Bücürlü Pınar Kaya Resimleri Işığında: Anadolu Türk Kaya Sanatına Yeni Bir Katkı

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 87, 1359 - 1388, 26.09.2025

Şükrü Ünar

https://doi.org/10.56694/karadearas.1697382

Öz

Türk kültür tarihinde köklü bir yere sahip olan tamga geleneği, MÖ dönemlerden itibaren yazıtlar, mezar taşları, kaya yüzeyleri ve hayvanlar üzerine uygulanmaya başlanmıştır. Tamgalar, bireysel ya da topluluk temelli mülkiyetin ve aidiyetin simgelenmesinde işlevsel bir gösterge sistemi olarak kullanılmıştır. Kaya resimlerinde karşılaşılan tamgalar görsel benzerlik taşısa da her biri kendine özgü biçimsel özellikler sergilemektedir. Bu işaretler, Türk tarihinin erken evrelerinden itibaren kültürel kimliğin, sosyal yapının ve yerleşim izlerinin belgelenmesinde önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır. Tamgaların uygulandığı alanlar, söz konusu kültürel sistemin yerleşim sahalarına ilişkin birer tapu işareti olarak değerlendirilebilmektedir. Damga geleneği, dinî ve sanatsal söylemlerin çözümlenmesinde sembolik düzeyde analize elverişli bir veri seti sunar. Orta Asya menşeli olan bu geleneksel uygulama, tarihsel süreç içerisinde Anadolu’ya, oradan da Balkanlara kadar yayılım göstermiştir. Başlangıçta anlamı açık ve temsil gücü yüksek olan damgalar, zamanla biçimsel evrilmelere uğramış ve bazı durumlarda sonraki nesiller için anlamsızlaşmıştır. Uzun süreli kullanım ve ortak sembolik sistemler, damgaların geniş boy-soy birliklerine ait dinî, kültürel ve simgesel katmanları barındırmasına zemin hazırlamıştır. Bu çalışmanın temel amacı, Burdur ili sınırlarında yer alan Bücürlü Pınar kaya resimlerinde tespit edilen damgaları sistematik olarak analiz ederek, Anadolu’daki Türk kaya sanatı literatürüne katkı sağlamaktır.

Anahtar Kelimeler

Anadolu , Türkiye , Burdur , Antik Tarih , Kaya Resmi , Petroglifler

BÜCÜRLÜ PINAR ROCK PAINTINGS IN CONTEXT: A NEW CONTRIBUTION TO THE STUDY OF ANATOLIAN TURKIC ROCK ART

Öz

The tradition of tamga, which holds a deep-rooted place in Turkish cultural history, began in the pre-Christian era and was applied to inscriptions, tombstones, rock surfaces, and animals. Tamgas functioned as symbolic markers used to indicate individual or collective ownership and affiliation. Although tamgas found in rock art may appear visually similar, each exhibits distinct formal characteristics. These symbols have served as significant sources for documenting cultural identity, social structures, and settlement patterns since the earliest periods of Turkish history. In many cases, the areas where tamgas were inscribed may be interpreted as territorial markers akin to land deeds. As symbolic phenomena, tamgas offer valuable data for analyzing the religious and artistic discourses of societies. Originating in Central Asia, this tradition gradually spread throughout Anatolia and further into the Balkans over time. While the original users clearly understood the meaning and symbolic value of tamgas, they may have undergone formal transformations or lost their significance for subsequent generations. The prolonged use and widespread presence of shared tamgas suggest their integration of religious, cultural, and symbolic layers associated with extended tribal and clan affiliations. This study aims to systematically analyze the tamgas identified in the rock paintings of Bücürlü Pınar, located within the borders of Burdur Province, and to contribute to the broader body of research on Turkic rock art in Anatolia.

