Structural Problems in the Judicial Review of the Right to Liberty and Security in Türkiye in Light of High Court Decisions

Öz

The right to liberty and security is one of the fundamental safeguards that the individual possesses against state interference in a democratic state governed by the rule of law. This right, protected under Article 5 of the ECHR, encompasses not only physical liberty but also the effectiveness of judicial review and legal certainty. This study analyzes the judicial review mechanisms regarding the right to liberty in Türkiye in light of ECtHR standards. In the study, doctrinal analysis and the examination of current domestic and international judicial precedents have been used together. The study argues that while Turkish law is largely compliant with Article 5 of the ECHR at the normative level, certain structural implementation issues in oversight mechanisms and the observed divergence in standards among judicial bodies hinder the full realization of this alignment in practice. Indeed, this rupture emerging in practice, specifically through the resistant attitude of lower courts toward Constitutional Court judgments and evaluations within the context of Article 18 (prohibition of misuse of restrictions), deepens doctrinal debates regarding the effectiveness of individual applications and the principle of legal certainty. Furthermore, the independence dimension of the horizontal appeal procedure before the Criminal Peace Judgeships and the manner in which the equality of arms principle is applied in detention reviews also constitute structural problems. The study concludes by emphasizing that to overcome these challenges, alignment must be strengthened at the level of judicial culture, beyond mere legislative amendments.

Anahtar Kelimeler

• Right to liberty and security
• ECHR Art. 5
• Judical review
• ECtHR
• Individual application

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant or financial support from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

This is a single-authored study, and since no experimental research or surveys involving human or animal subjects were conducted during the data collection process, ethics committee approval was not required. Furthermore, scientific research and publication ethics principles were strictly adhered to throughout the study.

Teşekkür

There are no acknowledgements to declare for this study.

YÜKSEK MAHKEME KARARLARI EKSENİNDE TÜRKİYE'DE KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ HAKKININ YARGISAL DENETİMİNDE YAPISAL SORUNLAR

Öz

Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, demokratik bir hukuk devletinde bireyin devletin müdahalelerine karşı sahip olduğu temel güvencelerden biridir. AİHS'nin 5. maddesiyle koruma altına alınan bu hak, fiziksel serbestinin ötesinde yargısal denetimin etkililiğini ve hukuksal emniyeti de içermektedir. Bu çalışma, Türkiye'de kişi özgürlüğüne yönelik yargısal denetim mekanizmalarını AİHM standartları ışığında analiz etmektedir. Çalışmada doktriner analiz ile ulusal ve uluslararası güncel yargı içtihatlarının incelenmesi yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Çalışmanın temel argümanı; Türk hukukunun normatif düzeyde AİHS m. 5 ile büyük ölçüde uyumlu olduğu, ancak denetim mekanizmalarındaki bazı yapısal uygulama sorunlarının ve yargı organları arasında gözlemlenen standart farklılaşmasının bu uyumun fiiliyatta tam olarak tesis edilmesini güçleştirdiğidir. Nitekim uygulamada ortaya çıkan bu kırılma, özellikle alt mahkemelerin Anayasa Mahkemesi kararları karşısındaki dirençli tutumu ve m. 18 (kısıtlamaların amaç dışı uygulanması yasağı) bağlamındaki değerlendirmeler üzerinden, bireysel başvuru yolunun etkinliği ve hukuki güvenlik ilkesi açısından doktrinel tartışmaları derinleştirmektedir. Öte yandan Sulh Ceza Hakimliklerindeki yatay itiraz usulünün bağımsızlık boyutu ile tutukluluk incelemelerinde silahların eşitliği ilkesinin uygulanma biçimi de yapısal sorunlar arasında yer almaktadır. Çalışma, bu durumun aşılabilmesi için salt mevzuat düzenlemelerinin ötesinde, yargısal kültür düzeyinde bir uyumun güçlendirilmesi gerektiğini vurgulayarak sonuçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı
• AİHS M.5
• Yargısal denetim
• AİHM
• Bireysel başvuru

Destekleyen Kurum

Bu araştırma, herhangi bir kamu veya özel kurum/kuruluş tarafından mali olarak desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışma tek yazarlı olup, araştırma verilerinin toplanmasında insan veya hayvanlar üzerinde herhangi bir deneysel/anket çalışması yürütülmediğinden etik kurul onayına ihtiyaç duyulmamıştır. Ayrıca çalışma boyunca bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine tam olarak uyulmuştur.

