KIBRIS KALELERİNDE YAŞAM VE KALE GÖREVLİLERİNİN TASARRUF ETTİKLERİ MAAŞ VE TIMAR GELİRLERİ HAKKINDA BİR DEĞERLENDİRME (1570-1650)

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 86, 790 - 813, 28.06.2025

Nihal Bakışçı

https://doi.org/10.56694/karadearas.1684625

Öz

Tarih boyunca eski devirlerden itibaren insanlar kendini, ailesini, yaşadığı alanı, eşyalarını ve yiyeceklerini korumak adına evi olarak gördüğü yerlerin etrafını duvarlarla çevirme gereksinimi duymuşlardır. Bu gereksinim sonucunda ortaya çıkan yapılardan biri de kaleler olmuştur. 16. yüzyıl kale kuşatmalarının sıklıkla yaşandığı bir dönem olarak karşımıza çıkmaktadır. Söz konusu bu yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu da kale kuşatmalarında önemli başarılara imza atmıştır. Akdeniz’de önemli bir mevkide bulunan Kıbrıs, Osmanlı Devleti egemenliği altına girdiğinde adadaki kaleler de zamanla birer Osmanlı kalesi haline gelmiştir. Kale içi ve dışındaki yapılar onarılmış, Osmanlı mimarisi ve kültürel dokusu hızlı bir şekilde işlenmiş ve kalelerdeki yaşama dair her türlü mekânsal, sosyal ve askerî dinamikler hayata geçirilmiştir. Kıbrıs kalelerinde yaşamlarını sürdüren kale görevlileri ise azımsanmayacak nüfusları ile bu resmin en büyük parçalarından biri olmuştur. Kale görevlileri önceleri ulufe alırken kendilerine daha sonra hazinenin yükünü azaltma amacıyla hizmetlerinin karşılığı olarak tımar verilmeye başlanmıştır. Çalışmamızda Kıbrıs adasında bulunan kalelerin kentin içindeki yeri ve toplumun hangi fertlerinin bu yapı ve çevresinde yaşadığı üzerinde durulacaktır. Ayrıca bu makale, Kıbrıs’taki kale görevlilerinin maaş olarak tasarruf ettiği tımar gelirleri ve günlük ulufe miktarlarını Osmanlı arşiv kaynakları arasında yer alan Tımar Ruznamçe ve Mühimme Defterlerine göre detaylıca inceleyerek kale görevlilerinin geçimleri hakkında bir değerlendirme yapmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kıbrıs , Kaleler , Kale Görevlileri , Maaş , Tımar

