/39228/9241800011.pdf?sequence=1
46. Yagıcı Çiftçi, M. (2021). TRT haber sağlıklı hayat merkezleri’ne yılda 12 milyon kişi başvuruyor. https://www.trthaber.com/haber/saglik/saglikli-hayat-merkezlerine-yilda-12-milyon-kisi-basvuruyor-567479.html#:~:text=Türkiye%20genelinde%2075%20ilde%20bulunan,karşı%20bireyleri%20ve%20toplumu%20korumak