Anahtar Kelimeler

Anatolia , Turkey , Burdur , Ancient History , Rock Art , Petroglyphs

Kaynakça

• AKSOY, H. (2018). Anadolu kaya resimlerinde erken Türk izleri: “Asmalı Yatak örneği”. UTDAS Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu (23–25 Kasım 2018, Afyonka-rahisar), 195–212.
• ASLAN, Y. - DURAN, R. (2020). Türk sanatında Tengri-Tanrı damgası. Ulakbilge, 54, 1378–1398.
• AŞAN, M. B. (1992). Elazığ, Tunceli ve Bingöl İllerinde Türk İskan İzleri (XI-XIII. Yüzyıllar). An-kara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• AVŞAR, L. (2012). Türk Takılarında Umay İnancının İzleri ve Avrasya Kökleri. Idil Journal of Art and Language, Vol. 1/1, 1-24. DOI: 10.7816/idil-01-01-01
• BAŞTAV, Ş. (1941). Sabirler. Belleten, Cilt 5, Sayı 17-18, 14-23.
• BAYSAL, A. (2017). Doğu Anadolu petroglifleri: Teknolojik, kronolojik ve sembolik değerlen-dirmeler. Anadolu Prehistorya Araştırmaları Dergisi (APAD), (3), 1–33.
• CEYLAN, A. (2002). Anadolu’daki İlk Türk Yerleşmelerinden Cunni Mağarası. Türkler Ansiklo-pedisi 6. Cilt, 425- 429, 2002 Ankara.
• CEYLAN, A. (2008). Doğu Anadolu’da Kaya Resmlerinin Türk Tarihi Açısından Önemi. Bilim ve Ütopya, Sayı 163, Yıl 14, Ocak 2008, 26-35.
• CEYLAN, A. (2010). Doğu Anadolu’da İlk Türk İzleri. XV. Türk Tarih Kongresi, 11-15 Eylül 2006, Ankara (I. Cilt), 227- 236.
• CEYLAN, A. (2015). Taştaki Türkleri Okumak, Düşünce Dünyasında Türkiz Siyaset ve Kültür Dergisi, yıl 6, sayı: 34, 9-52.
• CEYLAN, A. (2018). Türk dünyasından yeni kaya resimleri. XVII. Türk Tarih Kongresi, 1, 155–206.
• CEYLAN, A. - ÖZGÜL, O. (2018). Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk Kültürünün Erken Dönem Şifreleri Kaya Resimleri. 16. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi, (4-6 Eylül 2018 Kazakistan), 625-633.
• ÇANKAYA, A. (2015). Kültürel etkileşimin kayaüstü resimlerde yansıması. Dergi Ayrıntı, Göller Bölgesi Ekonomi ve Kültür Dergisi Ocak 2015, Sayı 22, 48-52.
• ÇORUHLU, Y. (1997). Erken Devir Türk Sanatı ABC’si. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• ÇORUHLU, Y. (2006). Türk mitolojisinin ana hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• DALKESEN, N. (2015). Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk kültüründe geyik kültü. Millî Folklor, 27(106), 58–69.
• DURAN, R. (2017). Motiflere dönüşmüş Türk damgaları: Geometrik motiflere farklı bir bakış. 21. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sem-pozyumu (25–27 Ekim 2017, Antalya). 679- 698.
• DURMUŞ, İ. (2021). Türk kültür çevresinde at. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 1–12.
• ERCİLASUN, A. B., - AKKOYUNLU, Z. (2014). Divanu Lugatit Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• ESİN, E. (1978). İslamiyetten önceki Türk kültür tarihi ve İslama giriş. İstanbul: Edebiyat Fa-kültesi Matbaası.
• GRAÇ, D. (2008). Eski Türk dönemine ait dağ keçisi damgalarının tarihlendirilmesi ve anlam-landırılması üzerine (K. Alyılmaz- S. Dinç Çev.), Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştır-maları Enstitüsü Dergisi, (37), 209-230.
• GÖKÇE, M., - AKGÜN, H. C. (2020). Türk Kültüründe Dağ Kültü ve Kaya Resim Alanları, Atayurt-tan Muğla'ya Türk Tarihi ve Kültürü Hakkında Yazılar, (Ed.) Gökçe, M., - Eroğlu, E. F Muğla.
• GÖKÇE, M., - EROĞLU, E. F. (2022). Batı Toroslarda bulunan kaya resimlerinin Türk Tarihi ve kültürü açısından önemi. Korkmaz, F. (Ed.), 9. Milletlerarası Türkoloji Kongresi Bildiri-ler Kitabı içinde (s. 501-518). https://doi.org/10.26650/PB/AA10AA14.2023.001.035
