Karadag In Dede Korkut

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 124 - 172, 31.12.2025

Dursun Can Eyüboğlu

https://doi.org/10.51469/kafdagi.1691391

Öz

Dede Korkut Epics have an important place in Turkic oral culture, which has a history of thousands of years and has come to this day from the depths of history. Many place names are mentioned in Dede Korkut. One of them is Karadag/Kara Dag/Karacuk. The name of Karadag is mentioned in eleven epics in The Book of Dede Korkut. Kara Dag/Karadag/Karadaglar/Karacuk in Dede Korkut is in Central Asia, the homeland of the Turks, in the sub-geography of the epic. Kara Dag/Karadag/Karadaglar/Karacuk mentioned in Dede Korkut is Karadaglar (Karatau/Karatav) which still bears the same name today. Aladaglar and Karadaglar, which form the central region of Dede Korkut Epics, have been a central and/or important region of Scythians/Sakas, Kanglis, Usuns,, Western Huns in B.C. periods and later Western Gokturks-Turgishs. Karadaglar/Karacuk region has an important place in the memories of Oghuzs/Turks. The Sir Derya region, which also includes the Karadaglar, is mentioned as the center of the world in Korkut legends. Karadaglar is mentioned as the region where the first people, the ancestors of the Turks, appeared in the book of the old Turks Ulu Han Ata Bitigi. All these reveal the importance of Karadag in the life of the ancient Turks and in the Dede Korkut Epics, which is an epic reflection of it. Many place names in Dede Korkut, such as Aladag, Karadag, Karacuk, Kazilik Dagi, Turkistan, Amit Suyu/Amu Derya, Demirkapi etc. reflect the historical geography of the epic. The name Kara Dag in Dede Korkut is also used as a genus name in the epic and also expresses many mountains and abstract concepts. The name Kara Dag is also mentioned in various Turkic epics and legends. In Central Asia and the Anatolian-Azerbaijan geography, there are many mountains called Kara Dag/Karacuk in the wide geography were the Turks live. In this article, Karadag in Dede Korkut; its place in the lower geography and upper geography of the epic were examined.

Anahtar Kelimeler

Dede Korkut , History , Geography , Karadag , Kara Dag

DEDE KORKUT’TAKİ KARADAĞ

Öz

Binlerce yıllık bir geçmişe sahip, tarihin derinliklerinden süzüle süzüle bugünlere gelen Türk sözlü kültürü içerisinde Dede Korkut Destanlarının önemli bir yeri vardır. Dede Korkut’ta birçok yer adı geçmektedir. Bunlardan biri Karadağ/Kara Dağ/Karacuk’dur. Karadağ’ın adı Dede Korkut Kitabı’nda on bir boyda geçmektedir. Dede Korkut’taki Kara Dağ/Karadağ/Karadağlar/Karaçuk, destanın alt coğrafyasında Türklerin anayurdu Orta Asya’dadır. Dede Korkut’ta adı geçen Kara Dağ/Karadağ/Karadağlar/Karaçuk, günümüzde de aynı adı taşıyan Karadağlar (Karatau/Karatav)’dır. Dede Korkut Destanları’nın merkez bölgesini oluşturan Aladağlar ve Karadağlar, Milattan Önceki dönemlerde İskit/Sakaların, Kanglıların, Usunların, Batı Hunlarının ve sonrasında Batı Göktürkleri-Türgişlerin merkezi ve/veya önemli bir bölgesi olmuştur. Karadağlar/Karacuk bölgesinin Oğuzların/Türklerin hatıralarında önemli bir yeri vardır. Karadağların da yer aldığı Sir Derya bölgesi, Korkut efsanelerinde dünyanın merkezi olarak geçmektedir. Karadağlar, eski Türklerin Ulu Han Ata Bitigi kitabında ilk insanların, Türklerin atalarının ortaya çıktığı bölge olarak geçmektedir. Bütün bunlar Karadağ’ın eski Türklerin yaşamındaki ve onun destani bir yansıması olan Dede Korkut Destanları’ndaki önemini ortaya koymaktadır. Dede Korkut’taki Aladağ, Karadağ, Karaçuk, Kazılık Dağı, Türkistan, Amıt Suyu/Amu Derya, Demirkapı vb. birçok yer adı destanın tarihi coğrafyasını yansıtmaktadır. Dede Korkut’taki Kara Dağ adı destanda ayrıca cins adı olarak da kullanılmakta, birçok dağları ve soyut kavramları da ifade etmektedir. Kara Dağ adı, çeşitli Türk destan ve efsanelerinde de geçmektedir. Orta Asya’da ve Anadolu-Azerbaycan coğrafyasında, Türklerin yaşadığı geniş coğrafyada Kara Dağ/Karaçuk adını taşıyan çok sayıda dağ vardır. Bu makalede, Dede Korkut’taki Karadağ; destanın alt coğrafyası ve üst coğrafyasındaki yeri incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Dede Korkut , Tarih , Coğrafya , Karadağ , Kara Dağ

