ULUSLARARASI HUKUK KURALININ GEÇERLİLİĞİ VE TESİRİ: İKİ KÜME YAKLAŞIMI

Öz

Bu çalışma, uluslararası hukuk kuralının geçerliliği ile somut olayda tesir üretmesi arasındaki ayrımı incelemektedir. Uluslararası hukuk tartışmalarında geçerli ve bağlayıcı bir kuralın kendiliğinden sonuç doğuracağı varsayımı ile somut olayda sonuç doğurmayan kuralın hukuki değerini zayıf görme eğilimi aynı karışıklıktan beslenir. Makale, bu karışıklığı gidermek için İki Küme Yaklaşımı’nı önermektedir. Geçerlilik Kümesi, somut olaya uygulanabilecek uluslararası hukuk kurallarının kaynağını, yürürlüğünü, bağlayıcılığını ve uygulanabilirliğini belirleyerek normatif zemini kurar. Tesir Kümesi ise geçerli normun fiili dünyada sonuç üretip üretmediğini güç, rıza, irade ve bilinç unsurları üzerinden inceler. Bu iki soru farklı nesnelere yönelir, farklı araçlarla yanıtlanır ve farklı türde çıktılar üretir. Ayrım korunduğunda, geçerli normun somut olayda sınırlı veya kırılgan sonuçlar doğurabileceği; fakat tesir noksanlığının kuralın hukuki varlığını ortadan kaldırmayacağı görülebilir. Çalışmada ayrıca Uluslararası Adalet Divanı kararına uyma yükümlülüğü üzerinden kısa bir uygulama notu sunulmakta ve uygulanabilir normatif zemin ile zayıf tesir birleşiminin aynı olayda birlikte bulunabileceği gösterilmektedir. Makalenin temel iddiası, geçerlilik ile tesirin aynı inceleme düzlemine ait olmadığıdır: Geçerlilik hukuki ağı kurar; tesir bu ağın dünyada işleyip işlemediğini sınar.

Anahtar Kelimeler

• Uluslararası Hukuk
• Geçerlilik
• Tesir
• Etkinlik
• Uluslararası Sorumluluk
• Uluslararası Adalet Divanı
• Normatif Envanter
• İki Küme Yaklaşımı

The Validity and Effect of an International Law Rule: A Two-Cluster Approach

Öz

This article examines the distinction between the validity of an international law rule and its effect in a concrete case. In debates on international law, the assumption that a valid and binding rule will automatically produce results and the tendency to treat a rule as legally weakened when it fails to produce such results arise from the same confusion. To address this problem, the article proposes a Two-Cluster Approach. The Validity Cluster establishes the normative ground by identifying the source, being in force, binding character and applicability of the relevant international law rules. The Effect Cluster examines whether the valid rule produces results in the factual world through the elements of power, consent, will and awareness. These two questions address different objects, are answered through different tools and produce different types of outcomes. Once the distinction is preserved, it becomes possible to see that a valid norm may produce limited or fragile results in a concrete case, while the absence of effect does not remove the legal existence of the rule. The article also includes a short application note based on the obligation to comply with judgments of the International Court of Justice and shows that an applicable normative ground and a weak combination of effect may coexist in the same case. The main claim of the article is that validity and effect do not belong to the same level of analysis: Validity establishes the legal network; effect tests whether that network operates in the world.

Anahtar Kelimeler

• International Law
• Validity
• Effect
• Effectiveness
• International Responsibility
• International Court of Justice
• Normative Inventory
• Two-Cluster Approach

Kaynakça

1. Acer, Yücel / Kaya, İbrahim, Uluslararası Hukuk, 12. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara 2021.
2. Aksar, Yusuf, Temel Metinler ve Davalarla Uluslararası Hukuk, 2. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara 2021. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, A/RES/56/83, 12 Aralık 2001, https://undocs.org/A/RES/56/83 (Erişim Tarihi: 06.05.2026).
3. Birleşmiş Milletler Şartı, 26 Haziran 1945, 1 UNTS XVI, https://www.un.org/en/about-us/un-charter (Erişim Tarihi: 07.05.2026).
4. Chayes, Abram / Chayes, Antonia Handler, The New Sovereignty: Compliance with International Regulatory Agreements, Harvard University Press, Cambridge 1995.
5. Dost, Süleyman, Uluslararası Hukukta Adalet, Yetkin Yayınları, Ankara 2019. Erkiner, Hakkı Hakan, Devletin Haksız Fiilden Kaynaklanan Uluslararası Sorumluluğu, 3. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara 2024.
6. Erkiner, Hakkı Hakan, Uluslararası Hukukun Tarihi Birinci Kitap: Uluslararası Hukukun Şafağı, Seçkin Yayınevi, Ankara 2025.
7. Erkiner, Hakkı Hakan, “'Uluslararası Barış ve Güvenlik Hukuku' ile 'Uluslararası Sorumluluk Hukuku' Arasındaki İlişki”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 14, Sayı 2, 2024, s. 1349-1384.
8. Erkiner, Hakkı Hakan, “'Uluslararası Hukukun Etkinliği Meselesi' Hakkında Bir Değerlendirme”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 12, Sayı 2, 2024, s. 1033-1062.