Kaynakça

• ÁGOSTON. G. (2012). "Top". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41: 240-24.
• ARICI, D. vd. (2017). “H.994 (M.1586) Yılı Kıbrıs Ruznâmçesi (Bütçesi) Üzerine Bir İnceleme” History Studies. IX/2: 85-107.
• ARSLANBOĞA, K.- Ahmet ARSLANTÜRK. (2014) “Osmanlı Yönetiminde Kıbrıs Adası’nın Ağustos 1598 ile Nisan 1599 Tarihleri Arasındaki Gelir ve Giderlerinin Tahlili”. History Studies. VII/5: 13-30.
• AVŞİN GÜNEŞ, G. (2024). “Osmanlı Kudüs’ünde Kale Müessesesi ve Görevlileri”. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi. XVI/30: 381-401.
• BAŞ, G. (2018). “XV. Yüzyılın İkinci Yarısında Balkanlarda Osmanlı Serhad Organizasyonunun Oluşumu: Kaleler Ağı, Askerî Personel, Finansman ve Malî Külfet”. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi. XXXIII: 151-181.
• BARKAN, Ö.L. (1979). “Tımar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/1: 287-333.
• BARKAN, Ö. L. (1970). “XVI. Asrın İkinci Yarısında Türkiye’de Fiyat Hareketleri”. Belleten. XXXIV/136: 557-608.
• BEYDİLLİ, K. (2013). “Yeniçeri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43:450-462.
• BOA, Divan-ı Hümayun Sicilleri Serisi. (1993). 12 Numaralı Mühimme Defteri Özet ve Transkripsiyon. Ankara.
• BOSTAN, İ. (1991). "Azeb". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4: 312-313.
• BOSTAN, İ. (2021) Osmanlı Akdeniz’i Üzerine, Coğrafya Tarih ve Uluslararası Hukuk Boyutlarıyla Küresel ve Bölgesel Denklemde Ege ve Doğu Akdeniz Denklemi. (ed. Mahmut Ak, Haluk Alkan, Metin Ünver). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınevi, 145-165.
• CEZAR, M. (1981). “XIV-XVI. Yüzyıllar Türk Şehrinde Çarşının Konumu ve Çarşıların En Tipik Yapısı”. Akademi. 10: 12-25.
• ÇİÇEK, K. (2022). “Kıbrıs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25: 373-379.
• CİN, H. (2005). Mirî Arazi ve Bu Arazinin Özel Mülkiyete Dönüşümü. Mersin: Çağ Üniversitesi.
• DİA. (2006). “Müstahfız”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32: 109-111.
• DÜNDAR, R. (1998). Kıbrıs Beylerbeyliği (1570-1670). Malatya. İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayınlanmamış Doktora Tezi.
• DÜNDAR, R. (2010). “18 Mart-14 Haziran 1608 Yılı Kıbrıs Eyaleti Bütçesi”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. V/4: 1032-1048.
• ENGİN, H. (2022). “Osmanlı Serhad Kalelerinin İdaresi: Dizdarlardan Muhafız Paşalara İbrail Kalesi Tatbiki (XVIII. Ve XIX. Yüzyıllar”. Near East Historical Review. XII/3: 209-238.
• ERDOĞRU, M. (2008). Kıbrıs’ta Osmanlılar. Lefkoşa: Galeri Kültür Yayınları.
• ERDOĞRU, M. (2018). “1572 Yılında Kıbrıs’ın Baf Bölgesinde Nüfus ve Tarımsal Üretim.” XVII. Türk Tarih Kongresi. Ankara: 1365-1375.
• ERGENÇ, Ö. (1995). Osmanlı Klasik Dönemi Kent Tarihçiliğine Katkı: XVI. Yüzyılda Ankara ve Konya. Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı Yayınları.
• ERSENAL, K. (2019). Kaleden Yıldız Kale’ye: Lefkoşa ve Mağusa Kuşatmaları Örneğinde Kale Mimarisindeki Değişim. Ankara. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• EYİCE, S. (2001). “Kale”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24: 234-242.
• GEZER, Ö. (2018). “Osmanlı Kaleleri Literatürü Üzerine Bir Değerlendirme”. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi. 33: 131–150.
• GÖGER, V. (2014) 16. Yüzyıl Kale Kuşatmaları (Strateji, Taktik, Kuşatma Aşamaları ve Teknolojisi. İstanbul. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü. Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• GÖYÜNÇ, N. (1996) "Timar Ruznamçe Defterleri'nin Biyografik Kaynak Olarak Önemi". Belleten. LX/227: 127-138.
• GÜRHAN, V. (2015). “XVIII. Yüzyılda Mardin Kalesi Üzerine Bazı Tespitler”. Şarkiyat. VII/2-14: s. 219-233.
• HALAÇOĞLU, Y. (2007). XIV.-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet ve Teşkilâtı ve Sosyal Yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• HOWARD, D. (1987). The Ottoman ‘Timar’ System and İts Transformation (1563–1656). Indiana University. Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• IŞIK, M. (2013). "Budin Sancağında Tımar Rejimi: 1560-1561 Yılı Örneği". History Studies. V/4: 177-187.
• İNALCIK, H. (2012). “Timar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41: 168-173.
• KEJANLI, D. Türkan. (2010). “Anadolu’da Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde Kent Sistemi, Kale ve Merkez-Çarşı Gelişimi”. Social Sciences 5. III: 287-302.
• KILIÇ, O. (2012). “Teşkilat ve İşleyiş Bakımından Doğu Hududundaki Osmanlı Kaleleri ve Mevacib Defterleri”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. XXXI/31: 87-128.
• KILIÇARSLAN. Y. (1993). "Cebeci". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7: 182-183.
• KOÇAK, T. (2023). Osmanlı Ordusu Geri Hizmet Birlikleri’nde Teşkilat ve Dönüşüm: Cebeci Ocağı. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayınlanmamış Doktora Tezi.
• KUL, M. (2021). “Muhasara ve Deprem: Kal’a-i Ağriboz Tamiratları (1688-1715)”. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. XIII/I: 69-97.
• NALEZEN, O. (2021). Ege Adalarında Osmanlı Hâkimiyetinin Kurulmasında ve Sürdürülmesinde Kalelerin Rolü. Ankara. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• NALEZEN, O. (2021). “Maişet ve Mevacib: Ege Adalarındaki Osmanlı Kalelerinde Geçim Mücadelesi”. Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi. VII/2: 253-73.
• NALEZEN, O. (2022). “Osmanlı Adalarındaki Garnizonların Finansman Kayıtları Üzerine Bir Değerlendirme”. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. VI/I: 242-266.
• ÖZ, M. (1999). XV-XVI. Yüzyıllarda Canik Sancağı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• ÖZ, M. (2010). “Tahrir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39: 425-429.
• ÖZCAN, A. (1996). “Gönüllü”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14: 152-154.
• ÖZCAN, A. (2001). “Kapıkulu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24: 347-349.
• ÖZTÜRK, A. (2009). Aydos’tan Sultanbeyliği’ne Kent-Kale ve Fetih. İstanbul: Sultanbeyli Belediyesi Yayınları.
• PAKALIN, M. (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü I-II-III. İstanbul: MEB Yayınları.
• PAMUK, Ş. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• PUNAR, B. (2024). “17. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Timar Mutasarrıflarının Standart Gelirleri ve Sefer Harcamaları Hakkında Bazı Bulgular”. Kadim. 8: 1-21.
• SAHİLLİOĞLU, H. (1993). “Osmanlı İdaresi’nde Kıbrıs’ın İlk Yılı Bütçesi”. Belgeler. IV/7/8:1-33.
• SERDAROĞLU, M. (2017). “Tımışvar Sancağı’nda Tımar Rejiminin Teşekkülü ve İlk Uygulamalar (1555–1556)”. Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, II/1: 181–198.
• SERİN, M. (2016). “Kıbrıs Kalelerinin Keşif Defterleri ve Kalelerin Tamiri (Osmanlı dönemi). Osmanlı Döneminde Kıbrıs Uluslararası Sempozyumu. İstanbul: Bağcılar Belediyesi Yayınları: 452-483.
• TAMÇELİK, S. (2023). “Osmanlı Yönetimindeki Kıbrıs’ta Tahıl Üretimi ve Esasları (1571-1610)”. Türkiye İktisat Kongresi. 19-20 Temmuz: 357-399.
• Tarih, G. A., & Başkanlığı, S. E. (1986). Kıbrıs’ın Fethi (1570-1571). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• TÜRKMENOĞLU, M.A. (2021) “Osmanlı Klasik Döneminde Kaleler ve Savunulması.” 5 Th International Conference on History & Culture. 109-133.
• YILDIZ, N. (2002). “Kıbrıs’ta Osmanlı Kültür Mirasına Genel bir Bakış”. Türkler. (ed. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca). Ankara. Yeni Türkiye Yayınları. 19: 966-993.