19. Yüzyıl Oryantalist Resminde Kadın Bakışı: Haremin Temsili ve Alternatif Anlatılar

Öz

19. yüzyılda Avrupalı kadın sanatçılar, yerleşik Doğu imgelerini kendi doğrudan gözlemleri ve deneyimleri üzerinden yeniden yorumlama çabası içinde Osmanlı üst sınıf konutlarını ve saray haremlerini ziyaret ederek izlenimlerini resimlerine aktarmışlardır. Genellikle erkek sanatçıların üretimleri ekseninde şekillenen oryantalist resim tarihi literatüründe, kadın sanatçıların varlığı ve bu alana sundukları özgün katkı dikkate değer bir boyuttadır. Söz konusu sanatçı kadınların eserlerinin son dönem araştırmalarıyla görünürlük kazanması, oryantalist temsil biçimlerinin daha geniş bir perspektifle yeniden değerlendirilmesini mümkün kılmaktadır. Bu araştırmanın merkezinde, kadın sanatçıların sunduğu görselliğin yerleşik oryantalist klişeleri mi beslediği, yoksa bu söylemi yapı söküme uğratarak alternatif bir gerçeklik zeminine mi işaret ettiği sorusu yer alır. Bu amaç doğrultusunda çalışmada, 19. yüzyılda Osmanlı coğrafyasını ziyaret ederek hareme girme imtiyazına sahip olan Henriette Browne, Elisabeth Jerichau-Baumann, Margaret Murray Cookesley ve Mary Adelaide Walker’ın eserleri eleştirel bir perspektifle analiz edilmiştir. İnceleme doğrultusunda, Elisabeth Jerichau-Baumann’ın oryantalizmin genel görsel kodlarını ve egzotik beklentileri yer yer yeniden ürettiği; buna karşın Henriette Browne’ın resimlerinde haremi erotize edilmiş unsurlardan arındırarak günlük hayatın aktığı, mütevazı bir yaşam alanı olarak tasvir ettiği gözlemlenmiştir. Mary Adelaide Walker ve Henriette Browne, kadınları oryantalizmin edilgen ve bekleyen imajının aksine; hareket eden, çalışan ve müzik icra eden özneler olarak betimleme eğilimi gösterirken; Margaret Murray Cookesley figürlerini dostluk, dayanışma ve kız kardeşlik vurgusuna sahip bireyler olarak ele almıştır. Sonuç olarak bu çalışma, alternatif kadın anlatılarının kendi içinde homojen bir bütünlük arz etmediğini, aksine oryantalist söylemin çok çeşitli ve toplumsal cinsiyet odaklı yapısını görünür kılan çok sesli bir tartışma boyutu sunduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Oyantalizm
• Kadın Bakışı
• Harem Temsili
• Oryantalist Kadın Ressamlar
• Toplumsal Cinsiyet

The Female Gaze in 19th Century Orientalist Painting: Representation of the Harem and Alternative Narratives

Öz

Abstract In the 19th century, European women artists, in an effort to reinterpret established images of the Orient through their own direct observations and experiences, visited Ottoman upper-class residences and court harems, translating their impressions into their paintings. In the literature on Orientalist art history, which has generally been shaped around the productions of male artists, the presence of women artists and their unique contributions to this field are of notable significance. The recent visibility gained by the works of these women artists through contemporary research enables a re-evaluation of Orientalist modes of representation from a broader perspective. At the center of this research lies the question of whether the visuality offered by these artists reinforced well-established Orientalist clichés, or whether it pointed toward an alternative reality by deconstructing this discourse. To this end, the study identifies and critically analyzes the works of Henriette Browne, Elisabeth Jerichau-Baumann, Margaret Murray Cookesley, and Mary Adelaide Walker, who had the privilege of entering the harem during their visits to the Ottoman geography. The analysis reveals that while Elisabeth Jerichau-Baumann occasionally reproduced the general visual codes and exotic expectations of Orientalism, Henriette Browne, by contrast, purged the harem of erotized elements, depicting it as a modest living space where daily life unfolded. Furthermore, Mary Adelaide Walker and Henriette Browne tended to portray women as active, working, and music-performing subjects —contrary to the passive and expectant imagery of Orientalism— whereas Margaret Murray Cookesley treated her figures as individuals embodying the virtues of friendship, solidarity, and sisterhood. Consequently, this study demonstrates that alternative female narratives do not constitute a homogeneous unity within themselves; rather, they offer a polyphonic dimension of debate that makes visible the heterogeneous, contradictory, and gender-oriented structure of Orientalist discourse.

