MEVLEVIS AND MEVLEVI ORDER IN THE GEOGRAPHY OF THE AYDINOĞULLARI PRINCIPALITY

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 86, 775 - 789, 28.06.2025

Kemal Ramazan Haykıran , Münevver Peçinkaya Yıldırım

https://doi.org/10.56694/karadearas.1677116

https://izlik.org/JA57YT43KF

Öz

The Aydınoğulları Principality was founded in Western Anatolia in the 14th century and developed close relations with the Mevlevi Order. The spread of the Mevlevi Order in the region began with the visits of Sultan Veled and Arif Çelebi, and was further strengthened when the founder of the principality, Mübârizeddîn Mehmet Bey, joined the Mevlevi Order. His son Umur Bey also showed respect to the Mevlevi Order and maintained his ties with the order. It is thought that there were Mevlevi lodges in important centers such as Tire, Birgi and Ayasuluğ during the principality period. However, there are limited definitive records about these structures. After the Ottomans conquered the region, Murat II annexed the Aydınoğulları lands to the Ottomans in 1426 and had the Tire Mevlevi Lodge built in 1441. This indicates that the Mevlevi presence in the region was strong. As Evliya Çelebi stated in his travelogue, Mevlevi lodges were not only places of worship but also served as centers of cultural and social life. It is seen that even the coffeehouses in the region were shaped in accordance with the Mevlevi culture. Among the Mevlevi sheikhs affiliated with the Aydınoğulları were names such as Derviş Ali Horasanî, Derviş Lâlî, Küçük Nûre’d-dîn, and Derviş Nigâhî. These sheikhs both spread Mevlevi and made important contributions to science and art. Mevlevi was supported during the Ottoman period, but from time to time it faced movements such as the Kadızadeler movement. The activities of the Mevlevi lodges ended with the closure of the lodges and zawiyas in 1925.