• GÖMEÇ, S. (2024). Türk tamgaları üzerine bir deneme. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(2), 678–699. https://doi.org/10.33206/mjss.1440716
• GÜLLÜDAĞ, N. (2015). Türklerde damga geleneği ve Nogay Türklerinin damgaları üzerine bir inceleme. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(6), 132–150. https://doi.org/10.33692/avrasyad.175248
• GÜNAŞDI, Y. (2016). Doğu Anadolu Kaya Resimleri Işığında Doyumlu Kaya Panoları. SUTAD, Bahar 2016; (39), 391-407.
• GÜLER, H. (2020). Anadolu Kaya Resimleri. Aydın Sanat Yıl 6 Sayı 11 - Haziran 2020, 33-42.
• GÜLENSOY, T. (1989). Orhun’dan Anadolu’ya Türk Damgaları. İstanbul: Türk Dünyası Araş-tırmaları Vakfı.
• HALLAÇOĞLU, Y. (1993). Damga. TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 8, İstanbul, 454-455.
• JACOBSON, E. (1993). The Deer Goddess of Ancient Siberia. Leiden: Brill.
• KAHRAMAN ÇINAR, A. (2022). Bozkırın Üç Kadim Sembolü Kurt, Kartal, Geyik, İstanbul: Ki-tapyurdu Doğrudan Yayıncılık (Kdy).
• KARAGEÇİ, M. (2018). Doğu Anadolu kaya resimlerindeki süvari tasvirleri. A. Ceylan (Ed.), 4. Uluslararası Türk Şöleni Türk Kültürü Sempozyumu Bildirileri (ss. 561–583).
• KOÇIBAY, O. (2016, Aralık 6–10). 16. yüzyılda Burdur’da Oğuz boyları. Yeni Gün Gazetesi.
• KUTLUER, O. (2023). Tamga-yazı ilişkisi ve Türk Kağanlık yazıtlarında tamgaçılar. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 8(2), 187–202. https://doi.org/10.56252/turktarars.1387896
• KURAT, A. N. (1972). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz’in Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devlet-leri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• MANNAY-OOL, M. H. (2003). Tuva’da eski dağ keçisi tasvirleri (S. Dinç & L. Dervişyeva, Çev.). A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (2), 169–179.
• MERT, O. (2008). Öngöt Mezar Kulliyesi ve Kulliyede Bulunan Damgalar. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Arastırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 36, 281-305.
• MUSABAYEV, G. (1998). Kazakistan arkeoloji araştırmaları Margulan okulları. XIV. Bilimsel Pratik Konferans Çalışmaları, Kazakistan.
• NÉMETH, G. (1982). Atilla ve Hunlar. Çev. Şerif Baştav, Ankara: nkara Üniversitesi Dil ve Ta-rih-Coğrafya Fakültesi yayınları.
• PEKŞEN, O., - TOPALOĞLU, Y. (2024). A new rock art area in Anatolia: Hekimdere rock depic-tions. Acta Histriae, 32(4), 459–494.
• RADLOFF, W. (1892). Atlas der Altertümer der Mongoléi. St. Petersburg.
• ROUX, J. P. (2001). Orta Asya tarih ve uygarlık. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• SOMUNCUOĞLU, S. (2008). Taştaki Türkler. İstanbul: Az Yapı.
• SOMUNCUOĞLU, S. (2011). Saymalıtaş: Gökyüzü atları. İstanbul: İlke Basın Yayın.
• SOMUNCUOĞLU, S. (2012). Damgaların göçü: Kurgan / The migration of tamga: Kurgan. İs-tanbul: Atok Yayınları.
• TOGAN, Z. V. (1981). Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul: Enderun Kitabevi.
• TOĞAN, Z. V. (1982). Oğuz Destanı: Reşideddin Oğuznamesi: Tercüme ve tahlili. İstanbul: En-derun Kitabevi.
• ÜNGÖR, İ. (2016). Orta Asya’dan Anadolu’ya kayalara yazılan Türk kültürü (Dereiçi kaya re-simleri). SUTAD, 39(Bahar), 357–370.
• YILDIZ, H. D. (1976). İslamiyet ve Türkler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.