Kaynakça

• Aça, M. (2003). “Türk Kahramanlık Destanlarının Öksüz-Yetim Bahadırları”, Millî Folklor, S. 58, s. 67-75.
• Agacanov, S. G. (2015). Oğuzlar. Çev. Ekber N. Necef ve Ahmet Annaberdiyev. İstanbul: Selenge Yayınları.
• Boratav, P. N. (1958). “Dede Korkut Hikâyelerindeki Tarihi Olaylar ve Kitabın Telif Tarihi”, Türkiyat Mecmuası, C. XIII, S. 48, s. 31-62.
• Bulduk, Ü. (1997). Dede Korkut Destanları’nda Ortak Kültür Unsuru Olarak Yaşatılan Coğrafya. Türkiye Günlüğü, Türk Dünyası özel sayısı I, yıl 3, sayı 15, s. 466-470.
• Bulduk, Ü. (2020). “Dede Korkut’ta Geçen Oğuz Elleri”, Uluslararası Dede Korkut’un İzinde/Sözünde Çalıştayı (Bayburt 22 Temmuz 2019) Bildiriler Kitabı, ed. Üçler Bulduk ve Selma Köseoğlu. Bayburt: KUDAKA. s. 11-18.
• Cemşidov, Ş. A. (1990). Kitab-ı Dede Korkud. Akt. Üçler Bulduk. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Chavannes, E. (2013). Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri. Çev. Mustafa Koç. İstanbul: Selenge Yayınları.
• Çobanoğlu, Ö. (2015). “Yesi Şehri Ve Oğuz Kağan Bağlamında Oğuzluk Olgusu”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Oğuzlar / Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (Ankara, 21-23 Mayıs 2014) Bildirileri, edit. Tufan Gündüz ve Mikail Cengiz. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. s. 477-484.
• Demir, N. (2017). Ulu Han Ata Bitigi - Türklerin En Eski Destanı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Duymaz, A. (1996). “Kıpçak Sahası Türk Destanlarında Bir Oğuz Alpı: Salur Kazan”, Millî Folklor, S. 31-32, s. 49-59.
• Duymaz, A. (1999). “Kanturalı Boyundaki Bazı Motif ve Unsurlar Üzerine”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, S. 8, 360-386.
• Ebülgazi Bahadır Han (1974). Türklerin Soy Kütüğü (Şecere-i Terakime). Haz. Muharrem Ergin. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser Serisi.
• Ekici, M. (2019). Dede Korkut Kitabı Türkistan/Türkmen Sahra Nüshası, Soylamalar Ve 13. Boy, Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi, Orijinal Metin (Tıpkıbasım), Transkripsiyon, Aktarma. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Ercilasun, A. B. (1994). “Dede Korkut Kitabı ile Oğuz Destanı Arasındaki Münasebetler”, I. Sovyet-Türk Kollokyumu, Bakü, 1-8 Temmuz 1988; Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1988, TDK Yay., Ankara, 1994, s. 69-89.
• Ercilasun, A. B. (2000). “Dede Korkut’taki Olayların Zamanı”, Uluslararası Dede Korkut Bilgi Şöleni (Ankara, 19-21 Ekim 1999) Bildirileri, haz. Alev Kahya Birgül ve Aysu Şimşek Canpolat. Ankara: AKM Yayınları. s. 157-160.
• Ercilasun, A. B. (2002). “Salur Kazan Kimdir?”, Millî Folklor, S. 56, s. 22-33.
• Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Erdem, M. (1998). Dede Korkut Türkmenistan Varyantları. Doktora tezi. Ankara Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Erdoğan, H. (2014). Dede Korkut Oğuznamelerinde Doğa, İnsan ve Mekân İlişkileri. Yüksek Lisans Tezi. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Ergin, M. (1964). Dede Korkut Kitabı / Metin - Sözlük. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Ergin, M. (1989). Dede Korkut Kitabı I. / Giriş - Metin - Faksimile. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basım Evi.
• Ergun, P. (2003). “Dede Korkut Hikâyeleri’nde Dağ Kültü”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 2003/II, s. 75-88.
• Eröz, M. (1991). Yörükler. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
