Malazgirt Çevresinin Coğrafi Özellikleri Ve Malazgirt Meydan Savaşına Etkileri

Öz

İnsan ve mekân ilişkilerini inceleyen coğrafya, savaş yerinin konumu, cereyan ettiği sahanın rölyef, iklim, su, bitki gibi fiziki yapısının yanı sıra nüfus, yerleşme, ulaşım, ekonomik faaliyetler gibi beşeri özelliklerin de savaşın seyrine ve sonucuna etkilerini ele alan bir bilim dalıdır. Makalede konu sınırlandırılarak Malazgirt Ovası’nın fiziki yapısının etkileri, tarihi ve güncel veri ve bilgilerle nispeten detaylı irdelenmiştir. Böylece savaşın mekân ve olay örüntüsünün ana hatlarıyla belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu konuda başta Mikhael Attaleiates olmak üzere birincil tarihi kaynaklar, 2020-2022 döneminde yerinde yapılan arazi gözlemleri, farklı ölçekte harita ve uydu fotoğraflarından büyük ölçüde yararlanılmıştır. Volkanik faaliyetlerle şekillenen ve esasen bir plato karakterinde olan Malazgirt Ovası’nın engebeli yapısı, Romen Diyojen’in uygulamayı düşündüğü savaş planlarına uygun değildi. Nitekim rölyefin de etkisiyle savaşın sonuçlandığı 26 Ağustos günü İmparatorun bütün gayretlerine rağmen Bizans birlikleri arasında iletişim ve senkronizasyon bir türlü sağlanamamıştır. Buna karşılık aynı rölyef hafif ve hareketli Selçuklu süvari birliklerine ise önemli avantajlar sağlamıştır. Sultan Alp Arslan’ın ovanın coğrafyasını iyi okuduğu, taktiksel olarak bunu değerlendirdiği ve büyük bir zafer kazandığı görülür.

Anahtar Kelimeler

• Malazgirt Ovası
• Malazgirt Savaşı
• Tarihi Coğrafya
• Askeri Coğrafya
• Savaş Coğrafyası
• Görünürlük Analizi

Geographical Features of the Malazgirt Region and Their Effects on the Battle of Malazgirt

Öz

Geography, which examines the relationship between humans and space, is a branch of science that considers the location of a battlefield, the relief, climate, water, and vegetation of the area where it took place, as well as the effects of human characteristics such as population, settlement, transportation, and economic activities on the course and outcome of the war. In this article, the subject is limited to the physical structure of the Malazgirt Plain, and its effects are examined in relatively detail using historical and current data and information. Thus, the aim is to outline the spatial and event patterns of the battle. In this regard, primary historical sources, primarily Michael Attaleiates, field observations conducted between 2020-2022, and at various scales maps and satellite photographs have been extensively utilized. The rugged structure of the Malazgirt Plain, shaped by volcanic activity and essentially a plateau, was unsuitable for the battle plans that Romanos Diogenes intended to implement. Indeed, thanks to the relief, communication and synchronization among the Byzantine troops could not be achieved on August 26th, the day the battle ended, despite all the Emperor's efforts. Conversely, the same relief provided significant advantages to the light and mobile Seljuk cavalry units. It is evident that Sultan Alp Arslan understood the geography of the plain well, utilized it tactically, and achieved a great victory.

Anahtar Kelimeler

• Malazgirt Plain
• Battle of Malazgirt
• Historical Geography
• Military Geography
• War Geography
• Visibility Analysis