9. Erkiner, Hakkı Hakan, “Birleşmiş Milletler Uluslararası Adalet Divanı Kararlarının Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi Aracılığıyla Uygulatılması”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt 23, Sayı 2, 2017, s. 87-102.
10. Erkiner, Hakkı Hakan, “Post-Gazze - Post-Pozitivizm - Muhtemel Uluslararası Hukuk Tezi”, Kriz Dönemlerinde İnsan Haklarının Yeniden İnşası Zirvesi, Ankara, 10 Aralık 2025, s. 1-9, https://doi.org/10.5281/zenodo.17955850 (Erişim Tarihi: 07.05.2026).
11. Erkiner, Hakkı Hakan / Tezel, Aybüke, “Uluslararası Teamül Hukuku Kurallarının Varlığının ve Değişiminin Tespiti”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt 28, Sayı 2, 2022, s. 662-693.
12. Franck, Thomas M., The Power of Legitimacy Among Nations, Oxford University Press, New York 1990. Guzman, Andrew T., How International Law Works: A Rational Choice Theory, Oxford University Press, Oxford 2008.
13. Hart, H. L. A., The Concept of Law, 2. Baskı, Oxford University Press, Oxford 1994.
14. International Law Commission, Draft Conclusions on Identification of Customary International Law with Commentaries, UN Doc. A/73/10, 2018, https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/1_13_2018.pdf (Erişim Tarihi: 06.05.2026).
15. Kaya, İbrahim, Uluslararası Hukukta Temel Belgeler: Basic Documents in International Law, 5. Baskı, Seçkin, Ankara 2024.
16. Kelsen, Hans, Principles of International Law, Rinehart, New York 1952.
17. Koh, Harold Hongju, “Why Do Nations Obey International Law?”, The Yale Law Journal, Cilt 106, Sayı 8, 1997, s. 2599-2659.
18. Öktem, Emre, Uluslararası Teamül Hukuku, Beta Yayıncılık, İstanbul 2013.
19. Raustiala, Kal, “Compliance and Effectiveness in International Regulatory Cooperation”, Case Western Reserve Journal of International Law, Cilt 32, Sayı 3, 2000, s. 387-440.
20. Sarıbeyoğlu Skalar, Meltem, Uluslararası Hukukta Antlaşmaların Geçici Uygulanması, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2021.
21. Şimşek, Galip Engin, Hukuka Ekonomik Bakış Teorisi Işığı Altında Uluslararası Hukuk, Seçkin Yayınevi, Ankara 2026.
22. Türkay Kahraman, F. Şeyda, “Hugo Grotius Anlayışının Uluslararası Uyuşmazlıkların Çözüm Yollarına Etkileri”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt 25, Sayı 2, 2019, s. 925-947. Tütüncü, Ayşe Nur, İnsancıl Hukuka Giriş, 2. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul 2012.
23. Uluslararası Adalet Divanı Statüsü, 26 Haziran 1945, 1 UNTS xvi, https://www.icj-cij.org/statute (Erişim Tarihi: 06.05.2026).
24. Uzun, Elif, Milletlerarası Hukuka Aykırı Eylemlerinden Dolayı Devletin Sorumluluğu, Beta Yayıncılık, İstanbul 2007.
25. Uzun, Elif, Uluslararası Hukukta Andlaşmaların Esaslı İhlal Nedeniyle Sona Erdirilmesi ve Askıya Alınması, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2013.
26. Uzun, Elif, “Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi Madde 27 Çerçevesinde Uluslararası Hukuk ile Ulusal Hukuk İlişkisi”, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Sayı 2, 2025, s. 965-1006.
27. Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi, 23 Mayıs 1969, 1155 UNTS 331, https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf (Erişim Tarihi: 06.05.2026).