• Esin, E. (1976). “Fârâbî’yi Yetiştiren Kengeres Türk Muhitinin Kültür ve Sanatı”, İstanbul Ü. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, C. VI, S. 3-4, s. 81-139.
• Eyüboğlu, D. C. (2019). Korkut. İstanbul: Cinius Yayınları.
• Eyüboğlu, D. C. (2021). Dede Korkut’taki Karacuk Çoban. Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 5 (2), 134-179.
• Eyüboğlu, D. C. (2022). Dede Korkut’taki Salur Kazan Üzerine Bir Değerlendirme. Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 6(1), 87-145.
• Eyüboğlu, D. C. (2022b). Dede Korkut’taki Bayındır Han Üzerine Bir Değerlendirme. Anasay, (22), 275-315.
• Eyüboğlu, D. C. (2022c). Dede Korkut’taki Demir Gücü Üzerine Bir Değerlendirme. Journal of Old Turkic Studies, 6 (1), 39-53.
• Eyüboğlu, D. C. (2022d). Dede Korkut’taki Basat. Asya Studies-Academic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 6(20), 123-140.
• Eyüboğlu, D. C. (2024). Dede Korkut Destanları. İstanbul: Cinius Yayınları.
• Gökyay, O. Ş. (1973). Dedem Korkudun Kitabı. İstanbul: Başbakanlık Kültür Müşteşarlığı Kültür Yayınları.
• Gömeç, S. (2009). “Dede Korkut Kitabında Geçen Tartışmalı Bazı Yer Adları Üzerine”, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, S. 4 (2009), s. 210-217.
• Gömeç, S. (2009b). “Divanü Lûgat-it Türk’de Geçen Yer Adları”, Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu “Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi” (Ankara, 28-30 Mayıs 2008); Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 28, S. 46, s. 1-34.
• Halilov, A. (2016). “Köroğlu” Ve Sibirya Türklerinin Kahramanlık Destanlarının Yapısal Benzerliği”, VI. Uluslararası Köroğlu Sempozyumu (Bolu, 10-12 Ekim 2016) “Köroğlu ve Türk Dünyası Destan Kahramanları” Bildiri Kitabı, ed. Azize Aktaş Yasa ve Faruk Öztürk. İstanbul: Kaan Matbaa. s. 51-72.
• Hazar, M. (2008). “Artukoğulları Zamanında Dede Korkut Kitabı’ndaki Kişi Adları”, Turkish Studies, Volume 3/1, s. 22-33.
• Haznedaroğlu, A. (2020). “Salur Kazan Ve Yuvarlanan Taş Anlatısı Hakkında”, Journal Of Old Turkic Studies, C. 4, S. 2, s. 437-468.
• Iskakov, B. ve İbrayev, Ş. (2000). “Korkıt Ata Kitabı”, akt. Dinara Düysebayeva, Kazakistan’da Dede Korkut, haz. Abdimalik Nısanbayev vd. Ankara: AKM Yayınları. s. 285-332.
• İbrayev, Ş. (2000). “Korkut ve Şamanizm”, akt. Dinara Düysebayeva, Kazakistan’da Dede Korkut, haz. Abdimalik Nısanbayev vd. Ankara: AKM Yayınları. s. 197-281.
• Kafesoğlu, İ. (2012). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Karadoğan, A. (2004). “Türk Ad Biliminde Renk Kültü”, Millî Folklor, S. 62, s. 89-99.
• Karahasanoğlu, T. (2002). “Dede Korkut Hikâyeleri’nde İletişim Belgeleri”, İstanbul Ticaret Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, S. 2, s. 257-295.
• Karçığa, S. (2015). Dede Korkut Kitabı’nın Anlam Bilimsel Çözümlenmesinde Kavram Alanının Rolü. Doktora tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Kâşgarlı Mahmûd (2005). Divânü Lugâti’t-Türk. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Kemaloğlu, M. (2019). Dede Korkut (Destan İçre Tarih). Ankara: Raf Kitabevi.
• Köktürk, M. (2015). “Dede Korkut’ta Doğa Tasarımı”, Düşünce Hayatımızda ve Kültürümüzde Dede Korkut Uluslararası Sempozyumu (Bayburt, 21-22 Mayıs 2015) Tebliğler, edit. Fatih Yalçın ve Kürşad Kara. Bayburt: Bayburt Üniversitesi Yayınları. s. 245-255.
• Margulan, A. (2000). “Korkut: Efsane ve Hakikat”, akt. Banu Muhyayeva, Kazakistan’da Dede Korkut, haz. Abdimalik Nısanbayev vd. Ankara: AKM Yayınları. s. 123-146.