Kaynakça

1. 294 Numaralı Hınıs Livàsı Mufassal Tahrìr Defteri (963/ 1556), (2000). T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 46, Ankara.
2. Abdurrahman İbn'ül Cevzi. (2014). El-Muntazam fi Tarihi'l-Ümem'de Selçuklular (H.430-485=1038-1092). Çev. A. Sevim, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Ahmed Bin Mahmud. (2011). Selçuknâme. Hazl. E. Merçil, Bilgi Kültür Sanat Yayınları.
4. Ahmed Bin Mahmud. (1977). Selçuk-Nâme I, Hazl. E. Merçil. Tercüman Gazetesi (1001 Temel Eser).
5. Arınç, K. (1997). Süte Depresyonu’nda Bazı Coğrafi Gözlemler. Doğu Coğrafya Dergisi, 3(2), 369-410.
6. Arınç, K. (2016). Doğal, Beşeri, İktisadi ve Siyasal Yönleriyle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri. Eser Ofset Matbaacılık.
7. Behçet, L. (1991). Süphan Dağı (Bitlis) Florası. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 1, 29-38.
8. Ceylan, M. A. (2010). Myriokephalon Savaşı’nın Yeri Konusuna Coğrafi Bir Yaklaşım. Türk Dünyası Araştırmaları, 187, 159-196.