Anahtar Kelimeler

• Orientalism
• The Female Gaze
• Harem Representation
• Orientalist Female Artists
• Gender

Kaynakça

1. Ağırbaş, S. (2019). İngiliz Gezgin Mary Adelaide Walker'ın Eserlerinde Osmanlı Dünyası. Doktora Tezi. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Alay, O. (2019). “Balkan Ve Trakya Coğrafyasında Köklü Bir Halk Kültürü Varlığı: Guslarilik (Halk Şairliği) Ve Pesna (Halk Ezgisi), Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, Cilt: 12, Sayı: 25, s. 21-30.
3. Beaulieu J., Roberts M. (2002). Orientalism’s Interlocutors, Painting, Architecture, Photography. Durham and London: Duke University Press.
4. Beykal, C. (1983). “Yeni Kadın ve İnas Sanayi-i Nefise Mektebi”, Yeni Boyut, 2/16, s. 6-13.
5. Bluett, A. (2021). “Victorian Women and the Fight for Arts Training”, Royal Academy, https://www.royalacademy.org.uk/article/striving-after-excellence-victorian, Erişim tarihi: 25.03.2026.
6. Creed, M. (2023). Elisabeth Jerichau-Baumann sapphic orientalism. Perspective Journal. https://www.perspectivejournal.dk/en/elisabeth-jerichau-baumann-sapphic-orientalism/,Erişim tarihi: 20.03.2026.
7. Daşçı, S. (2022). İzmir’de Oryantalist Ressamlar. İzmir: İzelman.
8. Germaner, S.- İnankur, Z. (2008). Oryantalistlerin İstanbul’u. 2. Basım, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.

