1828-1920 Yılları Arasında Iğdır ve Çevresinde Ermeni Nüfus Artışı ve Ermeni Tedhiş Hareketleri
Öz
Kaynaklarda Iğdır ve çevresi Çukur Saad veya Sürmeli Çukuru olarak geçmektedir. Iğdır adını “İğdir” şeklinde yazan Kaşgarlı Mahmut gibi Anadolu ve Azerbaycan coğrafyasında da İğdir şeklinde ifade edilmektedir. Iğdır, Türklerin Oğuz Boyunun 24 ana boyundan biridir. Bölge Ağrı Dağı’nın kuzey yamacında ve Aras Nehri boyunca devam eden bir çöküntü ovasıdır. Sürmeli Çukuru ulaşım açısından çok uygun bir yerde olduğundan, eski çağlardan beri birçok kavmin hâkimiyetine girmiş ve birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Ayrıca Iğdır bölgesinin iklim, su ve toprak özellikleri Urartular, Hurriler, Sasaniler, Selçuklular, Celayırliler, İlhanlılar, Timurlar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safeviler ve Osmanlılar gibi birçok devletin burada hâkimiyet kurmasını sağlamıştır. İran-Rus Savaşı sonrasında (1828) Iğdır bölgesi Rusya hâkimiyetine girmiştir.1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti’nin gücünü kaybetmesi dışarıda Avrupalı devletlerin içeride de onlarla iş birliği yapan Ermenilerin iştahını kabartmıştır. XIX. yüzyılda Çarlık Rusların Batı Azerbaycan’da (Revan) kendi çıkarları için bir Ermeni devleti kurma fikri bölgedeki demografik yapıyı bozduğu gibi Ermenilerin zaman içerisinde Türklere ve Müslümanlara karşı toplu katliamlara girmesine neden olmuştur. Iğdır bölgesi de bu katliamlardan fazlaca nasibini almış ve Ermeni işgaline uğramıştır. Mustafa Kemal Atatürk’ün emri ile Kazım Karabekir Paşa karşı harekâta geçerek 12 Kasım 19202de Iğdır bölgesine girmiştir. 3 Aralık 1920 yılında Ermeniler ile yapılan Gümrü Antlaşması ile Iğdır Anadolu topraklarına katılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Abdullayev, M. (2011). Rus İmparatorluğunun Kuzey Azerbaycan’daki Sömürge Politikasının Anti Türk ve Anti Müslüman Mahiyeti, Turan-Sam, Cilt 3 Sayı.12 Sonbahar, Turan Stratejik Araştırmalar Merkezi Dergisi, s.100-107.
- Ağacan, A. (2006). Bir Etnik Temizlik Örneği: “Ermenistan’ın” Ermenileştirilmesi, Uluslararası Suçlar ve Tarih, Sayı:2, s.189-224.
- Aliyeva, K. (2016). XX. Asrın Başlangıcında Iğdır-Sürmeli Bölgelerinde Türk- Müselman Ahaliye Qarşı Ermeni Quvvelerinin Kütlevi Qatliamları, Azerbaycan Milli Elmler Akademiyası Tarih İnstitutu Elm Eserler, “Azerbaycan ve Şarqi Anadolu’da Türk-Müselman Ahaliye Qarşı Soykırımları (1914-1920)” Xüsusi Buraxılış 56. 57.58/ 2015, AMEA, Tarix İnstitutu, 2016, s. 588-591.
- Aliyeva, K. (2018). Iğdır (Sürmeli) Bölgesi: Rus İşgalinin Etnodemografiksel Duruma Etkisi, edit: Cavit Polat-Nesrin Güllüdağ, I. Uluslararası Iğdır Multidisipliner Araştırmalar Kongresi, Iğdır/Turkey, 6-8 Kasım 2018, s. 2192-2196.
- Anadol, C. (2007). Tarih Boyunca Türk Ermeni Meselesi Ermeni Dosyası, İstanbul: Bilge Karınca.
- Arslan, A. (2013). Kadim Ermeni Papalığı Eçmiyazin Kilisesi’nde Stratejik Savaşlar, İstanbul: İdil Yayıncılık.
- Aslan, B. (2000). I. Dünya savaşı Esnasında “Azerbaycan Türkleri”nin “Anadolu Türkeri”ne “Kardaş Kömeği Yardımı” ve Bakü Müslüman Cemiyet-i Hayriye’si, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
- Atnur, E. İ. (2001). Osmanlı Yönetiminden Sovyet Yönetimine Kadar Nahçıvan (1918-1921) Ankara: Türk Tarih Kurumu, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
- Attar, A.& Şimşir, S. (2013). Tarihten Günümüze Türkiye de Yaşayan Azerbaycan Türkleri, Ankara: Berikan Yayınevi.
- Aydemir, S.Ş. (2005). Suyu Arayan Adam, İstanbul: Fevzi Kitabevi.