9. Ceylan, M.A., & Eskikurt, A. (2017). Tarihi Coğrafya Açısından Myriokephalon Savaşı (17 Eylül 1176) ve Konya Bağırsak Boğazı. Konya Büyükşehir Belediyesi.
10. Ceylan, M. A. (2019). Selçuklu Dönemi Tarih Kaynaklarında Geçen Coğrafi Bilgiler ve Veriler Konusunda Farklı Bir Yaklaşım. Selçuklu Tarihi ve Tarihçiliğinin Temel Meseleleri (Edit. M. A. Hacıgökmen, O. Kundaracı, S. Solmaz, Z. Odabaşı), Selçuk Üniversitesi Yayınları, 549-575.
11. Degens, E. T., & Kurtman, F. (Edit.), (1978). The Geology of Lake Van. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Yayınları.
12. DSİ. (1978). Malazgirt, Bulanık ve Patnos Ovaları Hidrojeolojik Etüt Raporu. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü Jeoteknik Hizmetler Ve Yeraltı Suları Dairesi Başkanlığı Yayını.
13. Devlet Su İşleri. https:// svtbilgi. dsi.gov.tr/ Bilgi.aspx? istasyon, Erişim: 25.07.2021.
14. Dirimtekin, F. (1972). Selçukluların Anadolu'ya Yerleşmelerini ve Gelişmelerini Sağlayan İki Zafer: Malazgirt Meydan Savaşı ve Düzbel - Myriocephalon Meydan Muharebesi. Malazgirt Armağanı, 231-258, Türk Tarih Kurumu.
15. Erinç, S. (1953). Doğu Anadolu Coğrafyası. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
16. Eskikurt, A., & Ceylan, M. A. (2018). Malazgirt Savaşı’nın Mevkii ve Cereyanı Üzerine. Malazgirt Zaferi Bin Yıllık Miras (Edit. M. Alican), 57-74, Kronik Kitap.
17. Harita Genel Müdürlüğü Küre – HGM Küre v4.2.98.
18. https://www.mta.gov.tr/ Erişim: 25.07.2021.
19. https://tr. glosbe. com/ Erişim: 26.07.2021.
20. Ioannes Zonaras. (2008). Tarihlerin Özeti (Kitap XVII-XVIII). Çev. B. Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
21. Joannis Zonarae. (1729). Annales. Venediis: Tomus Secundus.
22. Kamal al - Din İbn al-'Adim. (1976). Bugyat At-Talab Fi Tarih Halab-Selçuklularla İlgili Haltercümeleri. Yay. A. Sevim, Türk Tarih Kurumu.
23. Kaya, G., Özdemir, M., Bekar, Ö. A., & Adaoğlu, K. (2007). Coğrafi Açıdan Bir İnceleme Malazgirt Şehri. Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7, 199-221.
24. Kemâlüddîn İbnü`l-Adîm (2014). Zübdetü`l-Haleb Min Târîhi Haleb`de Selçuklular (H.447-521 = 1055-1127). Seç. Terc. ve Değerl. A. Sevim, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. Kıranşan, K. (2017). Bulanık-Malazgirt Havzası’nın (Muş) Fiziki Coğrafyası (Tez No: 486161). [Basılmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Coğrafya Anabilim Dalı]. YÖK Tez Merkezi.
26. Kıranşan, K., & Şengün, M. T. (2017). Bulanık - Malazgirt Havzası’nın (Muş) Hidrografik Özellikleri. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7/14, 149-182.
27. Kıranşan, K., & Şengün, M. T. (2019). Bulanık - Malazgirt Havzasının (Muş) Jeomorfolojik Özellikleri. 1. İstanbul Uluslararası Coğrafya Kongresi Bildiri Kitabı (Edit. B. Gönencgil, T. A. Ertek, İ. Akova, E. Elbaşı), 595-604, İstanbul Üniversitesi Yayınları.
28. Lynch, H. F. B. (1901). Armenia Travels and Studies. V.2,. Longmans, Green, and Co.
29. Şenel, M. (Edit). (2002). 1: 500.000 Ölçekli Türkiye Jeoloji Haritası Van Paftası. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü.
30. Malazgirt Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı 1/5000 Ölçekli Nazım İmar Planı. (2021). https://webdosya. csb. gov.tr/db/mus/duyurular/malazgirt--8230-48838-20210 601135028.pdf Erişim: 26.07.2021.
31. Mevdûdî. (1971). Selçuklular Tarihi I. Çev. A. Genceli, Hilal Yayınları.
32. Mikhael Attaleiates. (2008). Tarih. Çev. B. Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
33. Michael Attaliota. (1853). Historia. (Edit.) Immanuel Bekker, Bonnae: Impensis Ed. Weberi.
34. Muhammed bin Hâvendşâh bin Mahmûd Mîrhând. (2015). Ravzatu's-Safâ fî Sîreti'l-Enbiya ve'l-Mülûk ve'l-Hulefâ (Tabaka-i Selçukiyye). Terc. ve Not. E. Göksu, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. Nicephori Bryennii Commentarii. (1836). Bonnae: Impensis Ed. Weberi.
36. Nikephoros Bryennios. (2008). Tarihin Özü (Anadolu ve Rumeli’de 1070-1079 Döneminin Tarihi. Çev. B. Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
37. Reşîdü'd Dîn Fazlullah. (2010). Cami'ü't Tevârih: Selçuklu Devleti. Çev. E. Göksu, H. H. Güneş, Selenge Yayınları.
38. Saraçoğlu, H. (1989). Doğu Anadolu Bölgesi. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
39. Sevim, A. (1971). Malazgirt Meydan Savaşı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. Sevim, A., & Sümer, F. (1989). İslam Kaynaklarına Göre Malazgirt Savaşı (Metinler ve Çevirileri). Türk Tarih Kurumu.
41. Sevim, A., & Merçil, E. (1995). Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilat ve Kültür. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Şadruddîn Ebu'l-Hasan Ali İbn Nâsır İbn Ali el-Hüseynî. (1999). Ahbarü'd-Devleti's-Selçukiyye. Çev. N. Lügal, Türk Tarih Kurumu.
42. Sıbt İbnu'l–Cevzi. (2011). Mir'atü'z-Zaman Fi Tarihi'l-Ayan'da Selçuklular. Seç. Terc. ve Değerl. A. Sevim, Türk Tarih Kurumu.
43. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Parsel Sorgu Uygulaması.https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/ cografi /39.
44. Tarkan, M. T. (1974). Malazgirt'in Jeomorfolojik ve Doğal Koşulları. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, 5, 89-110.
45. Tarkan, M. T. (1972). Malazgirt İlçesinde Beşeri Coğrafya Araştırması. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, 4, 111-120.
46. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 23/02/2016 Gün ve 1166 Sayılı Kararı. https://korumakurullari.ktb.gov.tr/ Eklenti/ 44201,5--agri-ili-patnos--ilcesi-ozdemir-koyu-hoyuk-ve-yerles-.pdf?0 Erişim: 20.07.2021.
47. Turan, O. (2008). Selçuklular Tarihi ve Türk–İslam Medeniyeti. Ötüken. Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor'un Zeyli (1136-1162). (1987). Türkçeye Çev. H. D. Andreasyan, Notl. E. Dulaurer ve M. H. Yınanç, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
48. Yılmaz, Y., Güner, Y., & Şaroğlu, F. (1998). Geology of the Quaternary Volcanic Centers of the East Anatolia. Journal of Volcanology and Geothermal Research, 85, 173-210.