ANADOLU SELÇUKLU DÖNEMİ KERVANSARAYLARINDA AYNA GÖRÜNTÜLÜ TAŞÇI İŞARETLERİ: İSTATİSTİKSEL BİR ANALİZ*

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88 , 1542 - 1556 , 29.12.2025

Ali Riza Bilgin

https://doi.org/10.56694/karadearas.1712770

https://izlik.org/JA37HL39PG

Öz

Taşçı işaretleri bir yapının inşası için kullanılacak olan taşları kesen kişi ya kişilerce taş üzerine kazınmış veya boyanmış işaretlerdir. Akdeniz coğrafyasındaki kültürlerin taş malzeme kullanılarak inşa edilmiş mimari eserlerinde Antik dönemden itibaren görülen bu işaretlerin temelde, taşçı ustasını tanımlama veya taşın kullanımıyla ilgili teknik bilgi verme gibi işlevler taşıdığı kabul edilir. Biçimsel yönden çeşitli temel şekilleri baz alan taşçı işaretleri genellikle alfanümerik ögeler, geometrik şekiller, çeşitli semboller ve stilize edilmiş nesne formlarından meydana gelmektedir. Ayna görüntülü taşçı işaretleri ise form açısından birbirinin yansıma şekline sahip taşçı işareti çiftlerini ifade etmektedir. Bu çalışma kapsamında Anadolu Selçuklu dönemine ait 28 kervansaray incelenmiş; bunların 25’inde, 31 ayna görüntülü taşçı işareti çiftinin (toplam 62 tip) 2248 örneği saptanmıştır. Toplam taşçı işareti repertuvarı içinde dikkate değer bir orana sahip olan bu ayna görüntülü işaretler, Anadolu Selçuklu mimarisindeki inşa süreçlerini anlama açısından önemli veriler sunma potansiyeli taşımaktadır. Veri setinin büyüklüğü göz önüne alındığında, konu makro düzeyde bir perspektifle ve istatistiksel analiz yöntemleriyle ele alınmıştır. Bu analizler sonucunda, ayna görüntülü taşçı işaretlerinin olası işlev ve anlamlarına yönelik hipotezler geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Taşçı İşaretleri , Anadolu Selçuklu Mimarisi , Mimarlık Tarihi , Kervansaray

Mirror-Imaged Stonemason’s Marks In Anatolian Seljuk Period Caravanserais: A Statistical Analysis

https://izlik.org/JA37HL39PG

Öz

Stonemason's marks are symbols engraved or painted on stones by the stonemasons who cut them for building construction. These signs, evident in the architectural works of Mediterranean cultures employing stone materials since ancient times, are believed to serve functions such as identifying the stonemason or providing technical information about the stone's use. Typically based on various fundamental shapes, stonemason's marks generally consist of alphanumeric elements, geometric figures, diverse symbols, and stylized object forms. Mirror-image stonemason's marks are defined as pairs of marks that are formal reflections of each other.
This study investigated 28 caravanserais from the Anatolian Seljuk period, identifying 2,248 instances of 31 distinct mirror-image stonemason's mark pairs (totaling 62 types) across 25 of these structures. Constituting a significant proportion of the overall stonemason's mark repertoire, these mirror-image signs offer considerable potential for valuable insights into construction processes in Anatolian Seljuk architecture. Given the dataset's scale, the subject was analyzed from a macro-level perspective using statistical methods. These analyses have yielded hypotheses concerning the possible functions and meanings of mirror-image stonemason's marks.

Anahtar Kelimeler

Stonemasons’ Marks , Anatolian Seljuk Architecture , History of Architecture

Kaynakça

• BELLE, J.-L. V. (2001). “Signes Gravés, Signes Écrits, Signes Reproduits”. SIGNO. Revista de Historia de la Cultura Escrita. 8: 211-247.
• BİLGİN, A. R. (2024). Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansaraylarında Taşçı İşaretleri (1200-1250). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlan-mamış Doktora Tezi).
• BİLGİN, A. R. - S. E. BİLGİN. (2024). “Anadolu Türk Mimarisinde Taşçı İşaretleri: Genel Bir Lite-ratür Değerlendirmesi”. Sanat Tarihi Dergisi. XXXIII/1: 177-261. https://doi.org/10.29135/std.1404193
• BİNAN, D. U. (2001). “Ortaçağ Anadolu Türk Mimarisinde Taşçı İşaretleri ve Koruma Sorunla-rı”. Taç Vakfı’nın 25 Yılı Anı Kitabı Türkiye’de Risk Altındaki Doğal ve Kültürel Miras. (ed. H. Sezgin). İstanbul: Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı: 119-136.
• BİNAN, D. U. (2008). “Ortaçağ Anadolu Türk Mimarisi’nde Taşçı İşaretlerinin Tanımlama, Bel-geleme ve Değerlendirilmesi”. Geçmişten Geleceğe Su Yapılarında Taş. (ed. N. Yılmaz - H. Yıldız - E. Er). Antalya: Mimarlar Odası Antalya Şubesi: 143-152.
• BİNAN, D. U. - C. Binan. (2009). “Ağzıkara Han Örneğinde Anadolu Selçuklu Dönemi Taşçı İşa-retlerinin Belgelenmesi Üzerine Sistematik Bir Yaklaşım”. Adalya. 12: 319-345.
• DURUKAN, A. (2008). “Anadolu Selçuklu Dönemi Kurucu ve Sanatçıları”. Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı. (ed. D. Kuban). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları: 39-59.
• ERDMANN, K. (1961). Das anatolische Karavansaray des 13. Jahrhunderts I. Verlag Gebr. Mann.
• ERDMANN, K. - H. ERDMANN. (1976). Das anatolische Karavansaray des 13. Jahrhunderts II-III. Berlin: Gebr. Mann Verlag.
• ESQUIEU, Y., vd. (2007). “Les signes lapidaires dans la construction médiévale: Études de cas et problèmes de méthode”. Bulletin Monumental. 165(4): 331-358. https://doi.org/10.3406/bulmo.2007.1489
• GÖRÜR, M. (2007). “Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları Genel Bibliyografya Deneme-si”. Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları. (ed. H. Acun). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı: 533-559.
• JOHANSEN, E. M. (2016). Rūmselçuk Caravanserais of Anatolia.
• JOHANSEN, E. M. (2017). Zazadin Han Caravanserai: An architectural research of a Rūmsel-çuk Caravanserai on the medieval trade routes of Anatolia.
• LEDERMAN, L. M. - C. T. Hill. (2004). Symmetry and the Beautiful Universe. Prometheus Books.
• MAINZER, K. (2005). Symmetry and Complexity: The Spirit and Beauty of Nonlinear Science. World Scientific. https://doi.org/10.1142/5770
• ÖGEL, S. (1994). Anadolu’nun Selçuklu Çehresi. İstanbul: Akbank Yayınları.
• REVEYRON, N. (2003). “Marques lapidaires: The State of the Question”. Gesta. XLII/2: 161-170. https://doi.org/10.2307/25067084
• TYSON, B. (1994). “Identifying and Classifying Masons’ Marks”. Vernacular Architecture. XXV/1: 4-15.
• WASHBURN, D. K. - D. W. CROWE. (2020). Symmetries of Culture: Theory and Practice of Plane Pattern Analysis. New York: Dover Publications.
• WEBER, U. (2014). Versatzmarken Im Antiken Griechischen Bauwesen. Germany: Harras-sowitz. https://doi.org/10.2307/j.ctvbqs709
• WEYL, H. (2015). Symmetry. New Jersey: Princeton University Press.