Teşekkür

Bu çalışma kapsamında herhangi bir kurum, kuruluş veya kişiye yönelik teşekkür beyanı bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Algan, Bülent, “Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği Hakkı Yaklaşımı: Hebat Aslan ve Firas Aslan Kararı Örneği”, Anayasa Yargısı, Cilt: 32, 2015, s. 185–206.
2. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme'nin 5. Maddesine İlişkin Rehber – Özgürlük ve Güvenlik Hakkı, Strazburg: Avrupa Konseyi, Son Güncelleme: 28 Şubat 2026 (Türkçe metin: T.C. Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanlığı). https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_5_tur Aygörmez Uğurlubay, Gülsün Ayhan, “Güncel Tartışmalar ve Gelişmeler Işığında Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda İtiraz”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 16, Özel Sayı, 2014, s. 3999–4044. https://izlik.org/JA99GR63KN
3. Bekri, M. Nedim, "Gerekçeli Karar Hakkı", Ankara Barosu Dergisi, Sayı: 3, 2014, s. 203–228. https://izlik.org/JA89PH57FP
4. Chatzivassiliou, Despina, “The Guarantees of Judicial Control with Respect to Deprivation of Liberty Under Article 5 of the European Convention of Human Rights: An Overview of the Strasbourg Case-Law”, ERA Forum, Cilt: 5, Sayı: 4, 2004, s. 499–519. https://doi.org/10.1007/s12027-004-0015-8
5. Cline, Donna, “Deprivation of Liberty: Has the European Court of Human Rights Recognised a ‘Public Safety’ Exception?”, Merkourios: International and European Law, Cilt: 29, Sayı: 76, 2013, s. 23–38.
6. Committee of Ministers, Interim Resolution CM/ResDH(2022)21: Execution of the Judgment of the European Court of Human Rights, Kavala against Turkey, Council of Europe, Strasbourg 2022. https://hudoc.exec.coe.int
7. Doğru, Osman / Nalbant, Atilla, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi: Açıklama ve Önemli Kararlar 1. Cilt, 1. Baskı, Ankara: Avrupa Konseyi Yayınları, Şen Matbaa, 2012.
8. Duymaz, Erkan, “Özgürlük ve Güvenlik Hakkı İhlalleri Serisinde Yeni Perde: AİHM'nin Kavala/Türkiye Kararı Üzerine Kısa Bir Değerlendirme”, Anayasa Hukuku Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 16, 2019, s. 479–490.

9. Enonchong, Laura-Stella, “Public Prosecutors and the Right to Personal Liberty: An Analysis of the Jurisprudence of the UN Human Rights Committee and the European Court of Human Rights”, Netherlands Quarterly of Human Rights, Cilt: 40, Sayı: 3, 2022, s. 222–243. https://doi.org/10.1177/09240519221115280
10. Gölcüklü, Feyyaz / Gözübüyük, Şeref, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması, Ankara: Turhan Kitabevi, 1994.
11. Graham, Lewis, “Liberty and its Exceptions”, International and Comparative Law Quarterly, Cilt: 72, Sayı: 2, 2023, s. 277–308. https://doi.org/10.1017/S0020589323000027
12. Johansen, Julia Nordvang, “Towards a More Restrictive Interpretation of the Right to Liberty in Article 5(1) ECHR?”, ZEuS – Zeitschrift für Europarechtliche Studien, Cilt: 25, Sayı: 1, 2022, s. 89–109. https://doi.org/10.5771/1435-439X-2022-1-89
13. Kaboğlu, İbrahim Özden, Özgürlükler Hukuku: İnsan Haklarının Hukuksal Yapısı, 5. Baskı, İstanbul: Afa Yayınları, 1999.
14. Kapani, Münci, Kamu Hürriyetleri, 7. Baskı, Ankara: Yetkin Yayınları, 1993.
15. Keskin, Serap, “Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği Hakkına İlişkin Anayasal Değişiklikler”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 60, Sayı: 1-2, 2002, s. 49–61.
16. Korkmaz, Zeynep Büşra / Bozdağ, Ahmet, "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Tutuklama Kararlarında Bulunması Gereken Gerekçe", Gaziantep University Journal of Social Sciences, Cilt: 24, Sayı: 2, 2025, s. 1016–1038. https://doi.org/10.21547/jss.1558159
17. Nişancı, Dilaver, “AİHM Kararları Işığında Özgürlük ve Güvenlik Hakkı (AİHS m. 5) ve Bu Hakkın İfade Özgürlüğü (AİHS m. 10) ile Amaçta Saptırma Yasağı (AİHS m. 18) Açısından İrdelenmesi”, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 26, Sayı: 44, 2021, s. 37–74.
18. Patel, Parishil, “Focus on Article 5 of the ECHR”, Judicial Review, Cilt: 10, Sayı: 4, 2005, s. 303–310. https://doi.org/10.1080/10854681.2005.11426449
19. Şahbaz, İbrahim, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde Kişi Özgürlük ve Güvenliği”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı: 58, 2005, s. 163–188.
20. Şirin, Tolga, Özgürlük ve Güvenlik Hakkı, Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi-1, Ankara: Avrupa Konseyi Ankara Program Ofisi, 2018.
21. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türkiye Cumhuriyet Anayasası: Madde Gerekçeli, Ankara: TBMM Yayınları, 2008. Venice Commission, Turkey - Opinion on the Duties, Competences and Functioning of the Criminal Peace Judgeships, CDL-AD(2017)004, Council of Europe, Strasbourg 2017. https://www.coe.int/en/web/venice-commission/-/cdl-ad-2017-004-e
22. Yenisey, Feridun, “Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru Kararlarının ceza muhakemesi hukuku açısından değerlendirilmesi: Tutuklama”, Anayasa Yargısı, Cilt: 33, 2016, s. 213–229.
23. Yüksek, Mehmet, "Yargısal Kararlar Işığında Ceza Yargılamasında Gerekçe Hakkı", Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, Yıl: 11, Sayı: 42, 2020, s. 121–148. https://izlik.org/JA35KJ89EU