Research Article

ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması

Volume: 8 Number: 2 January 18, 2024
EN TR

ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması

Abstract

Havayolu yolcu talebinin belirlenmesi makro ve mikro ekonomik açından ülkelerin ekonomisine etki eden önemli bir girdi unsurudur. Bundan dolayı hemen hemen tüm ülkeler havayolu yolcu talebi tahmin ve öngörüsüne yönelik sürekli araştırmalar yapmaktadır. Bununla birlikte geçmişten günümüze tahmin ve öngörü modellerinde bir çok yeni yöntemler geliştirilmiştir. Bu çalışmanın amacı, güncel verilerin ışığı altında Türkiye havayolu yolcu sayısını ARIMA ve ARIMAX yöntemlerine dayalı olarak model tahminlemesi, öngörüsünün yapılması ve kullanılan ekonometrik modellerden hangisinin daha iyi olduğunun belirlenmesidir. Çalışmada kullanılan veriler 2010-2022 dönemleri çeyrek dönemlere ait olup; Devlet Hava Meydanları İşletmesinden (DHMİ) gelen- giden toplam yolcu sayıları, ticari gelen-giden toplam uçak hareket sayısı, TUIK’ten Gayri Safi Milli Hasıla (GHSY) ve Birleşik Devletler Enerji Bilgi İşletmesinden Ham Petrol Alış Fiyatı ve kullanılarak sağlanmıştır. Toplanan veriler Eviews 10.00 yardımıyla analiz edilmişlerdir. Araştırmada tek değişkenli zaman serisi analizi Box-Jenkins metoduna dayalı ARIMA modellemesi ve daha sonra modele dışsal değişkenlerin ilave edilerek ARIMAX modeliyle toplam yolcu sayısı tahminlemesi ve öngörüleri ortaya çıkarılmıştır. Yapılan çalışmada, ilk aşamada Covid-19 etkisi incelenmiş ve bu dönemde yapısal kırılmanın anlamlı bir etkisi olmadığı belirlenmiş, akabinde yapılan model tahimininde mevsimsel etkiyi de dikkate alan SARIMA (1,1,0)(1,1,2) modelinin en uygun model olduğu belirlenmiştir. İkinci çalışmada ARIMAX modellemesi yapılarak eklenen dışsal değişkenlerle birlikte en uygun modelin (1,1)(0,0) olduğu tespit edilmiş, dışsal değişkenlerden ülkeye giriş ve çıkış yapan ticari uçak sayısının, ve Gayri Safi Milli Hasılanın modeli anlamlı şekilde desteklediği, ham petrol fiyatı alış fiyatının ise yolcu sayısının belirlenmesine etkisinin anlamlı olmadığı belirlenmiştir. Yapılan her iki modelin öngörü analizleri sonucunda elde edilen Theil katsayıları, yansızlık oranları (Bias) varyans açıklama oranları, hataların ortalama kare kökü (RMSE), hataların mutlak ortalaması (MAE), hataların ortalama mutlak yüzdesi (MAPE) ve modeli açıklama gücü R kare değerlerinin oldukça iyi seviyede oldukları belirlenmiş olup bununla birlikte, yapılan model karşılaştırmaları neticesinde ARIMAX modelinin daha iyi öngörü gücü olduğu sonucuna ulaşılmıştır. JEL Classification : M31 , L93 , R41

Keywords

Supporting Institution

Bulunmamaktador

Thanks

Yer almamaktadır

References

  1. Abbas, K. A. (2004). Conceptual and Regression Models for Passenger Demand Prediction: A Case Study of Cairo Airport and Egyptair. Aerlines Magazine. E-zine ed., Issue 26. google scholar
  2. Abed, S. Y., A. O. BaFail, and S. M. (2001). Jasimuddin. An Econometric Analysis of International Air Travel Demand in Saudi Arabia. Journal of Air Transport Management, Vol. 7, 2001, pp. 143-148. google scholar
  3. Alam, M. J. B., and D. M. Karim (1998). Air Travel Demand for Domestic Air Transportation in Bangladesh. Journal of Civil Engineering, Vol. CE26, No. 1, pp. 1-13. google scholar
  4. Alekseev, K. P. G., and J. M. Seixa (2009). A Multivariate Neural Forecasting Modeling for Air Transport Preprocessed Decomposition: A Brazilian Application. Journal of Air Transport Management, Vol. 15, pp. 212-216. google scholar
  5. Andreoni, A. and Postorino, M.N. (2006), “A multivariate ARIMA model to forecast air transport demand”, Proceedings of the Association for European Transport and Contributors, pp. 1-14. google scholar
  6. Anderson, T. W. (2011). The statistical analysis of time series. John Wiley & Sons. google scholar
  7. Anvari, S., Tuna, S., Canci, M. and Turkay, M. (2016). “Automated Box-Jenkins forecasting tool with an application for passenger demand in urban rail systems”, Journal of Advanced Transportation, Vol. 50 No. 1, pp. 25-49. google scholar
  8. Arya, P.; Paul, R. K.; Kumar, A.; Singh, K. N.; Sivaramne, N.; Chaudhary, P. (2015) Predicting pest population using weather variables: an ARIMAX time series Framework, International Journal of Agricultural and Statistics Sciences, 11(2),381-386. google scholar

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Operation

Journal Section

Research Article

Publication Date

January 18, 2024

Submission Date

March 26, 2023

Acceptance Date

October 5, 2023

Published in Issue

Year 2023 Volume: 8 Number: 2

APA
Önen, V. (2024). ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması. Journal of Transportation and Logistics, 8(2), 242-273. https://doi.org/10.26650/JTL.2023.1270944
AMA
1.Önen V. ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması. JTL. 2024;8(2):242-273. doi:10.26650/JTL.2023.1270944
Chicago
Önen, Vahap. 2024. “ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması”. Journal of Transportation and Logistics 8 (2): 242-73. https://doi.org/10.26650/JTL.2023.1270944.
EndNote
Önen V (January 1, 2024) ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması. Journal of Transportation and Logistics 8 2 242–273.
IEEE
[1]V. Önen, “ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması”, JTL, vol. 8, no. 2, pp. 242–273, Jan. 2024, doi: 10.26650/JTL.2023.1270944.
ISNAD
Önen, Vahap. “ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması”. Journal of Transportation and Logistics 8/2 (January 1, 2024): 242-273. https://doi.org/10.26650/JTL.2023.1270944.
JAMA
1.Önen V. ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması. JTL. 2024;8:242–273.
MLA
Önen, Vahap. “ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması”. Journal of Transportation and Logistics, vol. 8, no. 2, Jan. 2024, pp. 242-73, doi:10.26650/JTL.2023.1270944.
Vancouver
1.Vahap Önen. ARIMA-ARIMAX Yöntemiyle Türkiye Havayolu Yolcu Talep Tahmin Modellemesi, Öngörüsü Ve Karşılaştırması. JTL. 2024 Jan. 1;8(2):242-73. doi:10.26650/JTL.2023.1270944



The JTL is being published twice (in April and October of) a year, as an official international peer-reviewed journal of the School of Transportation and Logistics at Istanbul University.