Anahtar Kelimeler

Mevlevi Order , Aydınoğulları , Mevlevi Lodge , Tire , Güzelhisar , Ayasuluk

Kaynakça

• AÇIK, N. (2002). Divan Edebiyatında Mevlevîlik Etkisi ve Mevlevî Şâirleri. Ankara.
• ADAK, A. (2008). Gülşeniyye Tarikatı ile İrtibatı Olan Bazı Mevlevî Şairleri. Marife, 105 136.
• AHDÎ, B. ( 2018). Gülşen-i Şu‟arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• ARMAĞAN, A. M. (2006). Tire Mevlevîhaneleri. Uluslararası Mevlânâ Mesnevi Mevlevîhâneler Sempozyumu (19- 21- Aralık 2005) (s. 475-478). Manisa: Mevlânâ Araştırma Kültür Sanat Derneği Maksad Yayınlar.
• ARTAM, G. (2007). Osmanlı Devleti‟nde Mevlevî Tarikati‟nin Klasik Öncesi Dönemi (13 17. Yüzyıllar). İstanbul: Tarih Encümeni Yayınları
• ATÂYÎ, N. (2017). Hadâ‟iku‟l- Hakâ‟ik Fî Tekmilleti‟ş-Şakâ‟ik, . Ġstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Bakanlığı Yayınları
• BALOĞLU, H. (2017). Tire Yeşil İmaret (Yahşi Bey) Cami. Tire‟den Yansımalar, 75-80
• BELEN, Gülay, XV ve XVI yüzyıllarda Tire Kazasının Sosyal ve Ekonomik Yapısı, (Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015).
• KAYACAN, Bircan, 18 ve 19. Yüzyıl Aydın Sufiler, ve Sufilerin Mezar Taşları, (Yüksek Lisans Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, 2019)
• BOZKURT, O. (2021). Tire Kazirzade (Keziroğlu) Camii’nin Plan ve Süslemelerine ĠliĢkin Yeni Bulgular. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 194-206.
• Bursalı Mehmed Tâhir Bey, Osmanlı Müellifleri, Haz. A. Fikri Yavuz ve İsmail Özen (İstanbul: Yaylacık Matbaası, 1972)
• DEDE, E. (2018). Tezkire-i Şu'arâ-yı Mevlevîyye. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• DEMİRCİ, M. (2017). İzmir ve Tire Mevlevîhaneleri . Günümüzde Yurt İçi Mevlevîhanelerinin Durumu ve Konumu (s. 53-64). Konya: Selçuk Üniversitesi Mevlânâ Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
• EFENDİ, R. M. (2017). Riyâzi‟ş-Şuara(Tezkiretü‟ş-Şuara). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• EFLAKî, A. (1973). Ariflerin Menkıbeleri. İstanbul: Hürriyet yayınlar.
• ENVER, A. (2013). Semâ-Hâne-i Edeb . Ankara: Türk Tarih Kurumu, Ankara.
• EVLİYA ÇELEBİ, (2011) Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Haz. Seyit Ali Kahraman, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• EMECEN, F. M. , (1991)., “Ayasuluk”Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, ss.226- 227
• EMECEN, F. M. , (1995). “Saruhanoğulları ve Mevlevîlik.”Ekrem Hakkı Ayverdi Hâtıra Kitabı İstanbul: Özal Matbaası.
• GÖLPINARLI, A. (1931). Melamilik ve Melamiler. İstanbul: Devlet Matbaası.
• GÖLPINARLI, A. (2018). Mevlânâ'dan Sonra Mevlevîlik. İstanbul: İnkılâp Kitabevi Yayınları
• GÖYÜNÇ, N. (1992). "Sivas Mevlevîhanesi"IX. Vakıf Haftası Kitabı. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• HAYKIRAN, R. K. (2019). XIII ve XVII Yüzyıllar Arasında Aydın‟da Tasavvufi Faliyetler. Studies of The Ottoman Domain.
• KAYACAN, B. (2019). Aydın'da Mevlevîlik. Yörük Ali Efe Uluslararası Halk Kültürü Araştırmaları Sempozyumu (s. 135-158). Aydın: Ekonomi Klubü Aydın.
• KÖKSAL, M. F. (2005). Nigâhî. Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• KÖPRÜLÜ, F. (1991). Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• ODUNKIRAN, F. (2020). Mevlevî Tezkiresi: Sefîne-i Nefîse-i Mevlevîyân(İnceleme- Metin). İstanbul.
• ÖSEN, S. (2015). Osmanlı Devlet ve Toplum Hayatında Mevlevîlik ( 19. yüzyıl). İstanbul: Kitap Yayınevi.
• SEÇKİN, A. (13-15 Aralık 2007). Türkiye’de Önemli Mevlevîhaneler ve Mevlevîhanelerin Yaşatılmasında Vakıflar Genel Müdürlüğünün Rolü. Dünyada Mevlânâ İzleri (s. 1 45). Konya: SÜ Mevlânâ Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
• SÜREYYA, M. (1996). Sicill-i Osmani (Cilt 1). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• SÜREYYA, M. (1996). Sicill-i Osmani (Cilt 2'). İstanbul: Tarih Vakfı Yurdu Yayınları.
• ŞEKER, M. ( 2006). Anadolu‟nun Türkleşmesi ve Külürel Hayatı. İstanbul: Ötüken Neşriyât.
• ŞİMŞEK, A. K. (2006). Türkiye Mevlevîhaneleri Fotoğraf Albümü . Konya: T.C. Konya Valiliği Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Konya.
• TANRIKORUR, B. (2004). Mevlevîyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (s. 468 475). Diyanet İslâm Ansiklopedisi.
• TAVUKÇU, O. K. (2005). Dede Ömer Rûşenî Hayatı Eserleri, Edebi Kişiliği ve Dîvânının Tenkidli Metni. Erzurum: Suna Yayınları.
• TELCİ, C. (2006). Beylikler Devrinin İki Önemli Şehri Ayasuluğ ve Balat’taki Mevlevîhanelerin XVI. Yüzyıldaki Durumu. Uluslararası Mevlânânâ mesnevi Mevlevîhaneler Sempozyumun (19-21 Aralık 2005) (s. 449-460). Manisa: Mevlânâ Araştırma ve Kültür Derneği Maksad Yayınları.
• TELCİ, C. (2010). Ücrâ Yerde ve Deniz Kenârında, İhtiyatlu Mahallede Bir Şehir Ayasuluğ (XV-XVI. Yüzyıllar). İstanbul: Bilnet Matbaacılık Biltur Basım Yayın ve Hizmet A.ş