• Memiş, M. R. ve Kara, M. (2018). “Kara” Kelimesinin Dede Korkut Oğuznameleri’ndeki Kullanımı Üzerine”, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 6(6), s. 799-807.
• Oğuz, M. Ö. (1996). “Dede Korkut Boylarından Uşun Koca Oğlı Segrek Boyı’nın Tahlili”, Bilig, S. 3, s. 138-143.
• Ospanaliyeva, B. (2011). Kazakistan’ın Jambıl Bölgesi Efsaneleri (İnceleme-Metinler). Doktora tezi. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ögel, B. (1971). Türk Kültürünün Gelişme Çağları, 1. Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Ögel, B. (1993). Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar), I. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Ögel, B. (1994). “Dede Korkut Kitabı’nın Eski ve Yazılı Kaynakları Hakkında (Topkapı Sarayındaki Oğuz Destanı Parçaları ile Karşılaştırma)”, I. Sovyet- Türk Kollokyumu, Bakü, 1-8 Temmuz 1988; Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1988, TDK Yay., Ankara, 1994, s. 113-128.
• Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar), II. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Özçelik, S. (2016). Dede Korkut -Dresden Nüshası- Metin, Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Öztürk, A. (2012). Çağlar İçinde Türk Destanları. İstanbul: Pozitif Yayınları.
• Salman, H. (1998). Türgişler. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Sertkaya, O. F. (2022). "Dede Korkut Kitabı'nın Bursa Yazmasının ''Giriş'' Bölümü", Dede Korkut Kitabı Bursa Yazması Tıpkıbasım, Proje Koordinatörü: Hüseyin Buran. Bursa: Bursa Kültür Anonim Şirketi / Star Matbaacılık. s. 9-18.
• Seydimbek, A. (2000). “Korkut Ata Efsaneleri”, akt. Dinara Düysebayeva, Kazakistan’da Dede Korkut, haz. Abdimalik Nısanbayev vd. Ankara: AKM Yayınları. s. 49-95.
• Shahgoli, N. K. ve Yaghoobi, V. ve Aghatabai, S. ve Behzad, S. (2019). Dede Korkut Kitabı'nın Günbet Yazması: İnceleme, Metin, Dizin ve Tıpkıbasım. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 16 (2), 147-379.
• Sümer, F. (1959). “Oğuzlar’a Ait Destani Mahiyetde Eserler”, Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Dergisi, XVII/3-4, s. 359-455.
• Sümer, F. (1972). Oğuzlar / (Türkmenler) Tarihleri - Boy Teşkilatı - Destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
• Şahin, A. (2017). Dede Korkut Hikâyeleri’nde Yapı. Yüksek lisans tezi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
• Şahin, V. (2017). ‘Dede Korkut Hikâyeleri’nde Mekân Algısı ve Kurgusu. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 5, S. 8, s. 1-49.
• Taşağıl, A. (2015). “Oğuzların Tarih Sahnesine Çıkışı Hakkında”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Oğuzlar / Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (Ankara, 21- 23 Mayıs 2014) Bildirileri, edit. Tufan Gündüz ve Mikail Cengiz. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. s. 21-30.
• Taşağıl, A. (2017). Gökbörü’nün İzinde / Kadim Türklerin Topraklarında. İstanbul: Kronik Kitap.
• Tezcan, S. ve Boeschoten, H. (2001). Dede Korkut Oğuznameleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Tural, S. ve Nurmemmet, A. (1999). Gorkut Ata Türkmen Halk Nüshası. Ankara: Türkmenistan Milli Kolyazmalar Enstitüsü Yayını.
• Türker, F. (2012). “Altay Türklerinin Anlatmalarında Mitik Bir Varlık: Celbegen”, Millî Folklor, S. 94, s. 81-90.
• Xun, B. (2000). “Dede Korkut Kitabı’nın Şamanlık Temeli”, çev. Alimcan İnayet, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 10, s. 465-481.
• Zahidoğlu, V. (2020). Dede Qorqut Kitabı’ndaki Bazı Tartışmalı Yer Adları Üzerine. Journal of Old Turkic Studies, 4 (2), 531-545.