9. Güçsav, G. (2012). Odalık Görünmeyeni Sergilemek. (çev. E. Yılmaz). İstanbul: YKY.
10. Harvey, A. J.T. (1871). Turkish Harems& Circassian Homes. London: Hurst&Blackett. https://archive.org/details/turkishharemsand00harv/page/168/mode/2up
11. Hornby, E. B. (1863). Constantinople During The Crimean War. London: Richard Bentley. https://archive.org/details/dli.ministry.11475/mode/2up, Erişim tarihi: 25.03.2026.
12. Jerichau-Baumann, E. (1881). Brogede Rejsebilleder. Thieles: Kjøbenhavn.
13. Jimerson, L. (2019). “Women Artists in Paris, 1850–1900 by Laurence Madeline”, Woman's Art Journal, Spring / Summer 2019, Vol. 40, No. 1, pp. 64-66
14. Kabbani, R. (1986). Europe’s Myths Of Orient: Devise and Rule. London: Pandora.
15. Kabbani, R. (2008). Günümüzde Oryantalist Resim Üzerine. Doğu’nun Cazibesi Britanya Oryantalist Resmi. İstanbul: Pera Müzesi Yayını, s.90-101.
16. Kelly, M. (2021). French Women Orientalist Artists, 1861–1956: Cross-Cultural Contacts and Depictions of Difference. London and New York:Routledge.
17. Kian, A. (2010).Genre et perspectives post/dé-coloniales. Cahiers du CEDREF, 2010, 17, pp.7-17. https://journals.openedition.org/cedref/603
18. Kuehn, J. (2010). Elisabeth Jerichau-Baumann, Egypt 1870. Victorian Literature and Culture, N.38, Cambridge University Press, 257-266.
19. Kuehn, J. (2011a). Exotic Harem Paintings: Gender, Documentation, And Imagination. Frontiers: A Journal of Women Studies 32, no. 2, 31-63.
20. Kuehn, J.(2011b). Visual Hybridity: Margaret Murray Cookesley’s Orientalist Aestheticism. Cahiers Victoriens Et Édouardiens, 74 Automne|2011, 169-196.
21. Köksal, M. ve Sinanlar Uslu, S. (2019). II. Abdülhamid Döneminde Resim Sergileri Ve Saray Tablo Koleksiyonunun Gelişimi. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, S. 18, s.130-147.
22. Leppert, R. (2009). Sanatta Anlamın Görüntüsü. (çev. İ. Türkmen). İstanbul: Ayrıntı Yayınları
23. Lewis, R. (1993). “Only Women Should Go To Turkey”: Henriette Browne and Women’s Orientalism”. Third Text 7: 22, 53-64.
24. Lewis, R. (1994). Race-Femininity-Representation Women, Culture And The Orientalized Other in the Work of Henriette Browne and George Eliot 1855- 1880. London: Middlesex University.
25. Lewis, R. (1996). Gendering Orientalism: Race, Femininity And Representation. London and New York: Routledge.
26. Lowe, L. (1991). Critical Terrains: French and British Orientalisms. Ithaka and London: Cornell University Press.
27. Macfie, A.L. (2000). Orientalism A Reader. Washington Square, New York: New York University Press.
28. Nochlin, L. (1983). The Imaginary Orient. Art in America 71, no. 5 (May 1983), 119-131, 187-191.
29. Okkalı, İ.C. (2019). “II. Meşrutiyet Dönemi Resim Sanatında Nesne ve Özne Olarak Kadın”, Art-Sanat, 11(Ocak 2019), s. 47-70.
30. Okkalı, İ.C. (2021). “Kanon Dışı Sanat: II. Meşrutiyet Döneminin Sanatçı Kadınlarını Düşünmek”, Kadının Değişen Dünyası Osmanlı Sosyal ve Kültürel Yaşamından İzler (1908-1918), ed. Ayşen Müderrisoğlu, İstanbul: Kronik s.210-246.
31. Özsüer, E. (2016). “19. Yüzyıl Avrupa Romantiklerinin 1821 Mora İsyanı Üzerindeki Siyasi Ve Kültürel Etkileri”, Türkiyat Mecmuası, c. 26/2, s. 325-344.
32. Özyiğit, H. (2017). “Pierre Désiré Guillemet’nin İlk Özel Resim Atölyesi ve Osmanlı Devleti’nde Sanat Eğitimine Katkısı”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Yıl: 7, Cilt: 7 S.14, s.125-138.
33. Roberts, M. (2002). Contested Terrains: Women, Orientalists, And The Colonial Harem. J. Beaulieu and M. Roberts (Ed.). Orientalism’s Interlocutors: Painting, Architecture And Photography (ss. 179-203). Durham, NC: Duke University Press.
34. Roberts, M. (2006). Karşıtlıklar: Said, Sanat Tarihi ve 19. Yüzyıl İstanbulu’nda Osmanlı Kimliğini Yeniden Keşfetmek. Uluslararası Oryantalizm Sempozyumu. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, s.269-285.
35. Roberts, M. (2007). Harem Portraiture. Intimate Outsiders: The Harem in Ottoman and Orientalist Art and Travel Literature. Durham, NC: Duke University Press.
36. Roberts, M. (2014). Nazlı's Photographic Games: Said And Art History in A Contrapuntal Mode. Patterns Of Prejudice, 48, no.5, s. 460-478.
37. Said, E. (1979). Orientalism. New York: Vintage Books a Division of Random House.
38. Schick. İ.C. (1999). The Erotic Margin: Sexuality and Spatiality in Alteritist Discourse. London: Verso,
39. Sinanlar, S. (2008). Pera’da Resim Üretim Ortamı 1844- 1916. Doktora Tezi. İstanbul Teknik Üniversitesi.
40. Vaka Brown, D. (1909). Haremlik: Some Pages from the Lives of Turkish Women. Boston: Houghton Miffin Co. https://archive.org/details/haremliksomepage00browuoft/page/18/mode/2up
41. Yeğenoğlu, M. (2003). Sömürgeci Fanteziler Oryantalist Söylemde Kültürel ve Cinsel Fark, İstanbul: Metis.
42. Yiğit, S. (2020). Oryantalist Ressam Henriette Browne'ın Resimlerinde Doğulu Kadın İmgesi. Yüksek Lisans Tezi. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Walker, M. A. (1886). Eastern Life And Scenery: With Excursions in Asia Minor, Mytilene, Crete, And Roumania. 2 Cilt, London: Chapman&Hall.
44. Waters, C. E. C. (1904). Women In The Fine Arts, From The Seventh Century B.C. To The Twentieth Century A.D. Boston and New York: Houghton, Mifflin and company. https://archive.org/details/womeninfineartsf00wate_0/page/n17/mode/2up
45. Zonana, J. (1993). “The Sultan and the Slave: Feminist Orientalism and the Structure of Jane Eyre” Signs: Journal of Women in Culture and Society 18, no. 3, 592–617.